جالعان اتاق, جاساندى تاريح
سەيسەنبى, 19 اقپان 2013 7:23
23 اقپان قالاي كەڭەس ارمياسىنىڭ كۇنى اتالدى؟
كەڭەس داۋىرىندە كەڭىنەن اتالىپ وتەتىن «كەڭەس ارمياسىنىڭ كۇنى» مەرەكەسى دە كەلىپ قالدى. قانداي شارانى دا «كەڭەستىك ءومىر سالتىن» ناسيحاتتاۋعا ۇتىمدى قولدانا بىلگەن كەڭەستىك يدەولوگتار بۇل كۇندى دە وتاندىق ءپاتريوتيزمدى لاۋلاتۋعا شەبەر پايدالاناتىن. اسكەري بولىمدەر تۇگىلى مەكتەپتەر مەن بارلىق وقۋ ورىندارىنداعى شارالاردا كەڭەس اسكەرىنىڭ كەرەمەت ەرلىكتەرى, وتان ءىسى جولىنداعى جانكەشتى ارەكەتتەرى كەڭىنەن ناسيحاتتالىپ, اياعى پاتريوتتىق اندەر مەن حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرەتىن جىرلار, قويىلىمدار, پەسالارمەن اياقتالاتىن. سول كۇنى بارلىق باق-تاردا كەڭەس ارمياسىنىڭ اتىنا ايتىلاتىن ماداقتار, ول تۋرالى تۇسىرىلگەن كينولار مەن سپەكتاكلدەر ءجيى كورسەتىلەتىن.
سەيسەنبى, 19 اقپان 2013 7:23
23 اقپان قالاي كەڭەس ارمياسىنىڭ كۇنى اتالدى؟
كەڭەس داۋىرىندە كەڭىنەن اتالىپ وتەتىن «كەڭەس ارمياسىنىڭ كۇنى» مەرەكەسى دە كەلىپ قالدى. قانداي شارانى دا «كەڭەستىك ءومىر سالتىن» ناسيحاتتاۋعا ۇتىمدى قولدانا بىلگەن كەڭەستىك يدەولوگتار بۇل كۇندى دە وتاندىق ءپاتريوتيزمدى لاۋلاتۋعا شەبەر پايدالاناتىن. اسكەري بولىمدەر تۇگىلى مەكتەپتەر مەن بارلىق وقۋ ورىندارىنداعى شارالاردا كەڭەس اسكەرىنىڭ كەرەمەت ەرلىكتەرى, وتان ءىسى جولىنداعى جانكەشتى ارەكەتتەرى كەڭىنەن ناسيحاتتالىپ, اياعى پاتريوتتىق اندەر مەن حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرەتىن جىرلار, قويىلىمدار, پەسالارمەن اياقتالاتىن. سول كۇنى بارلىق باق-تاردا كەڭەس ارمياسىنىڭ اتىنا ايتىلاتىن ماداقتار, ول تۋرالى تۇسىرىلگەن كينولار مەن سپەكتاكلدەر ءجيى كورسەتىلەتىن. وسىنداي ءدۇمپۋدىڭ اسەرىمەن كەڭەس ارمياسى قاتارىندا قىزمەت ەتكەن جاندار دا بۇل كۇندى اتاۋسىز جىبەرمەۋگە تىرىسىپ, ءارتۇرلى جولدارمەن مەرەكەلەپ جاتاتىن…
دۇرىس… ەندى ونىڭ ءبارى تاريحتىڭ ەنشىسىنە كەتتى. تاۋەلسىز ەلىمىز بۇل كۇندى مەرەكە دەپ سانامايدى. ويتكەنى, ءبىزدىڭ ۇلتتىق ارميامىزدىڭ قۇرىلعان كۇنى – 7 مامىر. ول – وتان قورعاۋشىلار كۇنى دەپ اتالادى. وتان قورعاۋشى قاي جاعىنان الىپ قاراساڭىز دا قاسيەتتى ۇعىم, ول بىرەۋدىڭ تاباعىنا قول سالمايدى, كۇش كورسەتپەيدى, تەك ءوز وتانىن قورعايدى. بىلتىردان بەرى ول مەملەكەتتىك مەرەكەلەر قاتارىنا ەنگىزىلدى.
