جالپى, جايىلىمداردى پايدالانۋدا ءتيىستى تالاپتار قانشالىقتى ساقتالۋدا جانە بىرقاتار ايماقتا مال باسىنا شاققاندا جايىلىمدىق جەرلەر تاپشىلىعىنىڭ تۋىنداۋىنا نە سەبەپ دەگەن ساۋالدىڭ تۋاتىنى ورىندى. شىنىندا دا بۇل ماسەلە شارۋالاردىڭ دا كوكەيكەستى ماسەلەسىنە اينالدى. سوندىقتان دا جايىلىمداردى پايدالانۋدى رەتتەۋ كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
وبلىستىق جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى باحتييار كوپبوسىنوۆ جالپى جايىلىمدىق جەرلەرگە جۇرگىزىلگەن تالداۋ قورىتىندىسىنا سايكەس, ەلىمىزدىڭ «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭىنىڭ تالاپتارى مەن نورمالارىنىڭ ورىندالماي وتىرعانىن ايتتى. باسقارما باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بەكىتىلگەن جايىلىمدار جۇكتەمەسى نورمالارىنىڭ ساقتالماۋى سالدارىنان ەلدىمەكەندەر ماڭىنداعى جايىلىمدىق جەرلەردىڭ توزۋ ءۇردىسى مەن مال باسىنا شاققانداعى جەتىسپەۋشىلىگى تۋىنداعان. بۇگىنگى تاڭدا ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ اۋلاسىنداعى مال باسىنا قاجەت جايىلىم كولەمى 3 ملن 600 مىڭنان استام گەكتاردى قۇراپ وتىر ەكەن. ء«اربىر ەلدىمەكەن بويىنشا شارۋاشىلىقتاردىڭ بارلىق ساناتتارىنداعى مال باسىنىڭ ەسەبى الىنىپ, جايىلىمدىق جەرلەردى ناقتىلاۋ جۇرگىزىلدى. ءار اۋىلدىق وكرۋگ بويىنشا جالپى پايدالانىمداعى جايىلىمدىق جەرلەردىڭ پايدالانۋعا بەرىلىپ كەتكەن بولىگىنىڭ جانە ەلدىمەكەندەر اۋماعىنا جاقىن ورنالاسقان جايىلىمداردىڭ يەلەرىن انىقتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. تالداۋ ناتيجەسى بويىنشا بايزاق, جۋالى, قورداي جانە مەركى اۋداندارىنىڭ 19 اۋىلدىق وكرۋگىندە جالپى پايدالانىمداعى 1,044 مىڭ گەكتار جايىلىمنىڭ 35 جەر پايدالانۋشىعا بەرىلىپ كەتكەندىگى انىقتالدى», دەيدى ب.كوپبوسىنوۆ.
سونىمەن قاتار جەر كاداسترىنداعى مالىمەتتەرگە سايكەس, اتالعان اۋماقتا 92 مىڭ گەكتار جايىلىمدىق جەرلەر بەكىتىلىپ, 364 جەر پايدالانۋشىلار ءتىزىمى جاسالىپتى. ەندى وسى جەرلەردى جەر پايدالانۋشىلارمەن كەلىسە وتىرىپ, اۋىلدىق اكىمدىكتەرگە بەكىتىپ بەرۋ ارقىلى 57 اۋىلدىق وكرۋگ بويىنشا جايىلىمدارعا دەگەن سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋعا بولادى ەكەن. ماسەلەن, اعىمداعى جىلى جۋالى اۋدانىندا كورسەتىلگەن اۋماققا كىرەتىن 120 گەكتار جايىلىمنىڭ 100 گەكتارى مەملەكەتكە قايتارىلعان. زەردەلەۋ ناتيجەسىندە اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارى, شارۋا قوجالىقتارى جانە وزىندىك قوسالقى شارۋاشىلىقتار بويىنشا تىركەلگەن مال باسىنىڭ ەسەبى دە ناقتىلانعان. سونداي-اق شۋ اۋدانىنىڭ جيدەلى, شوقپار, ەسپە, قۇلاقشىن, الايعىر ەلدىمەكەندەرى بويىنشا جاپسارلاس جەرلەر ەسەبىنەن جانە بىرلىك, ەسكى شۋ, قوراعاتى, شوقپار اۋىلدىق وكرۋگتەرىنە شالعايداعى مال جايىلىمدارى ەسەبىنەن 13900 گەكتار جايىلىمداردى قوسىمشا ءبولىپ بەرۋ جۇمىستارى دا جۇرگىزىلۋدە. بۇل ءوز كەزەگىندە مالداردى جازعى جايلاۋعا شىعارۋ ارقىلى ەلدىمەكەندەر ماڭىنداعى جايىلىمداردى توزۋدان ساقتايدى. ازىرگە وڭىردەگى ءبىردى-ەكىلى اۋدانداردا بولماسا, بۇل تاجىريبە بارلىق اۋداندا قولدانىسقا ەنبەگەن.
