– اۋەلى قوعامدىق قور تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.
المات: قور 2016 جىلى جۇمىسىن باستادى, 2017 جىلى قوعامدىق قور رەتىندە تىركەلىپ, زاڭعا سايكەس قىزمەت ەتەمىز. قور مۇشەلەرىنە ەشقانداي اقى تولەنبەيدى, ءتىپتى وسى ءۇشىن ءوز م ۇلىگىمىزدى ساتقان كۇندەر بولعان. پسيحولوگتار, تەرگەۋشى سياقتى ماماندارمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەيمىز.
– اۋىل-ايماقتارعا ءجيى باراسىزدار ما؟
دينا: ارىز تۇسكەن بويدا وقيعا ورنىنا بارۋعا تىرىسامىز. دەگەنمەن بارلىعىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرۋگە مۇمكىندىك بولا بەرمەيدى. ايماقتارداعى جاعداي تىم مۇشكىل بولسا, بارۋعا تۋرا كەلەدى.
– نەگىزگى تۇيتكىل دەپ نەنى ايتار ەدىڭىز؟
دينا: ەڭ نەگىزگى ماسەلە – قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جاۋاپسىزدىعى. كوپ جاعدايدا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ارىز-شاعىم تۇسكەننەن كەيىن ۋاقتىلى جۇمىس ىستەمەي, تاراپتاردىڭ بىتىمگە كەلۋىن كۇتەدى. ءزابىر كورۋشى كوپتەگەن ەكسپەرتيزا مەن تالدامالاردان وتەدى, قۇجاتتار جينايدى, قايتا-قايتا سۇحبات بولادى, سول كەزدە ونسىز دا پسيحولوگيالىق سوققى العان ادام شىداماي, سوڭىنا دەيىن بارمايدى. قىلمىستىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ, سوتقا دەيىن الىپ بارۋ وتە قيىن. ەكسپەرتيزالار مەن سوتتان سوتقا جۇگىرۋ ادام دەنساۋلىعىنا دا اسەر ەتەرى ءسوزسىز. ءبىر-ەكى اپتا جۇگىرگەننەن كەيىن, ول ءىستىڭ العا جىلجۋىن كورمەگەن سوڭ كوبى قولىن سىلتەپ, دالەلدەۋگە تىرىسپايدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دە ونى جاقسى ءبىلىپ العان. شىن جانى اشىپ, ءزابىر كورۋشىنى ويلاپ, ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن انىقتايتىندار شامالى. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءىستى تەز ارادا قولعا الماۋىن قىلمىسكەرلەر دە ءبىلىپ, بوساڭسىپ العان. بىلتىردىڭ وزىندە 120-باپ «زورلاۋ» مەن 121-باپ «سەكسۋالدىق سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتەرى» بويىنشا تۇسكەن 1332 ارىزدىڭ 454-ءى عانا سوت الدىنا باردى. ال 2000-عا جۋىق ءىس قاراۋسىز جابىلدى. ول ساننىڭ ىشىندە 5-9 جىل بۇرىنعى قىلمىستار دا بار. سوتقا دەيىن جەتەتىنە قاراعاندا, جابىلعان ىستەردىڭ كوپ بولۋى تاڭعالارلىق ەمەس.
– ەلدى مەكەندەردەگى جاعدايعا توقتالىپ وتسەڭىز.
دينا: جاقىندا وسكەمەن قالاسىنىڭ تۇرعىنى حابارلاستى. ونىڭ ايتۋىنشا, بىرەۋ ايەلىن زورلاماق بولعان. ال قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ونىڭ اۋىر قىلمىسقا جاتپايتىنىن ايتىپ, قىلمىسكەرگە اكىمشىلىك جازا بەرۋدى ۇيعارعان. نەگىزى, كۇدىكتى پروباتسيالىق باقىلاۋدا ەدى, ياعني ول ۇستالۋى كەرەك. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ونىڭ تاعى بىرەۋدى زورلاعانى تۋرالى شاعىم تۇسەدى. بۇل جاۋاپسىزدىقتىڭ شىڭى دەسە بولادى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى الگى ايەلمەن دۇرىس سويلەسپەگەن. باسىنان سوققى الىپ, «امنەزيا» دەگەن دياگنوز قويىلعان ايەلدى مازاقتاپ, تاسپاعا تۇسىرگەن. قولداۋ تاپپاعان سوڭ كۇيەۋى بىزگە حابارلاستى. ولاردىڭ 7 بالاسى بار, ءبىردى بىرگە جالعاپ جۇرگەن وتباسى. ۇيىندە دە بولدىق, جاعدايدى ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. ايەل پوليتسيادان قولداۋ تاپپاي, كۇيىنگەنى سونشا, بارلىعىنىڭ الدىندا جاعدايدى بايانداۋعا دايىن بولدى. ءبىز ءوز كەزەگىمىزدە وقيعا تۋرالى الەۋمەتتىك جەلىلەردە تاراتتىق. سەنەسىز بە, ءبىز جەتكەنشە, جەرگىلىكتى ورگاندار جاعدايدى قولعا الدى, قىلمىسكەردى ءبىز جەتپەي جاتىپ تۇتقىندادى. سوت قىلمىسكەرگە 8 جىل 6 ايعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىن كەستى.