بىراق, بىزدە 23 اقپاندى ءالى دە مەرەكەلەگىسى كەلىپ, قۇلشىنىپ جۇرەتىندەر جوق ەمەس. «كەڭەس ارمياسى قاتارىندا قىزمەت ەتكەنىمىز راس قوي, ەندەشە, بۇل كۇندى اتاپ وتۋگە قاقىمىز بار», دەيدى وندايلار. سونداي وتانداستارىمىزعا وي سالار ما ەكەن دەگەن ماقساتپەن قولىمىزعا قالام الدىق.
قازىرگى ورىس قوعامىنداعى ءبىرشاما ەركىن, شىنشىل سويلەيتىن باق-تاردىڭ ءبىرى – «سوۆەرشەننو سەكرەتنو» (سس) اتتى زيالى قاۋىم ءسۇيىپ وقيتىن جانە تەك دارىندى, جاقسى ماماندار ماقالا جازاتىن گازەت. سول گازەت اقپان ايىنداعى نومىرىندە 23 اقپان تۋرالى «پرازدنيك گەروەۆ ي بانديتوۆ» دەگەن ماقالا جاريالادى. (اۆتورى ا.ۆلاديميروۆ, №2, اقپان 2013 ج., 36-بەت.). مىنە, وسى ماقالادا قىزىل ارميانىڭ قالاي قۇرىلعانىنىڭ اقيقاتى ءبىرشاما اقتارىلىپتى. الدىمەن, جۇمىسشى-شارۋا قىزىل ارمياسىن (ورىسشاسى رككا) قۇرۋ تۋرالى دەكرەت 1918 جىلعى 23 اقپاندا ەمەس, 28 قاڭتاردا شىققانى ايتىلادى. دەمەك, قىزىل ارميانىڭ كۇنى وسى دەسە, ول شىندىققا جاناسادى.
ەرىكتىلەردەن تۇراتىن قىزىل ارميانىڭ قاتارىنا جازىلعاندار تۋرالى: «زاپيسىۆاليس سولداتى, رازۆراششەننىە ۆوينوي, نە پوجەلاۆشيە ۆەرنۋتسيا ك ميرنومۋ ترۋدۋ, ا رەشيۆشيە ي دالشە جيت نا كازەننوم سودەرجاني. ا تاكجە دەكلاسسيروۆاننىە, ۋگولوۆنىە ەلەمەنتى, راسسچيتاۆشيە نا تو, چتو پولوجەنيە «چەلوۆەكا س رۋجەم», ۆوزموجنوست لەگالنو زانيماتسيا «گرابەجوم ناگرابلەننوگو» ۆپولنە وبەسپەچيت يح ماتەريالنىە پوترەبنوستي», دەلىنگەن ماقالادا.
وسى ورايدا الاش ارداقتىلارىنىڭ ءبىرى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ قولىنداعى مىلتىعىمەن تەك بەيبىت حالىقتى تالاۋدى, اتۋدى عانا بىلگەن «بولشەۆيك دەگەندەردەن» شوشىنعانىن ەسكە الاسىڭ. «روسسيانىڭ ورتالىق اۋداندارىندا بولشەۆيكتەر قوزعالىسىنىڭ قالاي وتكەندىگى قازاقتارعا بەلگىسىز, ال شەت ايماقتاردا ول بارلىق جەردە زورلاۋ, قيانات جاساۋ جانە ەرەكشە ديكتاتورلى وكىمەت بيلىگىمەن قاتار جۇرگىزىلدى. ەگەر دە بۇرىن «پاتشا چينوۆنيكتەرى» دەپ اتالعان ادامدار توبى قازاقتاردى ەشبىر شەكتەۋسىز ەزىپ-جانشىعان بولسا, ەندى مۇنداي ارەكەتتەردى… بولشەۆيك-كوممۋنيستەردىڭ اسكەرى جۇرگىزىپ وتىر», دەپ جازدى احاڭ («جيزن ناتسيونالنوستەي» جۋرنالى, 1919 جىل). مىنە, بۇل ىستەردى قىزىل ارمياعا جازىلعان جاڭاعى ۇرى-قارىلار, بانديتتەر جۇرگىزگەن ەدى. سول كەزدەگى قىزىل ارميا باسشىلارىنىڭ ءبىرى گريگوري سوكولنيكوۆ دەگەننىڭ ءوزى اسكەردى: «گەرويزم وتدەلنىح ليتس ي بانديتيزم وسنوۆنىح ماسس», دەپ سيپاتتاعان.
