تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندە ەلباسىنىڭ تىكەلەي پارمەنىمەن جانە ۇنەمى قولداۋىمەن نۇر-سۇلتان قالاسى مەن بۋراباي ارالىعىنداعى سالىنعان اۆتوموبيل كولىگىنىڭ جولى, بۇل ءبىزدىڭ ەلدىڭ تاريحىنداعى الەمدىك تالاپقا ساي كەربەز كوكشەگە قاراي تۇڭعىش تارتىلعان اۆتوبان بولاتىن. التى جولاقتى جانە مىنگەن كولىگىڭ ءبىر شايقالماي, سىرعىپ قانا اعىپ وتىراتىن ايناداي تەپ-تەگىس بۇل جولعا حالقىمىز «تاۋەلسىزدىكتىڭ كۇرە جولى» دەپ ايدارلاپ ات قويىپ, سۇيسىنە اتاپ ايتاتىندارى دا بار.
مىنە, جۋىردا نۇر-سۇلتان – بۋراباي ارالىعىنداعى تاۋەلسىزدىكتىڭ سول كۇرە جولىنىڭ ەكى جاق قاپتالىنا ۇلى دالانىڭ ۇلى تۇلعالارىنىڭ بىرەگەيلەرى كەنەسارى حان, ءبىرجان سال, بالۋان شولاق, ۇكىلى ىبىراي مەن اقان سەرى ەسكەرتكىشتەرى قويىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ءوزىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا «اتاقتى تاريحي تۇلعالارىمىز بەن ولاردىڭ جەتىستىكتەرىنىڭ قۇرمەتىنە اشىق اسپان استىندا ەسكەرتكىش-مۇسىندەر قويىلاتىن « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» اتتى وقۋ-اعارتۋ ەنتسيكلوپەديالىق ساياباعىن اشۋىمىز كەرەك», – دەگەن بولسا, سول وي ەندى مىنە, جۇزەگە دە اسا باستادى دەۋگە بولادى.
بۋرابايدان ەل استاناسى نۇر-سۇلتان قالاسىنا شىعا بەرىس جولدىڭ وڭ قاپتالىنداعى اق قايىڭى ارالاس قالىڭ قاراعايلى ورماننىڭ اشىق الاڭقايىنا قويىلعان ات ۇستىندەگى كەنەسارى حاننىڭ ەسكەرتكىشى كوپ سىردى اڭعارتارى بار.
كەزىندە رەسەيلىك پاتشا وكىمەتىنىڭ 1822 جىلعى ء«سىبىر قازاقتارى تۋرالى» جارعىسىنا ساي قازاق دالاسىنداعى قالىپتاسقان حاندىق قۇرىلىم جويىلا باستاعاندىعىن كونە تاريح ۇمىتار ەمەس. قازاقتىڭ ەلىنە دە, جەرىنە دە وزدەرىنىڭ بيلەپ-توستەۋ, باسقارۋ جۇيەسىن ورنىقتىرۋ ءۇشىن جاسالعان ورىس پاتشاسىنىڭ بۇل ارەكەتتەرىن كەنەسارى قاسىم ۇلى اۋەلى ديپلوماتيالىق جولمەن رەتتەۋگە ارەكەتتەنگەنى دە تاريحي اقيقات. «اقتاۋ, ورتاۋ, قازىلىق, جارقايىڭ, وباعان, توبىل, قۇسمۇرىن, ولكەيەك, توعىزاقتان جايىققا دەيىنگى جەرلەر قازىرگى پاتشانىڭ تۇسىندا تارتىپ الىنىپ, قاپتاعان بەكىنىستەر تۇرعىزىلدى. مىنە, ەندى