تولاعاي جىگىتتەر تولاعايدىڭ باۋرايىندا باس قوستى

ەل اۋزىندا ەرتەرەكتەن
ەرتەك بولعان قىزىق كەپتەن
ءبىر اڭگىمە ەسىمدە بار.
ايتىپ سونى باياندايىن,
ەرىنبەيىن, ايانبايىن,
تىڭداۋ ءۇشىن كەل, بالالار!
بەس ءجۇز جىلدار شاماسىندا,
سوناۋ ەرتىس جاعاسىندا,
بولعان بىرەۋ سارجان اتتى...

قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ وسىلاي باستالىپ, سارجاننىڭ ايسۇلۋ اتتى سۇيگەن جارىنان تولاعاي ەسىمدى ۇل تۋعانى, ونىڭ جەتى جاستا ساداق اتقانى, اتقان تاستى ۋاتقانى, اكەسىنە قارسى شاپقان جولبارىستى «بۇل نە دەگەن ۇلكەن مىسىق؟» دەپ اتىپ ۇرىپ, جايراتقانى, كەيىن ەلىنە قۋاڭشىلىق كەلىپ, ءبىر تامشى جاڭبىر تامباعاندا تارباعاتاي تاۋىنا بارىپ, باسىنداعى قارىمەن, باۋىرىنداعى اڭىمەن قوسا ءبىر شاتقالدى ءبولىپ, كوتەرىپ الىپ كەلە جاتىپ, الدەنەگە ءسۇرىنىپ, تاۋ استىندا قالىپ:

الىپتى جۇرت ارداقتايدى

الىپ اتىن ءبىر اتايدى

جىلدا جاڭبىر جاۋعان كۇنى, – دەپ اياقتالاتىن ولەڭى كوپشىلىكتىڭ ەسىندە بولار.

جيىرما ءۇش جىگىت جان الىپ, جان بەرىستى

ءيا, جاقىندا, ناقتىراق ايتساق, 24-25 تامىز كۇندەرى وسىناۋ قاسيەتتى تاۋدىڭ باۋرايىندا, كوكپەكتى اۋدانىنىڭ ورتالىعى – كوكپەكتى اۋىلىندا «تولاعاي سۇلتانى» اتتى حالىقارالىق سپورتتىق-شىعارماشىلىق سايىس ءوتتى دۇركىرەپ. جىگىتتەردىڭ ەپتىلىگى, ەستىلىگى مەن كۇش-قايراتىن تارازىعا سالۋدى مۇرات ەتكەن تاعىلىمدى شارا جاستار جىلى ءھام «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا كوكپەكتى اۋدانى اكىمدىگى مەن وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنا قاراستى جاستار رەسۋرستىق ورتالىعىنىڭ باس بولۋىمەن ۇيىمداستىرىلعانىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون شىعار.

جۇلدەسى قوماقتى, ەكى كۇنگە سوزىلعان باسەكەگە قاتىسۋعا ءوڭىرىمىزدىڭ اۋدان-قالالارىنان بولەك قوستاناي, قاراعاندى, اقمولا, پاۆلودار, الماتى, تۇركىستان وبلىستارىنان, نۇر-سۇلتان شاھارى مەن موڭعوليادان 23 جىگىت بىلەك سىبانىپ كەلىپتى. رەسەيدىڭ التاي ولكەسىنەن جارىسقا قاتىسامىن دەپ الىپ-ۇشىپ جەتكەن جىگىت وسكەمەندە جاتتىعۋ كەزىندە جاراقاتتانىپ قالدى دەپ ەستىدىك ۇيىمداستىرۋشىلاردان.

