سۋرەتتى تۇسىرگەن: رافحات حالەلوۆ
ورال قالاسىندا ج.دوسمۇحامەد ۇلى اتىنداعى جوعارى پەداگوگيكالىق كوللەدجىندە باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمدەرىن دايىندايتىن وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىن جاڭعىرتۋ بويىنشا تۇڭعىش ەكسپەريمەنتتىك جوبا باستالدى. «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى (NIS) مەن باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمدىگى اراسىندا قول قويىلعان ارىپتەستىك تۋرالى مەموراندۋم اياسىنداعى جوبانىڭ ماقساتى – بولاشاق باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمدەرىنىڭ كاسىبي دايارلىعى دەڭگەيىن كوتەرۋ. جوعارى پەداگوگيكالىق كوللەدجگە وتاندىق جانە شەتەلدىك وزىق تاجىريبە – نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى, سونداي-اق فينليانديا, انگليا جانە اقش ءبىلىم جۇيەسى نەگىزىندە جاساقتالعان «باستاۋىش ءبىلىم» ماماندىعى بويىنشا ەكسپەريمەنتالدى باعدارلامانى ەنگىزۋ جوسپارلانۋدا.
سالتاناتتى شاراعا وبلىس اكىمى عالي ەسقاليەۆ, «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» دببۇ باسقارما ءتورايىمى كۇلاش ءشامشيدينوۆا, ورال جوعارى پەداگوگيكالىق كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى سۆەتلانا باحيشەۆا, «ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى» قوعامدىق قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى راۋان كەنجەحان ۇلى, «Kazdidac» قاۋىمداستىعىنىڭ باسقارما توراعاسى ۆالەري لەبەدەۆ, «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» دببۇ ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى جانار ءابدىلدينا, حالىقارالىق تانىمال ساراپشىلار – لوندون ۋنيۆەرسيتەتتىك كوللەدجىنىڭ دوكتورى پيتەر مەحيستو مەن پورتۋگاليا اۆەيرۋ ۋنيۆەرسيتەتى پروفەسسورى دجوانا دە بريتو قاتىستى.
مۇعالىم – كوشباسشى
ساراپشىلار بۇگىنگى جاس ۇرپاقتىڭ ءومىرى ولاردىڭ اتا-انالارىنىڭ ومىرىنە قاراعاندا الدەقايدا كۇردەلى بولادى دەپ وتىر. سوعان سايكەس ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ دە الدىنا قويىلعان مىندەت قيىنداپ كەلەدى. ءبىز وقۋشىنىڭ بويىنا ءبىلىم مەن دۇنيەتانىمنىڭ شەكسىز ەكەنىن ءسىڭىرۋىمىز كەرەك. مەكتەپ – تەك ءبىلىم بەرەتىن ورىن ەمەس, جاس بالانى الەۋمەتكە قالىپتاستىراتىن ورتا, بالالاردى قارىم-قاتىناسقا, ارىپتەستىككە ۇيرەتەتىن كەشەن. مەكتەپتىڭ مىندەتى – وقۋشىنىڭ ساناسىنا قورشاعان ورتانىڭ, الەمنىڭ تۇتاس كورىنىسىن قالىپتاستىرۋ. مۇعالىم – ۋاقىتتى ۇنەمدى پايدالانا بىلەتىن, مىندەتتى دۇرىس باعامدايتىن, ماسەلەنى شەشۋدىڭ تۋرا جولىن تەز تاباتىن, قوعامعا قىزمەت ەتەتىن جانە جاۋاپكەرشىلىك ارقالاي الاتىن كوشباسشى بولۋى ءتيىس. مەكتەپكە جوعارى كاسىبي بىلىكتى مامان كەرەك, – دەدى «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» دببۇ باسقارما ءتورايىمى ك.ءشامشيدينوۆا.
ماعجان جۇماباەۆتىڭ «مەكتەپتىڭ تىرەگى دە, جۇرەگى دە – ۇستاز» دەگەن ءسوزىن ەسكە العان كۇلاش نوعاتايقىزى باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمدىگىنە العىس ايتتى. ويتكەنى, ج.دوسمۇحامەد ۇلى اتىنداعى جوعارى پەداگوگيكالىق كوللەدج اياسىندا تاجىريبەلىك جوبانى باستاۋ تۋرالى ۇسىنىس اكىمدىكتەن ءتۇسىپتى.