كۇن سايىن جەرىمىزگە باسا-كوكتەپ كىرىپ, بەكىنىستەر سالىپ, حالىقتىڭ زىعىردانىن قايناتىپ وتىرسىزدار. بۇل ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز ءۇشىن عانا ەمەس, بۇگىنگى تىرلىگىمىز ءۇشىن دە قاتەرلى. مەنىڭ تىلەگىم – ەكى جاقتىڭ دا حالقى ميزامشۋاق ءومىر ءسۇرۋى» – دەپ پاتشا ۇلىقتارىنا جازعان ءبىر حاتىنان كەيىن حان كەنە تاعى دا: ء«…سىزدىڭ ارعى بابالارىڭىز, ال بىزدە مەنىڭ اتام ابىلاي پاتشالىق قۇرعان ۋاقىتتا حالىق بەيبىت جانە تىنىش جاعدايدا ءومىر ءسۇردى, ونى ەشكىم بۇزعان ەمەس. ەكى جاق تا ءوزارا ساۋدا جاسادى, ءبىزدىڭ جۇرتىمىزعا ەشقانداي دا سالىق سالىنعان جوق. ال ودان كەيىنگى مەزگىلدە ءبارى وزگەردى, ءبىزدىڭ حالقىمىزدان سالىق جينالا باستادى, وعان باسقا دا ءتۇرلى تارشىلىقتار جاسالىندى. بۇرىنعى جاسالىنعان بەيبىت كەلىسىمدى بۇزىپ, ءسىزدىڭ تومەنگى قاراۋىڭىزداعى باسشىلارىڭىز بۇكىل قازاق حالقى رەسەي بوداندىعىنا قارادى دەپ جالعان كورسەتتى, سونىڭ سالدارىنان مەنىڭ ابىلاي اتاما قاراستى جەرلەردە سەگىز دۋان ورنادى. بۇل ءبىزدىڭ حالقىمىز ءۇشىن وتە قايعىلى جاعداي, اسىرەسە وعان سالىقتىڭ سالىنۋى وكىنىشتى-اق. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ ءبۇتىن قازاق حالقىمىز تارشىلىق كورمەي, تىنىش راحاتتى ءومىر سۇرسە ەكەن دەپ, ۇلى مارتەبەلىم, سىزگە ءوتىنىش ايتۋعا ءوزىمدى باقىتتى ساناپ, ءبىزدىڭ حالقىمىزدى سول بۇرىنعى كۇيىندە قالدىرىپ, دالامىزدا ورنالاسقان سەگىز وكرۋگتىك دۋاندار مەن وزگە دە مەكەمەلەرىڭىزدى جويۋىڭىزدى سۇرايمىن» – دەپ يمپەراتور ءى نيكولاي پاتشاعا بەيبىت نيەتپەن تاعى ءبىر حاتىمەن ءوز ويىن جەتكىزگەن-ءدى.
قازاق جەرىنىڭ كوز الدىندا جات جۇرتتىڭ قولىندا كەتىپ بارا جاتقانىنا نارازى بولعان جانە دە سوعان وراي ءوزىنىڭ جازعان حاتتارىنا ەشبىر جاۋاپ بەرمەي, وزدەرىنىڭ باسقىنشىلىق ساياساتىن ودان ءارى ۇدەتە جۇرگىزىپ جاتقان ورىس پاتشالىعىنىڭ ۇستەمدىگىنە قارسى شىعىپ, كەنەسارى حان قالىڭ قولىمەن اتقا قونعان-دى. بۋرابايدان شىققان سول قالىڭ قولىمەن قاراوتكەلدى بەتكە العان قايران دا, قايران ەر كەنە سول بەتپەن اقمولا بەكىنىسىن شاۋىپ, پاتشا اسكەرىن ەس جيناتپاي تالقانداپ تاستاعان-دى.