سونىمەن قويشى, حالىقارالىق ءدۇبىرلى دودانىڭ ءبىرىنشى كۇنى بەسسايىستان (تەڭگە ءىلۋ, جامبى اتۋ, اۋدارىسپاق, قول كۇرەسى, قازاق كۇرەسى) باستالدى. اۋەلى جىگىتتەر جامبى اتۋدان سايىسقا ءتۇستى. ات ۇستىندە شاۋىپ كەلە جاتىپ ساداق اتۋ كىمگە وڭاي ءتيسىن؟!

دەگەنمەن بۇل سىندا وسكەمەندىك سىلامبەك قابيەۆ پەن كوكپەكتىلىك ەرلان ازىمباەۆ ءۇش نىسانانىڭ ەكەۋىنە ءدوپ تيگىزىپ, جينالعان جۇرتتىڭ كوڭىلىن ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى. ال «تەڭگە ءىلۋ» باسەكەسىندە كەرەكۋدەن كەلگەن باتىربەك قوشقارباەۆ بەس تەڭگەنىڭ ۇشەۋىن ءىلىپ, ەپتىلىگىن كورسەتتى.

اۋدارىسپاقتا قارقارالىنىڭ (قاراعاندى وبلىسى) نامىسىن قورعاعان تىلەۋحان نۇرحان قارسىلاس شاق كەلتىرمەدى.

دەسەك تە گلۋبوكوە اۋدانىنىڭ اتىن اسقاقتاتۋ ءۇشىن بارىن سالعان تىلەك مۇحامەدقانوۆ, تالدىقورعاندىق مەيرامبەك راحىمباەۆ, كۇرشىمدىك ەراسىل احمەتوۆ وزدەرىن اۋدارىسپاقتىڭ حاس شەبەرى ەكەندىكتەرىن كورسەتە ءبىلدى.

قازاقشا كۇرەستە تۇركىستاندىق اكبار ەلۋباي ۇلى قارسىلاستارىنىڭ بارلىعىن كىلەم قاپتىردى. ول اقتىق سىندا بىلتىر وسى كوكپەكتىدە وتكەن «تولاعاي سۇلتانى» وبلىستىق سايىسىنىڭ جەڭىمپازى ابايلىق ايدوس ۇركىمباەۆپەن بەلدەسىپ, ايلاسىن اسىرىپ كەتتى.

ال قول كۇرەستە جەتىسۋدان جەتكەن  مەيرامبەك راحىمباەۆ بىلەك كۇشىنىڭ كۇشتىلىگىمەن كوپشىلىكتى ءتانتى ەتتى.

800 جىلدان كەيىن جاڭعىرعان ءداستۇر

جيىرما ءۇش جىگىتتىڭ ونەرىنە ەكى كۇن بويى ابايتانۋشى ومار جالەل, ءداستۇرلى ءانشى, ونەرتانۋشى ەرلان تولەۋتاي, بالۋان, «قازاقستان بارىسى» ءتۋرنيرىنىڭ ەكى دۇركىن جەڭىمپازى ايبەك نۇعىماروۆ, وسكەمەندىك اكتەر ايدىن سالبانوۆ پەن وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ريشات رامازانوۆ تارازىلاپ, باعا بەردى.