– ءبىز اكىمدىكتىڭ تاجىريبە تۋرالى ۇسىنىسىن تولىق قولدادىق. وسى زامانداعى ءبىلىم سالاسىنىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن ۇعىنعان وبلىس اكىمدىگىنە ريزامىز. ءبىز بۇگىنگى ۇرپاقتى قالاي تاربيەلەسەك, قازاقستاننىڭ بولاشاعى سونداي بولادى. وسى جوبا اياسىندا جالپى ءبىلىم بەرەتىن جانە كاسىبي ءبىلىم پاندەرى بويىنشا 108 وقۋ باعدارلاماسىنان تۇراتىن كەشەندى جۇيەنى تولىق جاساپ شىقتىق. 90 باعدارلاما مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ بويىنشا دايىندالدى. ءبىز «Kazdidac» قاۋىمداستىعىنا وقۋشىلاردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ قابىلەتىن شىڭداۋعا ۇيرەتەتىن كابينەت جابدىقتارىن جاساپ شىققانى ءۇشىن ريزاشىلىق بىلدىرەمىز. سونداي-اق «ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى» قوعامدىق قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى راۋان كەنجەحان ۇلى «باستاۋىش مەكتەپ مۇعالىمىنىڭ كىتاپحاناسى» سەرياسى ءۇشىن اعىلشىن تىلىنەن الەمدىك بەستسەللەر قوس كىتاپتى ءتارجىمالاپ اكەلىپ وتىر, – دەدى ك.ءشامشيدينوۆا.
NIS دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى ماماندارى جوبا اياسىندا كوللەدجگە قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە مەتوديكالىق كىتاپحانا: وقۋلىقتار, ۇسىنبالار, مەتوديكالىق ادىستەمەلەر, بارلىق پاندەر بويىنشا قىسقا مەرزىمدى جوسپارىن بەرمەك. جىل بويى وسى باعدارلامانى بىرگە وتكىزەتىن نزم مەن كوللەدج تاجىريبەنىڭ جاقسى جاعى مەن ولقى تۇستارىن تالقىلاپ, تولىقتىرىپ, تۇزەتىپ وتىرادى. سوڭىنان بۇل تاجىريبە ەلىمىزدىڭ پەداگوگيكالىق كوللەدجدەرىنە تاراتىلادى.
اكىم – قولداۋشى
وڭىردەگى مەكتەپتىڭ 60%-ى – شاعىن كومپلەكتىلى مەكتەپتەر. باستاۋىش جانە نەگىزگى ءبىلىم بەرەتىن بۇل ءبىلىم وردالارىنىڭ ساپاسى كوڭىلدەن شىعىپ تۇر دەۋگە بولمايدى. وبلىستىڭ جاڭا باسشىسى بارلىق جەتىستىكتىڭ باستاۋى – ءبىلىم سالاسىنا باسا نازار اۋدارىپ وتىرعانى بايقالادى.
قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسى الەمدىك كەڭىستىكتەن ءوز ورنىن ايقىندادى. جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋگە ساي يننوۆاتسيالىق ۇدەرىستەر جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇگىن دە ۇلكەن جاڭالىققا قادام جاساعالى وتىرمىز. رەسپۋبليكادا العاش رەت ورالداعى پەداگوگيكالىق كوللەدجدە باستاۋىش ءبىلىم بەرۋ ماماندىعى بويىنشا ەكسپەريمەنتتىك جوبا باستالادى. كۇنى كەشە وتكەن رەسپۋبليكالىق تامىز كەڭەسىندە رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدى ەڭبەك نارىعىنا سايكەس مودەرنيزاتسيالاۋ تۋرالى اتاپ ايتتى» – دەگەن وبلىس باسشىسى پرەزيدەنتتىڭ كوللەدجدەردى تەك ماتەريالدىق-تەحنيكالىق دامىتۋ عانا ەمەس, رەسۋرستاردى ۇنەمدەۋ, ءبىلىم مازمۇنىن جاڭارتۋ, دۋالدى وقىتۋ قاجەتتىگىن تاپسىرعانىن ايتتى. «نزم مەكتەپتەرىنىڭ وزىق ۇلگىسىن ەلگە كەڭىنەن تاراتۋ تۋرالى تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى دا ءوز جولداۋىندا ايتقان بولاتىن. پەدكوللەدج مەكتەپتەردى كادرمەن قامتاماسىز ەتۋدە ۇلكەن ءرول اتقارىپ وتىر. مۇندا باستاۋىش جانە نەگىزگى مەكتەپ مۇعالىمدەرى دايارلانادى. وڭىردەگى مۇعالىمدەردىڭ تورتتەن ءبىرى – وسى پەدكوللەدج تۇلەكتەرى. باستاۋىش مەكتەپ ءبىلىمى – جالپى ءبىلىم سالاسىنىڭ وتە ماڭىزدى بولىگى. باستاۋىشتا العان ءبىلىم ودان كەيىنگى الاتىن ءبىلىمنىڭ ىرگەتاسى, بازاسى. ادامنىڭ تۇلعالىق قاسيەتى ءدال وسى كەزەڭدە قالىپتاساتىنى الەمدىك عىلىمدا دالەلدەنگەن. سوندىقتان باستاۋىش ءبىلىم بەرەتىن پەداگوگ بالانى حات تانۋ مەن ساناۋعا ۇيرەتىپ قانا قويماۋى كەرەك. قازىرگى مەكتەپتەر زاماناۋي ءادىس-ءتاسىلدى مەڭگەرگەن پەداگوگقا مۇقتاج. بالا الەمدى تانىپ, ءوسىپ, دامۋى ءتيىس. اكىمدىكپەن اراداعى ارىپتەستىك تۋرالى مەموراندۋم ناتيجەسىندە نزم ماماندارى دايىنداعان جاڭا ءبىلىم باعدارلاماسى جاڭا فورماتتاعى پەداگوگتاردى ازىرلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسى تۇستا ەڭ ماڭىزدى نارسە, باعدارلامانى دايىنداۋعا شەتەلدىك ۇزدىك تاجىريبە كەڭىنەن پايدالانىلدى. جاڭا باعدارلاما ارقىلى پەداگوگتاردى جاڭاشا ءارى زاماناۋي دايارلاۋ جۇيەسىن كوللەدجىمىزگە ەنگىزۋ وسى سالانىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىلىس, وڭ وزگەرىس اكەلەدى – دەدى وبلىس اكىمى ع.ەسقاليەۆ.
كومەكشى قۇرال – كومەسكى قۇرال ەمەس
باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمدەرىن دايىندايتىن وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىن مودەرنيزاتسيالاۋ جوباسىنا «Kazdidac» وقۋ جابدىقتارىن وندىرۋشىلەر مەن جەتكىزۋشىلەر قاۋىمداستىعى دا ەرەكشە دايىندالىپتى. كورمەدە تسيفرلى سەنسورلار, ينتەراكتيۆتى پانەلدەر, شاعىن لابوراتوريالار, روبوتتەحنيكا جيىنتىعى بار باستاۋىش سىنىپ وقۋ كابينەتىنىڭ تولىق كەشەنى قويىلعان.
– بۇل كومەكشى قۇرالدار وقۋشىلاردى ناقتى عىلىمدارعا يكەمدەيدى. قازىرگى زاماننىڭ شىندىعى سولاي: كۇن وتكەن سايىن بىزگە كۇندەلىكتى قاجەت ءبىلىم كولەمى كوبەيە بەرەدى. ونى ازايتۋ مۇمكىن ەمەس. مۇنداي جاعدايدا قاجەتتى ءبىلىمدى يگەرۋدىڭ جالعىز جولى – مەتوديكا مەن تەحنولوگياعا بايلانىستى. سوندىقتان دا «Kazdidac» ۇسىنىپ وتىرعان وقۋ جابدىقتارى, ءبىز جاساعان مەتوديكا مەن تەحنولوگيا قابىلداۋدى جەڭىلدەتەدى. بالا كولەمدى ماتەريالدى تەز قابىلدايدى. مىسالى, مىنا ميكروسكوپقا قاراڭىز: بۇل ميكروسكوپ زاتتى 300 ەسەگە دەيىن ۇلكەيتەدى. ءارى ءبىر اۋديتورياداعى جالعىز قۇرال ەكران ارقىلى تاقتادان كورسەتە الادى. وسى ارقىلى باستاۋىش سىنىپ وقۋشىسى جاندى تابيعات ءبولىمى بويىنشا تابيعاتتىڭ ءتىرى ەكەنىن, مولەكۋلالىق نەمەسە جاسۋشالىق دەڭگەيدە ءتىرى ەكەنىن كورەدى. ەكران اشىلادى, سۋرەتكە تۇسىرەدى, ساقتاپ الۋعا بولادى. بۇل ميكروسكوپپەن جۇمىس ىستەۋ, اسىرەسە جاراتىلىستانۋ باعىتىنداعى مەكتەپتەرگە كەرەك, – دەيدى ك.ءشامشيدينوۆا.