الەمگە ايگىلى اتاقتى شىڭعىس حاننىڭ جيىرما جەتىنشى ۇرپاعى, ابىلاي حاننىڭ نەمەرەسى كەنەسارى قاسىم ۇلىنىڭ وسى اقمولا بەكىنىسىن شابۋدان باستالعان قازاق حالقىنىڭ 1837-1847 جىلدارداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ قاسىرەتىن تاريح جانە ۇلى دالانىڭ ۇرپاقتارى ەشقاشان دا ۇمىتپاق ەمەس. سونىڭ ءبىر ايعاعىنداي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قازاقتىڭ كۇيزەلىستى كەزەڭدەرىنىڭ بىرىندە ورىس پاتشاسىنىڭ وكتەمدىگىنە شىداي الماي, جان اشۋىمەن كەزىندە ءوزى شاپقان اقمولا بەكىنىسىنىڭ, بۇگىنگى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ استاناسى نۇر-سۇلتان قالاسىن قاق جارىپ, اعىپ جاتقان ەسىلدىڭ جاعاسىنا كەنەسارى حاننىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتتىرىپ, «كەسىلگەن باسىڭ جاتتىڭ قولىندا قالسا دا, ايبىنىڭ اسىپ, رۋحىڭ ەل تورىندە, ەلدىڭ ورداسىندا تۇرسىن!» – دەگەندى ارىدەن ويلاعاندىعى دەگەن ءسوزىمىزدى بۇدان بۇرىن دا ايتىپ, جازعان دا بولاتىنبىز.
ەندى, مىنە سول كەنەسارى بابامىزدىڭ تاعى ءبىر ەسكەرتكىشى قازاق جەرىنىڭ كۇرە جولىنىڭ بويىنا قويىلعاندىعى ەلدىك تە ەرلىك رۋحىمىزدى اسقاقتاتا تۇسكەندىگى اقيقات. جول بويىنداعى ەسكەرتكىشتىڭ بيىك تۇعىرىندا تۇرعان ايبىندى كەنە حان ويلى دا, جەڭىستى دە سىرباز ءبىر سالتاناتتى قالپىمەن ازاتتىعى مەن تەڭدىگى جانە دە بايتاق جەرىمىزدىڭ كەڭدىگى ءۇشىن ءوزى كۇرەسكەن قازاقتىڭ كەڭ دالاسىمەن جەر شوقتىعى كوكشەتاۋدىڭ بۋرابايىنان ەلورداعا ساپارلاپ شىققانداي اسەر قالدىرارى بار. بۇل حان كەنەنىڭ – جەڭىستى دە سالتاناتتى ساپارى!
ءسىز سول بۋرابايدان شىعىپ نۇر-سۇلتان قالاسىنا قاراي ءجۇرىپ كەلە جاتىپ جول بويىنداعى ءبىرجان سالدىڭ ەسكەرتكىشىن كورەر ەدىڭىز دە, سوعان ەرىكسىز ايالدايسىز. بۇل – سال ءبىرجان عوي! قازاق مۋزىكا زەرتتەۋشىسى, اكادەميك احمەت جۇبانوۆ «قازاق مۋزىكاسىنىڭ كلاسسيگى» اتاعان ءبىرجان سال قولىنداعى دومبىراسىن قاعىپ-قاعىپ جىبەرىپ, «جەر شوقتىعى كوكشەتاۋ, تال-قاراعاي باقشا باۋ» دەپ ءوز تۋعان جەرىنىڭ بيىگىندە تۇرىپ, اسقاقتاتا ءان سالىپ تۇرعانداي اسەردە قالارىڭىز دا انىق.
جانە دە قازاق ءانى كلاسسيگىنىڭ بۇل ەسكەرتكىشىنىڭ ءبىرجان سال اۋدانىنىڭ اۋماعىن باسىپ وتەر جول بويىنا قويىلعاندىعى دا تەرەڭ مانگە يە بولىپ تۇر. سالدىڭ ءوز اتا-باباسىنىڭ قونىسى جانە ءوزى دە تۋعان جەرى بۇرىن ەڭبەكشىلدەر اۋدانى بولىپ اتالىپ كەلگەن-ءدى. ەلباسىنىڭ 2017 جىلعى 13 جەلتوقسانداعى جارلىعىمەن اقمولا وبلىسىنىڭ وسى ەڭبەكشىلدەر اۋدانى ءبىرجان سال اۋدانى بولىپ قايتا اتالىپ, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ بۇل شەشىمى حالىقتىڭ زور ىقىلاسىنا بولەنسە, ەندى مىنە مىنا ەسكەرتكىش تە سول ىقىلاستى حالىق كوڭىلىمەن جاراسىم تاۋىپ, سالتاناتى اسىپ تۇر.