جارىس اراسىندا قازىلار القاسىنىڭ مۇشەسى, ءوزى دە بۇرىن «جىگىت سۇلتانى» سايىسىنا قاتىسقان ەرلان تولەۋتاي اعامىزدى اڭگىمەگە تارتقانىمىزدا مۇنداي بايقاۋ 1991 جىلى الماتىدا ءوتىپ, جىل سايىن ءداستۇرلى تۇردە ۇيىمداستىرىلىپ, 1998 جىلى توقتاپ قالعانىن, مىنە, سودان كەيىن 20 جىلعا جۋىق ۋاقىتتان سوڭ كوكپەكتى جەرىندە قايتا جانداعانىن قۋانا جەتكىزدى. «بۇل قالبا, زايسان, تارباعاتاي ۇلى شايقاستار بولعان, قانشاما تاريحي وقيعالار وتكەن جەر. ناعىز ۇلى دالاڭىز – وسى. بۇل – پاتشالار مەكەنى. ۇلكەن مەرەكەنىڭ ۇلكەن وركەنيەتتەر جاسالعان جەردە ءوتۋى تەگىن ەمەس. مەن وسى سايىسقا جامبى اتۋدى ادەيى كىرگىزدىم. سوۆەت ۇكىمەتى ەڭ ءبىرىنشى ساداقتى قۇرتقان. سپارتاكيادادان ساداقتى الىپ تاستاعان. ويتكەنى قازاققا, تۇركى حالىقتارىنا ساداق بەرۋگە بولمايدى. جاۋىنگەرلىك رۋحى ويانىپ كەتەدى دەپ قورىققان. ساداق اتۋ عاجايىپ ونەر عوي. ساداقشىلارعا سوناۋ ساق-عۇن زامانىنىڭ وزىندە ەرەكشە باسىمدىق بەرىلگەن. «بۇلارمەن سوعىسۋ مۇمكىن ەمەس, شەگىنۋ قاشتىعا سانالمايدى» دەيدى ەكەن جاۋلارى. الدىمەن ساداقشىلار وقتى قارداي جاۋدىرىپ, قىرىپ سالادى ەكەن. ەس جيىپ, قۋعان كەزدە قاشا سوعىسىپ, اتقا تەرىس قاراپ وتىرىپ قۇلاتا بەرەدى ەكەن. ءسويتىپ جاۋلارىن ارانداتىپ, الداپ كەلەسى قولعا الىپ بارادى. ساقتاردىڭ ارقايسىسى مەرگەن بولعان. بەس سەكۋند سايىن ءبىر جەبە اتقان. ال ەندى دۇلدۇلدەرى سەكۋند سايىن قورامساقتى ارقاعا اسىپ الىپ, قولى اينالىپ تۇرىپ اتا بەرگەن دەيدى. ءبىر عاجابى, ساداقتى اتتىڭ تۇياعى كوتەرىلگەن كەزدە اتادى ەكەن. دەمەك, ساداقشىلىق سانامەن, رۋحپەن ۇشتاسقان ونەر. ساداق اتۋ ادامنىڭ قيالىن ۇشتايدى. بۇگىندە ساداق اتۋ ونەرىنەن قازاق دالاسىنان كەتكەن قىپشاقتار, ياعني ۆەنگەرلەر وزىپ تۇر. ساداق اتۋ تەحنولوگياسىن سولار عانا ساقتاپ وتىر. چەحتار, سلوۆاكتار مەن رۋمىندار دا مىقتى. ەۋروپا ساداق اتۋ ونەرىنەن كوز جازعان جوق. ءبىز قازاق ۇمىتىپ قالىپ وتىرمىز. قازاقتا نايزاگەرلىك دەگەن دە عاجايىپ ونەر بولعان. قۇنانباي سۇمدىق نايزاگەر بولعان. تۇيەنىڭ قۇمالاعىن ءىلىپ الۋ جارىسى بولعان كەزدە اتپەن شاۋىپ كەلە جاتىپ نايزانىڭ ۇشىنا تۇيەنىڭ قۇمالاعىن قاداپ وتە شىعادى ەكەن. قۇنانباي  – ەڭ سوڭعى نايزاگەردىڭ ءبىرى. ۇلىتاۋداعى ەردەن باتىر دا سايىستا شاق كەلتىرمەيتىن نايزاگەر بولعان دەيدى. تاعى ءبىر كەرەمەت دەرەك, بيىل قالبا تاۋىندا نايماندار مەن شىڭعىسحان اسكەرىنىڭ سوعىسقانىنا 800 جىل تولىپ وتىر. وسى شايقاستا نايمانداردىڭ جەڭىلىسكە ۇشىراعانى بەلگىلى. سول كەزدە شىڭعىسحان ۇلكەن توي جاساعان دەيدى. سوندا شىڭعىسحاننىڭ نەمەرە ءىنىسى عوي دەيمىن, قانشاما مىڭ اسكەر ساداق اتقاندا 800 مەتر نىساناعا, تاسقا تيگىزدى دەيدى. سول تاستى موڭعولدار قاراقورىمعا الىپ كەتكەن. ونى كەيىن ورىستار ەرميتاجعا الىپ كەتكەن دەگەندى ءبىر جەردەن وقىدىم. مىنە, سول رۋح قايتا جاڭعىرىپ جاتىر. بالكىم, كەلەسى جىلى «تولاعاي سۇلتانى» سايىسى اياسىندا ساداقتان چەمپيونات وتكىزەتىن شىعارمىز. بالكىم, قۇنانباي اتىنداعى نايزاگەرلەر سايىسىن وتكىزىپ, نايزاگەرلىكتى دە قايتا جاڭعىرتارمىز. وسىنداي ويلار بار. وسى رەتتە يدەيامىزدى قولداپ, جۇزەگە اسىرعان كوكپەكتى اۋدانىنىڭ اكىمىنە كوپ راحمەت» دەيدى ونەر جاناشىرى.