ەندى قىزىل ارميانىڭ قۇرىلعان كۇنى 1918 جىلدىڭ 23 اقپانى دەپ اتالۋ سەبەبىنە كەلەيىك. ول كەزدە ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ءجۇرىپ, رەسەي نەمىستەر مەن اۆستريالىقتارعا قارسى ارپالىسىپ جاتقان. ورىس ارمياسىنىڭ ەلدەگى توڭكەرىسكە بايلانىستى رۋحى تومەندەپ, السىرەگەنىن كورگەن نەمىستەر شابۋىلدى ۇدەتىپ, پەتروگرادتى الۋعا شاق قالادى. وسى كەزدە جانۇشىرعان بولشەۆيكتەر «سوتسياليستيچەسكوە وتەچەستۆو ۆ وپاسنوستي!» دەگەن دەكرەت-ۇندەۋ جاريالاپ, قىزىل ارميا قاتارىنا جۇمىسشىلار اراسىنان ەرىكتىلەردى شاقىرادى. بولشەۆيكتەردىڭ ۇگىتىمەن 23 اقپاندا اسكەر قاتارىنا كوپتەگەن جۇمىسشىلار كەلەدى. بىراق, جاعداي مۇلدە تەرىس باعىت الىپ, اسكەري دايىندىقتارى تومەن ەرىكتىلەر سول كۇنى مينسكىدەن, 25 اقپاندا پسكوۆتان ايىرىلادى. ال نارۆانى قورعاۋعا جىبەرىلگەن بالتىق فلوتىنىڭ ماتروستارى تاس-تالقان بولىپ جەڭىلىپ, ەستەرى شىعا قاشادى. سول ءۇشىن ولاردىڭ باسشىسى پ.دىبەنكو دەگەن بولشەۆيك ورنىنان الىنادى.
نەمىستەردىڭ ۇدەتكەن شابۋىلىن تەك رەسەيدىڭ جەڭىلگەنىن مويىنداعان «برەست ءبىتىمى» عانا توقتاتقانى بەلگىلى. ەسكە سالا كەتەيىك, بۇل ءبىتىم بويىنشا كەڭەستىك رەسەي ۋكراينا, ەستونيا, فينليانديا ەلدەرىنە قوجالىق ەتۋدەن, قارا تەڭىزدەگى فلوتىنان, بالتىق تەڭىزىنە شىعۋ قۇقىنان ايىرىلادى. بۇل رەسەي پاتشالىعىنىڭ 56 ملن. تۇرعىنى بار (بارلىق حالقىنىڭ ۇشتەن ءبىرى) 780 مىڭ شارشى شاقىرىم جەرى ەدى.
«تاكيم وبرازوم, 23 فەۆراليا 1918 گودا ۆ دەيستۆيتەلنوستي بىلو دنەم پوزورنوگو بەگستۆا كراسنوي ارمي ي ۆوسستانوۆلەنيا سمەرتنوي كازني» دەپ جازىلعان «سس-تاعى» اتالمىش ماقالادا. ەندەشە, وسى كۇندى قىزىل ارميانىڭ قۇرىلعان كۇنى دەپ دارىپتەيتىن نە ءجونى بار؟ سويتسە, 1919 جىلعى 23 اقپان «قىزىل سىيلىقتاردىڭ كۇنى» دەپ جاريالانعان ەكەن. ونىڭ ءمانىسى بىلاي. وسى كۇنى رككا-نىڭ باسشىسى تروتسكيدىڭ ورىنباسارى ە.سكليانسكي دەگەن ءبىر قۋ قىزىل ارمياعا كومەك ءۇشىن بۋرجۋيلاردىڭ بايلىعىن تارتىپ الىپ, ءبولىپ بەرۋ كەرەك دەگەن باستاما كوتەرىپ جانە ونى ىسكە اسىرادى. شىن مانىندە اۋقاتتى ادامداردى توناۋ وسى كەزدەن باستالعان. ەشقانداي زاڭسىز, نيزامسىز قاراقشىلىق جولمەن باي ادامداردان تارتىپ الىنعان قىمبات دۇنيەلەردى, اسىل زاتتاردى قىزىل كوميسسارلار, ارميا قاتارىنا جازىلعان ۇرى-قارىلار ءوزارا ءبولىسىپ الىپ, اسكەرگە تەك كونەتوز كيىمدەردى جىبەرەدى. ءسويتىپ, 23 اقپان ەكىنشى رەت قىزىل اسكەر ءۇشىن ۇياتتى وقيعانىڭ كۇنى بولادى.