كۇرە جولدىڭ بۇلاندى اۋدانىنىڭ اۋماعىنداعى نۋ قاراعايلى القاپتى قاق جارىپ وتەر تۇسىنداعى بيىك توبەگە قويىلعان بالۋان شولاقتىڭ ەسكەرتكىشى دە مىناۋ بايتاق دالادا ءتالايبىر تولاعاي كۇش يەلەرى بولعاندىعىنىڭ ايعاعىنداي اسقاق قاراپ تۇر. ءبىر بويىنا بۇلا كۇش تە, سەزىمگە تولى سىرشىل ءان مەن جىر دا سىيعان بالۋان شولاقتىڭ جول بويىنداعى وسى ءبىر ەسكەرتكىشىندەگى الىپ كۇش يەسىنىڭ تۇتاس ءبىتىمى كوڭىلدى ءسۇيسىندىرىپ, كوز قۋانتادى. ءوز تىرشىلىگىندە ءتىرى پەندەگە ءور كەۋدەسىن دە باستىرماعان, باسىنان ءسوز دە اسىرماعان بالۋان شولاق – نۇرماعامبەت بايمىرزا ۇلىنىڭ بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ ءبىر بيىگىندە تۇرىپ:
بوگەتى جوق ماعان جاۋ قامالىنىڭ,
دۇنيەنىڭ ءبىر ەركە قوناعىمىن.
سۇيىكتىم دەپ, ارداقتاپ ەركەلەتكەن,
مەن حالقىمنىڭ بالۋان شولاعىمىن! – دەپ ءوزىنىڭ تۋعان جەرىنە قايتا ورالعاندىعىنا تاۋبە دا قىلارىڭ بار.
اناۋ, انە اقان عوي!.. اقان سەرى عوي!.. ەندىگى ءبىر ساتتە اقان سەرى ەسكەرتكىشىن كورىپ تە, كوڭىل شىركىن تاعى دا شارىقتاي تۇسەر ەدى! بۋراباي مەن نۇر-سۇلتان قالاسى ارالىعىنداعى كۇرە جولدىڭ اقكول اۋدانىنا كىرەر تۇسىنداعى ءبىر بيىك توبەنىڭ باسىنداعى تۇعىردا تۇرعان اقان سەرى قورامسا ۇلىنىڭ دا ەسكەرتكىشىنىڭ كوڭىلگە ءتۇرلى وي سالارى بار. سەرى مۇڭدىلاۋ ما قالاي؟ بۇل الدە عايىپ عۇمىرىندا عاشىقتىقتىڭ دا, سەرىلىكتىڭ دە ءتاتتى ءبىر لاززاتىمەن بىرگە, جان ازابىن دا تارتا بىلگەن سەرى اقاننىڭ ەرەيمەنتاۋداعى قۋساق كولىنىڭ جاعاسىندا وتكەن ساعىنايدىڭ اسىنان ءدۇلدۇل تۇلپارى قۇلاگەرىن قىزعانىشتىڭ سويىلىنا الدىرىپ, قايعىدان قان جىلاپ:
قۇلاگەر توپتان وزعان جۇيرىگىم-اي,
جاراسار كەلتە جىبەك قۇيرىعىڭ-اي,
تۇبىنە ەرەيمەننىڭ ايداپ كەلىپ,
قۇدايدىڭ قاراي قويشى
بۇيرىعىن-اي, –
دەپ سارالاسىنا ءمىنىپ, سول استان زارلانىپ كەلە جاتقان بەتى مە ەكەن؟!.