ال كوكپەكتى اۋدانىنىڭ اكىمى اسحات سمايلوۆ «تولاعاي سۇلتانى» سايىسى ەندى كوكپەكتى جەرىندە ءداستۇرلى تۇردە وتەتىنىن, شارا اۋقىمىن جىلدان جىلعا كەڭەيتە ءتۇسۋدى كوزدەپ وتىرعاندارىن ايتادى. «بۇل شارانى ۇيىمداستىرۋداعى ماقسات-مۇراتىمىز – بىرەۋ.  ەلىمىزدىڭ بەرەكە-بىرلىگىن ارتتىرۋ, ەرتەڭگى ۇرپاقتى وتانسۇيگىشتىككە, باتىلدىققا, باتىرلىققا تاربيەلەۋ, ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىزدى ۇلىقتاۋ. الداعى ۋاقىتتا ءبىز ءبىر عانا «تولاعاي سۇلتانى» سايىسىمەن شەكتەلمەي ۇمىتىلعان سالت-داستۇرلەرىمىزدى جاڭعىرتاتىن بولامىز. وسى رەتتە سايىستىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتۋىنە ايرىقشا ۇلەس قوسقان وبلىستىق جاستار رەسۋرستىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ارايلىم كەرىمبەكقىزىنا, دەمەۋشىلەر بولات بەكبەردينوۆ, ەرجان قويگەلدين, مارات حاريكوۆ, جۇمابەك شۋباەۆ, ۆلاديمير ۆينچۋك سىندى ازاماتتارعا العىس ايتامىز. ءوڭىرىمىزدىڭ وزگە اۋداندارى دا شاراعا اتسالىسىپ, كيىز ۇيلەرىن تىگىپ, قوناقجايلىلىعىن تانىتتى. بارلىعىنا مىڭ العىس» دەيدى ول.