1920 جىلدىڭ اقپان ايىندا شىعىس مايدانىندا ءبىرشاما جەڭىستەرگە قول جەتكىزگەن قىزىل ارميانى دارىپتەيتىن ۇلكەن ناسيحاتتىق شارالار, سونىڭ ءىشىندە بۇقارالىق ميتينگتەر ۇيىمداستىرۋ قاجەت بولعان. بۇل ۋاقىتتا 28 قاڭتار ءوتىپ كەتكەننەن كەيىن شارالار امالسىز, بىلتىرعى 23 اقپاندا بولعان «قىزىل سىيلىقتار كۇنىنە» ۇيلەستىرىلەدى. ءسويتىپ, وسى كەزدەن «قىزىل ارميا ءۇشىن» دەگەن سىلتاۋمەن بولشەۆيكتەردىڭ العاشقى قاراقشىلىق جاساعان كۇنى كەيىن تۇراقتى تۇردە كەڭەس ارمياسىنىڭ كۇنى اتالادى. سودان سوڭ ونى رەسمي ناسيحات 1918 جىلعى 18 اقپانعا الماستىرا سالادى. ءسويتىپ, ۇياتتى كۇننىڭ ءوزى ۇلكەن ناسيحات ءۇشىن پايداعا اسىپ جۇرە بەرگەن.
كسرو-نىڭ سىپىرا جالعاندىقتان تۇراتىن تاريحي شەجىرەسى كەيىن بۇل كۇندى مىڭ قۇبىلتىپ, اسپەتتەۋدىڭ شارىقتاۋ شەگىنە جەتكىزدى. سونىڭ ىشىندە ستالين ءوزىنىڭ 1938 جىلى جازىلعان «كراتكي كۋرس ۆكپ (ب)» اتتى ەڭبەگىندە ۇيالماي- قىزارماي: «23 فەۆراليا 1918 گودا پود نارۆوي ي پسكوۆىم وتريادى كراسنوي ارمي ناگولوۆۋ رازبيلي نەمەتسكيح زاحۆاتچيكوۆ» دەپ تاس-تالقان بولىپ جەڭىلگەن شايقاستى جەڭىس دەپ جاريالايدى. جەردەگى جارتى قۇداي تاريحتى قالاي بۇرمالاسا دا ءوز ەركى ەمەس پە, وعان كىم قارسى ءسوز ايتسىن. جۇرتتىڭ ءبارى «ءيا, سولاي بولعان» دەپ قول سوعۋدى عانا بىلگەن.
مىنە, 23 اقپاننىڭ وسىنداي تاريحى بار. ول ەشقاشان دا قىزىل ارميانىڭ قۇرىلعان كۇنى بولعان ەمەس, تەك بولشەۆيكتىك ناسيحات ءۇشىن قولدان جاسالعان جالعان تاريحتىڭ جاساندى مەرەكەسى. جالپى, قىزىل ارميانىڭ تاريحىنا كوز جۇگىرتەتىن بولساق, ونىڭ ونە-بويىندا وسىنداي قولدان جاسالعان داقپىرتتار وتە كوپ. ماسەلەن, الىسقا بارماي, سونىڭ ءبىرىن عانا ايتا كەتەلىك.