ءوڭىر باسشىسى عالي ەسقاليەۆ بيىل اۋدان ورتالىقتارىنىڭ بارىنە ساپالى ينتەرنەت جەتكىزىلەتىنىن, سوندىقتان ورال قالاسىندا ءبىلىم سالاسىندا قولدانىلىپ جاتقان يننوۆاتسيالىق جاڭالىقتاردى شالعايداعى مەكتەپتەردە دە كورسەتۋ مۇمكىندىگى تۋعانىن ايتتى.
شىنىندا «Kazdidac» قاۋىمداستىعى ۇسىنعان كومەكشى قۇرالدار باستاۋىش سىنىپ وقۋشىسى تۇگىلى, ەرەسەك ادامنىڭ ءوزىن قىزىقتىراتىنداي. ساپالى ءپىشىن, قىزىل-جاسىل كورىكتى ديزاين كوز تارتىپ تۇر. مۇنداي جابدىقپەن قامتىلعان سىنىپ بولمەسى وقۋشىنى مەكتەپكە شاقىرىپ تۇرارى انىق.
ورالداعى جيىننىڭ تاعى ءبىر جاڭالىعى – «ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى» قوعامدىق قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى راۋان كەنجەحان ۇلى تانىستىرعان قوس كىتاپ بولدى. باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمىن دايارلاۋ تۋرالى قازاق تىلىنە اۋدارىلعان جاڭا كىتاپ كوپشىلىككە تانىستىرىلدى.
قازاقستاندا جاساقتالعان Bilim-lend ەلەكتروندى وقىتۋ پلاتفورماسى بار. بۇل قازىر ەلىمىزدەگى 7 مىڭ مەكتەپتە, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ 1 مىڭ مەكتەبىندە, بيىلدان باستاپ وزبەكستان مەكتەپتەرىندە قولدانىلىپ جاتقان ورتالىق ازياداعى ەڭ ۇلكەن جانە ىلگەرى وقىتۋ پلاتفورماسى. بۇل جۇيەنى الداعى ءبىر جىلعا سىزدەرگە دە اشىپ, وقىتۋشىلار مەن مۇعالىمدەرگە ارنالعان ترەنينگتى ءوز ەسەبىمىزدەن جاساپ بەرۋگە دايىنبىز, – دەگەن ر.كەنجەحان ۇلىنىڭ ءسوزىن ورالدىق وقىتۋشىلار قۋانا قابىل الدى.
ر.كەنجەحان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 وقۋلىق» جوباسى اياسىندا 2017-2018 جىلدارى 48 وقۋلىق مەملەكەتتىك تىلگە اۋدارىلسا, سونىڭ ۇشەۋى پەداگوگيكا سالاسىنا ارنالعان ەكەن. «بۇگىنگى ەكسپەريمەنتتىك جوبانىڭ باستالۋىنا وراي Rachel Orr-دىڭ «باستاۋىش مەكتەپ مۇعالىمىنە 100 يدەيا» جانە Dominic Wyse-ءنىڭ «باستاۋىش مەكتەپ مۇعالىمى: ۇستانىمدارى مەن قاعيدالارى» اتتى كىتاپتارىن قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە شىعاردىق, – دەيدى ر.كەنجەحان ۇلى.
جاھانشا كوللەدجى جالپىعا ۇلگى
– حح عاسىردىڭ باسىندا اشىلعان وسى وقۋ ورنىنىڭ باستاۋىش مەكتەپ كادرلارىن دايارلاپ كەلە جاتقانىنا 100 جىلدان استى. باتىس وڭىرىندە وزىندىك ورنى بار كوللەدجىمىز رەسپۋبليكادا تانىمال. بىراق مويىنداۋىمىز كەرەك, ءححى عاسىر – جىلدام وزگەرىستەر زامانى. قازىر مۇعالىم الدىنا كەلەتىن بالالاردىڭ ويلاۋ كەڭىستىگى كەڭ, سۇرانىستارى وزگەشە, تسيفرلى تەحنولوگيانى دا جاقسى مەڭگەرگەن. زامان تالابىنا ساي نزم تاجىريبەسىمەن ەلىمىزدىڭ مەكتەپتەرى تۇگەلدەي جاڭارتىلعان باعدارلاماعا كوشتى. وسى ءىستىڭ لوگيكالىق جالعاسى رەتىندە ەندى پەداگوگتاردى دايارلاۋدىڭ دا فورماتى مەن مازمۇنى وزگەرۋ قاجەتتىگىن ۋاقىت كورسەتتى. مىنە, ەلىمىزدە العاش رەت پەداگوگ كادرلاردى دايارلاۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسى ءبىزدىڭ كوللەدجدە جۇزەگە اسقالى وتىر – دەدى ءوز سوزىندە ج.دوسمۇحامەد ۇلى اتىنداعى جوعارى پەداگوگيكالىق كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى س.باحيشەۆا.