120 كەلى تارتاتىن تورپاقتى 20 رەت كوتەردى

ەكىنشى كۇنى جىگىتتەر قولدان كەلەتىن ونەرلەرىن جۇرت نازارىنا ۇسىنىپ, ءبىلىم دەڭگەيىن, وي-ءورىسىنىڭ كوكجيەگىنىڭ كەڭدىگىن تارازىعا سالدى. وكىنىشكە قاراي, ءبىرىنشى كۇنى بىلەك كۇشىمەن كورەرمەن كوڭىلىنەن شىعىپ, قازىلار تاراپىنان جاقسى ۇپاي العان جىگىتتەر بۇل كۇنى ءبىلىم كۇشىنىڭ تومەن, رۋحانياتتان الشاق ەكەندىگىن بايقاتتى. ءتىپتى ۇلى اباي مەن ىبىراي ءالتىنساريننىڭ مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ءوزى جاتقا بىلەتىن ولەڭدەرىن شاتاستىرعان قاتىسۋشىلار بولدى. دەسەك تە ەكىنشى كۇنى بۇعان دەيىن قوشقار كوتەرۋمەن داڭقى شىققان تۇركىستاندىق اكبار ەلۋباي ۇلى ساحناعا 120 كەلى تارتاتىن تورپاقتى الىپ شىعىپ, باسىنان اسىرا 20 رەت كوتەرىپ, ەلدى ەلەڭ ەتكىزدى. ال اباي اۋدانىنان كەلگەن ايدوس ۇركىمباەۆ قارىنىنا ءبىر مەتردەي بيىكتەن 16 كەلىلىك كىر تاسىن تاستاتىپ, كەۋدەسىنە قويعان جالپاق تاستى زور بالعامەن سوعىپ جارعىزدى.

ءبىر قاتىسۋشى قايىس بولماعان سوڭ ۇزەڭگىنىڭ جاقتاۋىن جىپتەن ءورىپ, قازىلارعا كورسەتسە, تاعى ءبىر قاتىسۋشى ۇرمەلى اسپاپپەن شەت ەلدىڭ اۋەندەرىن اۋەلەتتى. «بيىل «تولاعاي سۇلتانى» سايىسىن العاش رەت حالىقارالىق دەڭگەيدە وتكىزىپ جاتىرمىز. جارىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ سانى دا, ساپاسى دا ارتىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى. «جىگىتكە جەتى ونەر دە از» دەيدى. سپورتتىق سايىستاردان بولەك جىگىتتەردىڭ ونەرىنە, ءبىلىم دەڭگەيلەرىنە ەرەكشە ءمان بەردىك» دەيدى جاستاردىڭ جاناشىرى, وبلىستىق جاستار رەسۋرستىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ارايلىم ەسىمبەكوۆا.  

سونىمەن, ەكى كۇن بويى تولاعاي باۋرايىن دۇبىرگە بولەگەن سايىستىڭ جۇلدەگەرلەرى دە انىقتالدى.

كوكپەكتى اۋدانىنىڭ اتىمتاي جومارت ازاماتى بولات بەكبەردينوۆ تىككەن باس جۇلدە – «لادا-گرانتا» كولىگىن ابايلىق ايدوس ۇركىمباەۆ يەلەنسە, 1 ورىن (1 ميلليون تەڭگە) تۇركىستاندىق اكبار ەلۋباي ۇلىنا, 2 ورىن (700 مىڭ) قاراعاندىلىق تىلەۋحان نۇرحانعا, 3 ورىن (500 مىڭ) كەرەكۋلىك باتىربەك قوشقارباەۆقا بۇيىردى. سەگىز جىگىت ارنايى اتالىمدار بويىنشا ماراپاتتالدى.

جۇلدەگەرلەر مەن قاتىسۋشىلاردى وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ باسشىسى يرينا سميت قۇتتىقتاپ, جىلى لەبىزىن جەتكىزدى.  

ءتۇيىن

ەكى كۇن بويى تولاعاي باۋرايىندا جۇرگەندە ءبىر كورىنىس كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن تەبىرەندىرگەنى انىق. ول – كوكپەكتىلىك اتاقتى كوكپارشى قانات بيقاتوۆتىڭ اتقا مىنگەن 6 جاستاعى ۇلى. ونىڭ ۇزەڭگىگە اياعى جەتپەسە دە اتقا قورىقپاي ءمىنۋى جۇرتتى ءسۇيسىندىردى.

ءبىز «التى جاستاعى بالاسى اتقا مىنگەن كوكپەكتى. «تولاعاي سۇلتانى» مۇندا وتپەگەندە قايدا وتەدى؟» دەدىك ىشتەي.    

شىعىس قازاقستان وبلىسى,

كوكپەكتى اۋدانى