قازاقستان يادروسىز الەمگە قاراي نىق قادام باسۋعا جول اشتى
سالتاناتتى شاراعا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جانە شەتەلدىك ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەردىڭ باسشىلارى قاتىستى.
الدىمەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءسوز الىپ, بۇل ءىس-شارانىڭ سيمۆولدىق ءمانى زور ەكەنىن, بيىل قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا جانە حالىقارالىق اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى اگەنتتىگىنە (ماگاتە) قوسىلعانىنا 25 جىل تولعانىن, سونداي-اق ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى شارتتىڭ كۇشىنە ەنگەنىنە 10 جىل بولعانىن اتاپ ءوتتى.
– ءبىزدىڭ باسقوسۋىمىز ماڭىزدى وقيعالارمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. قازاقستان قارۋ-جاراق ارسەنالى جاعىنان الەمدەگى ءتورتىنشى ەل سانالعانىن بىلەسىزدەر. قازىر ءبىز يادرولىق مەملەكەتتەر قاتارىنان الەمدىك انتيادرولىق قوزعالىستىڭ جاھاندىق كوشباسشىسىنا اينالدىق. بۇل قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دانا باسشىلىعىمەن جۇزەگە استى. وسى ماقساتقا جەتۋ جولى كۇردەلى بولدى. ءبىزدىڭ حالقىمىز جانتالاسا قارۋلانۋ مەن اسكەري سىناقتاردىڭ زارداپتارى قانداي بولاتىندىعىن جاقسى بىلەدى. ويتكەنى كەڭەس وداعىنداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ ۇشتەن ەكىسى ەلىمىزدە جاسالىپ كەلدى. قازاقستان يادروسىز الەمگە قاراي نىق قادام باسۋعا جول اشقان كوپتەگەن باستامانى كوتەردى. اتاپ ايتساق, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىعىنىڭ تاريحي ءمانى بار. پوليگون جۇمىسىنىڭ سالدارىنان مىڭداعان جەرگىلىكتى تۇرعىن مەن تابيعاتقا وراسان زور نۇقسان كەلدى. ءبىر تەرمويادرولىق بومبا جاپونياداعى حيروسيماعا تاستالعان بومبادان 26 ەسە كۇشتى بولعانىن تۇسىنگەن ماڭىزدى. راديواكتيۆتى قالدىقتار 100 مىڭداعان شارشى شاقىرىمعا تارالدى. ءالى كۇنگە دەيىن يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىن سەزىنىپ كەلەمىز. كسرو-نىڭ جەكەلەگەن اسكەري لاۋازىمدى تۇلعالارى مەن ساياسي ەليتالارىنىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان, ەلباسىنىڭ قازاق جەرىندەگى پوليگوندى جابۋى – ناعىز ەرلىك. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن قازاقستان الەم بويىنشا زىمىراندىق-يادرولىق الەۋەتكە يە بولعانداردىڭ ءبىرى بولدى. بىزدە 1400 يادرولىق وقتۇمسىعى بار 100-دەن استام قۇرلىقارالىق بالليستيكالىق زىمىران ورنالاستى. جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن بارلىق الەۋەتىمىز دە بولعان ەدى. سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ يادرولىق الەۋەتى فرانتسيا, ۇلىبريتانيا جانە قىتايدىڭ جيىنتىق كۇشىنەن دە اسىپ تۇسەتىن. كەيبىر ەلدەردىڭ جاۋاپسىز باسشىلارى ءبىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدى ونى ساقتاپ قالۋعا يلاندىرۋعا تىرىستى. دەگەنمەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇنداي قارۋعا يە بولۋ تۇبەگەيلى قاۋىپسىزدىكتىڭ كەپىلى بولمايتىندىعىن ايتقان ەدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە ونى تاراتپاۋ سالاسىنداعى بىرەگەي ساياساتى الەمدىك تاريحتا تەڭدەسسىز ەكەنىن ايتىپ, بىراق بۇل تاجىريبەنى بارلىق ەل قولدانباي وتىرعانىنا قىنجىلىس ءبىلدىردى. سونداي-اق ول بۇۇ دەرەكتەرى بويىنشا بۇگىندە الەمدە 15 مىڭ يادرولىق قارۋ ساقتالىپ وتىرعانىن, ونىڭ ىشىندە جۇزدەگەن يادرولىق قارۋ ساناۋلى سەكۋندتاردا ىسكە قوسىلۋعا قاۋقارلى ەكەنىن ايتتى.
وسى رەتتە مەملەكەت باسشىسى تاياۋ شىعىستاعى, كورەي تۇبەگىندەگى جاعدايلار, يراندىق يادرولىق باعدارلاما بويىنشا بىرلەسكەن جالپىعا ورتاق ءىس-قيمىلدار جوسپارى, ورتا جانە قىسقا قاشىقتىقتاعى زىمىرانداردى جويۋ تۋرالى شارتتىڭ تاعدىرى انىق بولماي تۇرعانى تۋرالى ءسوز قوزعادى.
– قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ءادىل تۇردە بۇكىلالەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان انتيادرولىق قوزعالىستاردىڭ كوشباسشىسى رەتىندە مويىندالدى. ول يادرولىق كۇشتەردەن ارىلۋعا, جاھاندىق جانە ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە وراسان ۇلەس قوستى. وسى جىلدارى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىرقاتار ەلەۋلى باستاما كوتەردى. ولار حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ماڭىزدى فاكتورلارعا اينالىپ وتىر. بۇل – ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماقتى قۇرۋ تۋرالى شارت, ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا ماگاتە قامقورلىعىمەن حالىقارالىق تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىنىڭ قۇرىلۋى, قازاقستاننىڭ يراندىق يادرولىق پروبلەمانى رەتتەۋدەگى دەلدالدىق ميسسياسى. وسىنىڭ ءبارى جاھاندىق تۇراقتىلىق پەن سەنىمنىڭ ىرگەتاسىن ايتارلىقتاي نىعايتا ءتۇستى. ءالى دە بولسا الەمدە قاۋىپتى شيەلەنىس بايقالىپ وتىر. بۇل تۋرالى ەلباسى ءوزىنىڭ «الەم. XXI عاسىر» اتتى مانيفەسىندە ايتىپ وتكەن ەدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
وسىلاي ءسوزىن ساباقتاعان مەملەكەت باسشىسى يادرولىق قارۋسىز الەم جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن نازارباەۆ سىيلىعى بيىل ەكى ادامعا بىردەي تابىستالاتىنىن مالىمدەدى. وسى جولعى سىيلىقتى ماگاتە-ءنىڭ باس ديرەكتورى بولعان, مارقۇم يۋكيا امانوعا جانە يادرولىق سىناققا جالپىعا بىردەي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتى ۇيىمى (ياسجتشۇ) دايارلاۋ كوميسسياسىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى لاسسينا زەربوعا بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
– مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءوزارا قۇرمەت پەن سەنىم جاھاندىق دەڭگەيدەگى يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ كەپىلى. سونىمەن قاتار ءبىز حالىقارالىق قۇقىق قاعيداتتارىنا سۇيەنە وتىرىپ, بەلسەندى ديالوگتى دامىتا بەرۋىمىز قاجەت. «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەگەندەي, الدىمىزدا تۇرعان جۇمىستاردى بىرگە اتقارۋىمىز كەرەك. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ انتيادرولىق باستامالارى بۇل ۇدەرىستەردىڭ ماڭىزدى باعدارى بولا بەرەدى دەپ سەنەمىن. ءححى عاسىر بەيبىتشىلىك پەن جاڭارۋ عاسىرى, بۇكىل ادامزات ءۇشىن ىلگەرىلەۋ عاسىرى بولسىن. وسى جولدا بارشاڭىزعا تابىس تىلەيمىن, – دەدى پرەزيدەنت.
ادامزاتتىڭ اماندىعى ءۇشىن جالپىعا ورتاق كەلىسىمشارت كەرەك
قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 29 تامىز تەك قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل الەمنىڭ انتيادرولىق قوزعالىسى ءۇشىن تاريحي كۇن ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– 1991 جىلدىڭ ءدال وسى 29 تامىزىندا مەنىڭ جارلىعىممەن الەمدەگى ەڭ ءىرى سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلعانىن بىلەسىزدەر. ول كەزدە كەڭەس وداعى ورنىندا تۇرعان, اسكەري ادامداردىڭ بارلىعى كۇشىندە بولعان. سولاردىڭ قارسىلىعىنا قاراماي, قازاقستان وسى ماسەلەنى شەشىپ, حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. بۇل حالقىمىز ءۇشىن 40 جىل بويى كۇتكەن تاريحي شەشىم ەدى. 1949 جىلعى 29 تامىزدا قازاقستاندا كەڭەس وداعىنىڭ ءبىرىنشى اتوم بومباسى جارىلىپ, وراسان زور ەكولوگيالىق جانە ادامي تراگەدياعا اكەپ سوقتىردى. 40 جىل ىشىندە پوليگوندا 456 يادرولىق سىناق وتكىزىلدى. كەم دەگەندە 500 مىڭ ادام رادياتسيا زالالىن تارتتى. 2009 جىلعى 2 جەلتوقساندا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 64-سەسياسى قازاقستاننىڭ باستاماسى بويىنشا 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالادى. بۇل كۇن 2010 جىلدان بەرى بۇكىل الەمدە اتالىپ كەلە جاتىر, – دەدى ەلباسى.
تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان بەيبىتسۇيگىشتىك يندەكسى بويىنشا الەمنىڭ 163 مەملەكەتىنىڭ ىشىندە 64-ورىندى يەلەندى. تمد ەلدەرىنىڭ اراسىندا ءبىرىنشى ورىندا تۇر. سونداي-اق يادرولىق قارۋدان ازات ەل بولۋعا دەگەن ۇمتىلىس قازاقستاندىقتاردىڭ جالپىۇلتتىق سانا-سەزىمىندە ماڭىزدى كومپونەنتكە اينالدى. قازىرگى تاڭدا قازاقستان حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ مويىندالعان دونورى بولىپ سانالادى.
– بۇگىنگى بارلىق سىن-قاتەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان جاھاندىق قوعامداستىق ءوزارا ساليقالى بايلامعا كەلىپ, عالامشارىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن ورتاق ديالوگ جاساۋعا ۇمتىلۋ كەرەك. بۇل ديالوگ بارلىق يادرولىق دەرجاۆانىڭ باسشىلارى ءبىر ۇستەلدىڭ باسىنا وتىرىپ, كەلىسسوز جۇرگىزەتىن بولسا, ناتيجەلى بولماق. مەن ءبىزدىڭ ەلوردادا اقش, رەسەي, قىتايدىڭ جانە باسقا دا يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسىپ, ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزۋگە رەسمي ۇسىنىس جاسادىم. ادامزاتتىڭ تاعدىرى ءۇشىن الپاۋىت ەلدەردىڭ جاۋاپكەرشىلىكتى مويىندارىنا العان مۇنداي جاعدايلار تاريحتا تالاي بولعان. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن دە, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن دە سولاي بولىپ, ناتيجەسىندە بۇۇ قۇرىلدى. قازىر باس قوسىپ, باستى ماسەلەلەردى شەشەتىن ۋاقىت كەلدى. ويتكەنى بارلىق جانجالدار كەلىسسوزدەرمەن اياقتالادى, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
سونىمەن قاتار ەلباسى يادرولىق قارۋ نەگىزىندە ستراتەگيالىق تۇراقتىلىقتىڭ كونەرگەن تۇجىرىمداماسىن قايتا قاراۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, يادرولىق قارۋلانۋدى قاداعالاۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدى, يادرولىق قارۋلانۋدى توقتاتۋ بويىنشا جالپىعا ورتاق كەلىسىمشارت ازىرلەۋ تۇرعىسىندا كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدى ۇسىندى. سونداي-اق ول ءوز ەركىمەن يادرولىق قارۋدان باس تارتقان, يادروسىز مارتەبەسى بار مەملەكەتتەرگە قاۋىپسىزدىك كەپىلى بەرىلۋى ءتيىس ەكەنىن باسا ايتتى.
– يادرولىق كلۋب مۇشەلەرى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارى سالاسىنداعى ساياساتتارىن تۇزەتۋ ەسەبىنەن مىندەتتەمەلەر مەن شەكتەۋلەر قابىلداۋى ءتيىس. بۇل رەتتە ولاردىڭ يادرولىق كەشەندەردى جاڭعىرتۋعا قولداۋ كورسەتۋدىڭ ءداستۇرلى تاجىريبەسىنەن تەجەلۋى ماڭىزدى. اۋماقتارىندا پوليگوندار ورنالاسقان مەملەكەتتەرگە پوليگونداردىڭ ينفراقۇرىلىمدارىن جويۋدى ۇسىنامىن. قازاقستاننىڭ تاجىريبەسى بار. ول رەسەيدە دە, اقش-تا دا بار. ءبىز ولارمەن بولىسۋگە دايىنبىز. الەمنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرى تاراپىنان يادرولىق سىناقتارعا جان-جاقتى تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ قاجەت. الەمگە يادرولىق قارۋدى يەلەنۋ مەن تاراتۋعا قارسى ءىس-شارالاردىڭ ناقتى جۇمىس ىستەيتىن مەحانيزمى كەرەك. بۇل قاتاڭ مەحانيزم بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ءتيىستى قارارلارىمەن بەكىتىلۋى ءتيىس. دۇنيەجۇزىلىك اۋقىمداعى مۇنداي شارتتى بۇۇ قابىلداعان. مۇنان كەيىن دە ءۇندىستان مەن پاكىستان يادرولىق مەملەكەتكە اينالدى. سوندىقتان ءبىز قابىلداعان بۇل شارتتىڭ قاتاڭ شارالار تەتىكتەرى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ءتيىستى قارارىمەن كۇشەيتىلۋى ءتيىس, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
نازارباەۆ سىيلىعى انتيادرولىق قوزعالىسقا سەرپىن بەرەدى
وسى اتاۋلى كۇننىڭ ماڭىزىنا كەڭىنەن توقتالعان ەلباسى قازاقستان ادامزاتتىڭ, مەملەكەتتەردىڭ بەيبىت ءومىر ءسۇرۋ ارمانىن جۇزەگە اسىرۋعا ۇمتىلعان تۇلعالاردى ەرەكشە قۇرمەتتەيتىنىن اتاپ ءوتتى. سىيلىقتى تاعايىنداۋ جونىندەگى كوميتەتتىڭ شەشىمىمەن تولىق كەلىسەتىنىن ايتقان نۇرسۇلتان نازارباەۆ يادرولىق قارۋسىز الەم جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن نازارباەۆ سىيلىعىن ءوز قولىمەن لاسسينا زەربو مەن مارقۇم يۋكيا امانونىڭ جۇبايى مەن باۋىرىنا تاپسىردى.
بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتتەريش سالتاناتتى شاراعا قاتىسۋشىلارعا ارناپ ۆيدەوۇندەۋ جولداپ, وندا الەمدى يادرولىق قارۋدان ازات ەتۋ حالىقارالىق ۇيىمنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن, وسى ىستە قاجىرلى ەڭبەگى مەن ادالدىعى جانە يادرولىق قارۋسىز الەم جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن ارناۋلى سىيلىق تاعايىنداعانى ءۇشىن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا زور ريزاشىلىعىن جەتكىزدى. سونداي-اق بۇۇ وكىلى يادرولىق قارۋعا قارسى كۇرەستە قايراتكەرلىك تانىتقان لاسسينا زەربو مەن مارقۇم يۋكيا امانونىڭ مۇنداي اتاققا ابدەن لايىق ەكەنىن ايتتى.
يۋكيا امانو ماگاتە-ءنى توعىز جىل بويى باسقارىپ, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى. ونىڭ قازاقستاندا اگەنتتىكتىڭ تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋ جونىندە شەشىم قابىلداۋدا جانە ونى ىسكە اسىرۋدا جەتەكشى ءرول اتقارعانى داۋسىز. يران يادرولىق باعدارلاماسى بويىنشا جالپىعا بىردەي ءىس-قيمىل جوسپارى تۋرالى كەلىسىمدى جۇيەلى جۇزەگە اسىرۋى جوعارى باعالانىپ وتىر. يۋكيا امانونىڭ دامىپ كەلە جاتقان ەلدەردەگى قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىمەن كۇرەس جونىندەگى ماگاتە قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتىندا سىڭىرگەن ەڭبەگى اتالىپ ءوتتى. بۇعان قوسا ونىڭ سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى سالاسىنداعى يادرولىق عىلىمدى قولدانۋ باستاماسى نازارعا الىندى.
لاسسينا زەربو ياسجتشۇ جۇزەگە اسىرۋعا, حالىقارالىق مونيتورينگ جۇيەسىن قۇرۋ بويىنشا جۇمىستى تۇگەلگە جۋىق (97%) اياقتاۋعا ەڭبەك ءسىڭىردى. ول اتالعان ۇيىم اياسىندا كورنەكتى قايراتكەرلەر توبىن جانە جاستار توبىن قۇرۋعا باستاماشى بولدى. لاسسينا زەربو گەوفيزيكا عىلىمىنىڭ دوكتورى بولعاندىقتان, جاڭا پەرسپەكتيۆتى تەحنولوگيالار مەن ادىستەردى قولدانۋعا باسا نازار اۋدارىپ كەلەدى. ول – بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى كەڭەسىنىڭ تەڭ توراعاسى جانە افريكانىڭ ەنەرگەتيكا, عىلىم, تەحنولوگيا, دامۋ, بەيبىتشىلىك جانە قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى بىرقاتار زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ مۇشەسى.
يادرولىق قارۋسىز الەم جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن نازارباەۆ سىيلىعىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2016 جىلدىڭ 10 قازانىندا تاعايىندادى. بۇل سىيلىق يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋعا, قارۋسىزداندىرۋعا, يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋعا, يادرولىق ەنەرگيانى بەيبىتشىلىك ماقساتتا پايدالانۋعا قوسقان زور ۇلەسى ءۇشىن, بەيبىتشىلىك پەن دوستىقتى, حالىقتار اراسىنداعى سەنىمدى, تەڭدىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان بەلسەندى قىزمەتى ءۇشىن بەرىلەدى. تاياۋ شىعىس ەلدەرىندە يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋعا قولداۋ كورسەتكەنى جانە 1,5 ملن سيريالىق بوسقىندى قابىلداعانى ءۇشىن يوردانيا كورولى ءىى ابداللا اتالعان سىيلىقتىڭ العاشقى يەگەرى اتاندى. سىيلىق كورولدىڭ 2017 جىلعى 31 قازان مەن 1 قاراشا ارالىعىندا قازاقستانعا ساپارى بارىسىندا رەسمي تۇردە تابىستالدى.