دۇنيە-اي شىركىن! سول ساتتە سەرى اقاننىڭ «الدىڭعى ات باران بولماي, قىلاڭ بولدى, جىعىلماسا قۇلاگەر قايدا دەيمىن؟,–دەگەن زار ءۇنى مىنا ەن دالانى تاعى ءبىر جاڭعىرتىپ تۇرعانداي اسەردە بولاسىڭ دا, ءبىر ءسات قامىعىپ قالارىڭ دا بار. كەۋدەڭە تولعان الدەبىر مۇڭمەن كوگىلدىر اسپانعا كوز تىگەسىڭ دە, «بەيشارا شىرىلدايسىڭ جەرگە قونباي» دەگەن نالا كوڭىلدى سەرى اقاننىڭ قاراتورعايىن ىزدەگەندەي بولاسىڭ. اسپان كوكپەڭبەك, مولدىرەپ تۇر. سەرى اقان دا سول كوگىلدىر دە ءمولدىر اسپان استىن انگە بولەپ ماڭگىلىك دۇنيەنى بەتكە الىپ, ساپارلاپ بارادى. تەك قامىقپا, نالىما, سەرى جۇرەك! ۇلى دالانىڭ قاسيەتتى ءبىر بيىگىنە ەسكەرتكىش بولىپ ورناعان اقان سەرى قورامسا ۇلىنىڭ دا تاۋەلسىز ەلىنىڭ بۇگىنگى جانە ەرتەڭگى ۇرپاقتارىنىڭ دا ايتار ءانى بولىپ ماڭگى جاساي بەرەرى دە انىق. كۇرە جولدىڭ بويىنداعى اقان سەرىنىڭ دە ەسكەرتكىشى سول ماڭگىلىك قۇرمەتتىڭ بەلگىسى!
مىنە, جول بويىنداعى ۇكىلى ىبىراي ەسكەرتكىشى! «جاسىمدا بولدىم بالدىرعان, تالايدى انگە قاندىرعان» دەپ ءوزىنىڭ اسقاق تا سازدى ۇنىمەن قازاق ساحاراسىن انگە بولەپ وتكەن ىبىراي ساندىباي ۇلىنىڭ ەسىمى قانداي زامانالار بولسا دا ەل ەسىنەن شىعىپ كورگەن ەمەس-ءتى. ءتىپتى سوناۋ وتىزىنشى جىلدارى جالعان جالامەن «حالىق جاۋى» اتانىپ, ايدالىپ كەتسە دە تۋعان حالقى ۇكىلى ىبىرايدىڭ اندەرىن ءوز جۇرەكتەرىنە ساقتاپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزىپ وتىردى. اسپانداعى اققۋعا ءۇنىن قوسقان ۇكىلى ىبىرايدىڭ ەل اراسىنا كوپ تاراعان «گاككۋ» ءانىن كومپوزيتور ە.گ.برۋسيلوۆسكي ءوزىنىڭ «قىز جىبەك» وپەراسىندا جىبەكتىڭ نەگىزگى ارياسى, ال «اراراي» ءانىن «ەر تارعىن» وپەراسىندا اقجۇنىستىڭ ارياسى رەتىندە پايدالانعان بولاتىن. بۇل ۇكىلى ىبىراي اندەرىنىڭ سۇلۋلىق سيپاتى مەن اۋەزدىلىگىنىڭ قۇدىرەتى بولسا كەرەك-ءتى!
وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ارەكەت ەتۋىمەن «حالىق جاۋى» دەگەن جالادان اقتالسا دا, ۇكىلى ىبىرايدىڭ سۇيەگىنىڭ قاي جەردە قالعاندىعى دا, جارىقتىققا توپىراق قاي جەردەن بۇيىرعاندىعى دا وسى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلەدى. ەندى, مىنە باسىندا سول باياعى ۇكىلى تاقياسى بار, قولىنداعى دومبىراسىنىڭ قوس شەگىن قاعىپ-قاعىپ جىبەرىپ:
كوز تويماس كەربەز سۇلۋ كوكشەتاۋىم,
ءان-كۇيگە تولقىپ جاتىر ومىراۋىڭ!
سەنى اڭساپ, اسقاقتاعان اششى ءانىمنىڭ,
ۇشاردا سىپىرايىن بالاق باۋىن, –
دەپ مىنا دۇنيەگە دەگەن ىڭكار ءبىر سەزىمگە بوي الدىرىپ, ۇكىلى ىبىراي دا اڭساپ, اسقاقتاعان ءوز جەرىنەن ورىن تاپتى.