سۆەتلانا مەڭدىعاليقىزىنىڭ پىكىرىنشە, بۇل جوبانىڭ بىرنەشە ارتىقشىلىعى بار. بىرىنشىدەن, باعدارلامانى دايىنداۋعا كوللەدج وقىتۋشىلارى بىرلەسكەن اۆتور جانە كەڭەسشى رەتىندە قاتىسىپ, پەداگوگتاردىڭ كاسىبي دارەجەسى جوعارىلاۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشىدەن, وقىتۋشىلاردىڭ وقۋ جىلى اياسىندا وقىپ, جاڭا باعدارلاما بويىنشا ءبىلىمىن جەتىلدىرۋى – ءار پەداگوگتىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىراتىن ناقتى ساباق. ۇشىنشىدەن, قازىر 100-دەن اسا ءپان بويىنشا وقۋ باعدارلامالارى دايىندالعان, ءار ءپان بويىنشا وقۋ ادىستەمەلىكتەرى ءازىر تۇر. وقىتۋشى ەلەكتروندى ءبىلىم پورتالىنا جيناقتالعان مەتوديكالىق كەشەندەر جۇيەسىن پايدالانىپ, ءار ءپان بويىنشا جاڭا باعدارلاماعا سايكەس ناقتى كومەك الا الادى, ستۋدەنتىنە دە بەرە الادى.
– ءبىز وسى جوبانىڭ تاعى ءبىر مۇمكىندىگىن كورىپ وتىرمىز: بۇل ستۋدەنتتى دەربەس وقىتۋ. ەلەكتروندى رەسۋرستىڭ كومەگىمەن ءبىز ءار ستۋدەنتتى ءوز ەرەكشەلىگىنە ساي دامىتا الامىز. ءبىلىم پورتالى وسىنداي مۇمكىندىك بەرەدى. باستاۋىش ءبىلىم سالاسىندا زەرتحانالىق جانە پراكتيكالىق جۇمىستار ءۇشىن قاجەتتى ءبىلىم جۇيەسىنىڭ كورنەكى قۇرالدار كەشەنى دە دەر كەزىندە ۇسىنىلىپ وتىر. بىزگە باستاۋىش سىنىپتار ءۇشىن عىلىمي زەرتحانا بولۋى وتە ماڭىزدى. بولاشاق پەداگوگتار كاسىبي بىلىكتىلىكتى زەرتحانادان الادى. وسىنداي قۇرال-جابدىقپەن جۇمىس ىستەپ ۇيرەنگەن ستۋدەنت ماماندىعىن تەرەڭ مەڭگەرىپ, شاكىرتتەرىن دە عىلىمعا تەرەڭ باۋلي الادى. العاشقى ساتىدا كوللەدج وبلىس مەكتەپتەرى ءۇشىن رەسۋرستىق ورتالىق مىندەتىن اتقارۋى ءتيىس. بىراق ارىپتەستىك جوبالارىمىزدى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە دە تاراتۋعا ءازىرمىز. مايكل باربەر: ء«بىلىمنىڭ ساپاسى وندا ىستەيتىن مۇعالىمدەردىڭ ساپاسىنان جوعارى بولا المايدى» دەگەن, سوندىقتان بۇل جوباعا قاتىسۋ – ءبىزدىڭ وقىتۋشىلار ءۇشىن ماقتانىش قانا ەمەس, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك تە, – دەدى ءسوزىنىڭ سوڭىندا س.باحيشەۆا.
ايتپاقشى, الداعى 2-6 قىركۇيەك ارالىعىندا ج.دوسمۇحامەد ۇلى اتىنداعى پەداگوگيكالىق كوللەدجىندە باستاۋىش ءبىلىم بەرۋ ماماندىعىنىڭ 1-كۋرس ستۋدەنتتەرىنە «ماماندىققا العاشقى قادام» اتتى سەمينار كۋرس ۇيىمداستىرىلعالى وتىر. شارانىڭ ماقساتى – پەداگوگيكالىق قىزمەت تۋرالى ءبىلىم الۋعا ىنتالاندىرۋ, ماماندىققا قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرۋ كريتەريلەرىمەن تانىستىرۋ, زاماناۋي مەكتەپتەگى جاس مۇعالىمنىڭ ءوزىن ءوزى جەتىلدىرۋ مەن جۇمىس ىستەۋ ادىستەرىن قالىپتاستىرۋ.
باتىس قازاقستان وبلىسى