مارشال س.بۋدەننىي ستاليننىڭ سەنىمدى اسكەر باسشىلارىنىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى. پاتشا ارمياسىندا ۆاحميستر بولعان ول قىزىل ارميانىڭ اتتى اسكەرىن قۇرۋعا ءبىرشاما ەڭبەك ءسىڭىرىپ, ءبىر جىلدىڭ ىشىندە پولك كومانديرىنىڭ كومەكشىسىنەن ارميا قولباسشىسىنا دەيىن ءوسىپ, كوسەمنىڭ قولداۋىمەن مارشال اتاعىن الدى. بولشەۆيكتىك ناسيحات ونى كەرەمەت دارىپتەپ, اتاعىن اسپانعا شىعاردى. سول مارشال ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا ءوزىنىڭ ەشقانداي اسكەرباسىلىق قابىلەتى جوق ەكەنىن بىردەن كورسەتتى. 1941 مەن 1942 جىلدار اراسىندا ستالين ونى وڭتۇستىك-باتىس, رەزەرۆتىك جانە سولتۇستىك كاۆكاز مايداندارىنىڭ قولباسشىلىعىنا تاعايىنداعانىمەن, ەشقانداي اسكەري ءبىلىمى, قولباسشىلىق دارىنى جوق ول بارلىق جەردە دە اسكەردى قىرعىنعا ۇشىراتتى. مۇنداي باسقا قولباسشىلاردى بىردەن اتىپ تاستايتىن ستالين وعان ەشقانداي جۇمىس بەرمەسە دە ەندى ۇلتتىق باتىردىڭ سيمۆولى رەتىندە ونى مۋزەي ەكسپوناتى سەكىلدى قىلىپ, جانىنان تاستاماي, وزىمەن بىرگە الىپ ءجۇردى. ءسويتىپ, ۇلى وتان سوعىسىن «جەڭىسپەن» اياقتاعان مارشالداردىڭ ءبىرىن 1946 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ جىلقى ماسەلەسى جونىندەگى ورىنباسارى ەتىپ وتىرعىزىپ قويدى.
ستاليننەن كەيىن وكىمەت باسىنا كەلگەن حرۋششەۆ اتاقتى مارشالدىڭ توسىندە كەڭەس وداعى باتىرى اتاعىنىڭ «التىن جۇلدىزى» جارقىراماعانىنان «ۇيالىپ», 1958 جىلى 75 جاسقا كەلگەن وعان وسى اتاقتى بەرىپ تىندى. بەس جىلدان كەيىن 80-گە تولعاندا ەكىنشى «التىن جۇلدىزدى» دا تاقتى. 85-كە تولعان جاسىندا وكىمەت باسىنداعى برەجنەۆ ونىڭ كەۋدەسىنە ءۇشىنشى «التىن جۇلدىزدى» تاقتى. 90-عا تولعان شاعىندا ءتورتىنشى «التىن جۇلدىزدى» دا بەرمەك بولعان ەكەن, بىراق بۇل جولى «ۇيات بولار» دەگەن بولۋى كەرەك, لەنين وردەنىمەن شەكتەلدى. مىنە, بۇل كەڭەستىك ناسيحات ءۇشىن وكىمەتتىڭ نەدەن بولسا دا تايىنباي, جالعان داقپىرتتىڭ نەشە اتاسىن قولدان جاساعاندىعىن كورسەتەتىن مىسالدىڭ ءبىرى عانا. ال سول كەزدەردە ەرەن ەرلىگىمەن باتىر اتاعىن الۋعا ءتيىستى ەرلەردىڭ ەسىمى ۇمىت قالا بەرگەنى بەلگىلى. باۋىرجان مومىش ۇلى, راحىمجان قوشقارباەۆ, قاسىم قايسەنوۆ باتىر اتاعىنا ابدەن لايىق بولعانىمەن, سونى دەر كەزىندە الا المادى. مىنە, كەڭەس ارمياسى مەن ونداعى شىندىقتىڭ ءبىر پاراسى وسىنداي. سوندىقتان, ونى اتاپ وتكەندى حوش كورەتىندەر وسىنداي دەرەكتەردى دە بىلە جۇرسە, ەش ارتىقتىق ەتپەيدى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».