ءبىز قازاق ەلىنىڭ نەگىزگى ءارى باستى ءبىر كۇرە جولىنىڭ بويىنا ورناتىلعان ۇلى دالانىڭ بىرەگەي بەس بىردەي تۇلعاسىنا قويىلعان وسى ەسكەرتكىشتەر جايلى تولعانا ايتا وتىرىپ, بۇل قازاق ەلىنىڭ رۋحىن اسقاقتاتقان ەلدىك ءىس بولعاندىعىن اتاپ ايتار ەدىك. قازاقستاننىڭ تۇستىك وڭىرلەرى كەزىندە ءوز توپىراعىندا تۋعان ءوز الىپتارىنا ايتارلىقتاي ەسكەرتكىشتەر سوعا دا الماعانى انىق. ول زامان ءوتتى, كەتتى. ەندى سانامىزدى جاڭعىرتا وتىرىپ, كەڭ-بايتاق دالامىزدىڭ بيىك جەرلەرىنە جانە دە جول بويىنا جاڭا ءبىر كورىك بەرىپ, ءار جولاۋشىنىڭ ساناسىن جاڭعىرتارلىق ويعا بولەر ەسكەرتكىشتەر مىنا جەردىڭ يەسى دە, كيەسى دە بار ەكەن-اۋ دەگەن كوڭىل حوشىن تۋدىرارى بار.
ەلىمىزدىڭ باستى كۇرە جولىنىڭ بويىنا, وسى بۋراباي مەن نۇر-سۇلتان قالاسى ارالىعىنداعى اۆتوباننىڭ ەكى جاق قاپتالىنا كەنەسارى حان, ءبىرجان سال, بالۋان شولاق, ۇكىلى ىبىراي مەن اقان سەرى ەسكەرتكىشتەرى اقمولا وبلىستىق اكىمدىگىنىڭ تىكەلەي قولداپ, باستاماشىلدىعىمەن قويىلعاندىعىن زور قاناعات سەزىممەن ايتامىز.
ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋدا ەسكەرتكىشتەردىڭ زور ماڭىزى بار ەكەندىگى دالەلدى قاجەت ەتپەيتىن اقيقات. ەلباسىنىڭ شىلدە ايىنىڭ العاشقى جەكسەنبىسىن «ۇلتتىق دومبىرا» كۇنى ەتىپ بەلگىلەۋى حالقىمىزدىڭ ەڭ قاسيەتتى بۇيىمىنىڭ ءبىرى قازاقتىڭ قارا دومبىراسىن ءباسىن ارتتىرا تۇسكەرى انىق. حالقىمىزدىڭ دومبىراعا دەگەن سۋىپ بارا جاتقان كوڭىلدەرىنە ساۋلە ءتۇستى. دومبىرانىڭ كۇمبىرىنە قايتا ءبىر قانىعا باستادىق. كوكشەتاۋدا, ەجەلگى سال-سەرىلەر مەكەنىندە اكىمدىكتىڭ قولداۋىمەن وبلىس ورتالىعىنداعى قازاق تەاترىنىڭ اشىق الاڭىنا بيىكتىگى 11 مەترلىك ينستاللياتسيا بەتون-مەتالل كونسترۋكتسيادان جاسالعان دومبىرا مونۋمەنتى قويىلدى. بۇل دومبىرا الاڭى قازىر ونەر ادامدارىنىڭ باس قوسىپ, اقىنداردىڭ ءوز جىرلارىن وقيتىن, كەز كەلگەن ونەرگە دەگەن ىنتاسى بارلاردىڭ انشىلەرمەن بىرگە ءان سالاتىن, كۇيشىلەردىڭ كۇي تارتاتىن سۇيىكتى ورىندارىنا, بىلايشا ايتقاندا, اشىق اسپان استىنداعى امفيتەاترعا اينالدى.
جابال ەرعاليەۆ,
جازۋشى-دراماتۋرگ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
كوكشەتاۋ