جالپى, جامبىل وبلىسى مال شارۋاشىلىعىنا قولايلى ءوڭىر بولعاندىقتان, مال باسىن ارتتىرۋ بويىنشا دا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. بۇل رەتتە جايىلىمدىق جەرلەرگە دەگەن سۇرانىستىڭ جىلداعىدان ارتىپ كەلە جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەرلان قۇلكەەۆتىڭ ايتۋىنشا, وڭىردە مال باسى جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن, ءمۇيىزدى ءىرى قارا 440 425 باسقا جەتىپ, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 29079 باسقا وسكەن. سونىمەن قاتار جىلقى سانى 14 1904 باسقا ءوسىپ, بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 10296 باسقا ارتقان. ال قوي مەن ەشكى 33 23121 باسقا ءوسىپ, 124457 باسقا دەيىن كوبەيگەن. دەي تۇرعانمەن, وبلىستىق جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, 1992 جىلمەن سالىستىرعاندا بيىلعى قوي-ەشكى سانى 4,238 مىڭ جانە تۇيە 2,1 مىڭ باسقا كەمىگەن. ياعني, وبلىستا تىركەلگەن مال باسى 1992 جىلعى دەڭگەيگە جەتپەگەن. الايدا وڭىردە بىردە-ءبىر باس مال اسىراماسا دا, ءوز يەلىكتەرىندە ايتارلىقتاي كولەمدە جايىلىمدىق جەرلەردى ۇستاپ وتىرعان اگروقۇرىلىمدار بار بولىپ شىقتى. «تالداۋ ناتيجەسى وبلىس اۋداندارىندا يەلىگىندە جايىلىمدىق جەرلەرى بار 5574 اگروقۇرىلىمداردىڭ بىردە-ءبىر باس مال ۇستامايتىندىعىن كورسەتتى. وسىنىڭ سالدارىنان ەلدىمەكەندەر ماڭىنداعى جايىلىمدارعا جۇكتەمە ارتىپ, بۇل جەرلەر دەگراداتسياعا ۇشىراۋدا», دەيدى ب.كوپبوسىنوۆ. مال اسىراماسا دا يەلىكتەرىنە كوپ جەرلەردى الىپ العان اگروقۇرىلىمداردا بارلىعى 1 ملن 700 مىڭ گەكتاردان استام جايىلىمدىق القاپ تىركەلگەن. بۇل دەرەكتەر اتالعان باسقارمانىڭ مونيتورينگىلەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە انىقتالعان.
بۇگىنگى تاڭدا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن وركەندەتۋ ماقساتىندا جايىلىمدى ارتتىرۋدىڭ جانە ونى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ماڭىزى زور. بىراق وڭىردە مال باسى مەن يەلىگىندەگى جايىلىمنىڭ اۋماعى ساي كەلمەيتىن شارۋا قوجالىقتارى كوپ. كەزىندە ەسەبىن تاۋىپ تالاي جەردى ەڭسەرىپ قالعاندار ەندى وزگەنىڭ مالىن ءوز اۋماعىنا جولاتپايدى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, پايدالانۋسىز جاتقان بوس جەردىڭ جايى دا وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. بۇگىندە جامبىل وبلىسىندا 1 ملن 926 مىڭ 256 گەكتار بوس جەر بار ەكەن. ال باسقا مەملەكەت پايدالانىپ جاتقان جەر كولەمى 2 ملن 489 مىڭ 300 گەكتاردى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە رەسەي مەملەكەتى سارىسۋ جانە مويىنقۇم اۋداندارىنا ەكى پوليگون سالىپ, پايدالانۋدا. قازىرگى كەزدە جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ تاراپىنان اتالعان جەرلەردى مەملەكەتكە قايتارۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
بۇگىنگى تاڭدا پايدالانۋسىز جاتقان جايىلىمدىق جەرلەردى قولدانىستاعى زاڭناما اياسىندا مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋدىڭ جانە قايتا ىسكە قوسۋدىڭ ماڭىزى ارتىپ تۇر. بۇل رەتتە وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆ وڭىردەگى بارلىق ەلدىمەكەندەر اۋماعىنداعى جايىلىمدىق جەرلەردى نورماعا سايكەس قايتا ەسەپتەۋ مەن سارالاۋدان وتكىزۋ كەرەگىن ايتىپ, ءتيىستى باسشىلارعا ناقتى تاپسىرمالار بەرگەن بولاتىن. سونىمەن قاتار جايىلىمدىق جەرلەردى كۇتىپ ۇستاۋ مەن جەردى جالعا الۋشىلاردىڭ مىندەتتەمەلەرى بويىنشا تالداۋ جۇرگىزۋ دە باستى نازاردا بولۋى كەرەك. بۇل ماسەلەدە ۇيىمداستىرۋ جانە تۇسىندىرمە جۇمىستارىنىڭ دا ءجونى بولەك.
جامبىل وبلىسى