– تۋعان-تۋىسىنىڭ زورلاعانى تۋرالى ءجيى ەستيتىن بولدىق؟ ينتسەستىڭ بارى راس پا؟
دينا: قازىرگى تاڭدا ينتسەست بويىنشا ەكى قىلمىستىق ءىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. ءبىر ءىستى بەس جىل بويى دالەلدەي الماي كەلەمىز. ماسەلەگە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاتىسى بار سياقتى, قاشان جىبەرسەك تە, ءىستى قايتارىپ بەرەدى. ولاردىڭ قاتىسى بار, جاسىردى دەۋىمىزگە دە نەگىزدەر بار. ماسەلەن, قىلمىستىق ىسپەن تانىسۋعا دا مۇمكىندىك بەرمەدى. ال ءبىز ءاربىر ءجابىر كورۋشىدەن سوتقا شاعىمدانۋعا, ءىستى سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋگە سەنىمحات الامىز. ياعني, بارلىعىنان حاباردار بولۋعا تولىق قۇقىعىمىز بار.
بالالاردى زورلاۋ دا كوپ كەزدەسەدى. ەڭ قيىنى بالالاردى قورقىتىپ, شىندىقتى ايتقىزبايدى. اتا-اناسىنا قاۋىپ ءتونۋ, ەشكىمنىڭ سەنبەۋى سياقتى فاكتورلار جىلدار بويى سول «جۇكپەن» ءومىر سۇرۋگە الىپ كەلەدى. شىداماي ايتا باستاعاندا, كەش بولادى. پەدوفيلدى تابۋ دا قيىن, قىلمىستى دالەلدەۋ دە وڭاي بولمايدى. ءبىزدىڭ زاڭناما بويىنشا تەرگەۋشىلەر تەك بيولوگيالىق, گەنەتيكالىق داكتيلوسكوپيانىڭ ناتيجەلەرىن عانا نەگىزگە الادى. كۋاگەردىڭ بولۋى, پسيحولوگيالىق ەكسپەرتيزالارمەن قىلمىستى دالەلدەۋ مۇمكىن ەمەس. ماماندارىمىز جەتكىلىكتى دارەجەدە وقىماعان, تاجىريبەسىز. قىلمىسكەردىڭ شىن نە وتىرىك ايتىپ تۇرعانىن انىقتايتىن پوليگراف سياقتى قۇرالدار قولدانبايدى. بىزدە جاقسى پسيحولوگتار مەن ساراپشىلار بار. ولار بالانىڭ قاي وقيعادان قانداي سوققى العانىنا دەيىن ايتىپ بەرەدى. ولاردىڭ دا تۇجىرىمدارىن ەسەپكە المايدى. ماسەلەن, پاۆلوداردان كىشكەنتاي قىزدى الدەكىمنىڭ زورلاماق بولعانى تۋرالى حابار كەلدى. ارىز ەرتەسىنە جازىلدى, ياعني ۋاقىت جوعالتپادى. مەديتسينالىق ەكسپەرتيزادا بالاسىنىڭ اۋىر پسيحولوگيالىق سوققى العانى انىقتالدى. تسەرەبرالدى سال اۋرۋىمەن اۋىراتىن قىز بۇگىندە تاعى ءبىر پسيحولوگيالىق اۋرۋعا شالدىقتى. بىراق قىلمىستى دالەلدەۋ مۇمكىن بولمادى, كۇدىكتى بوستاندىقتا.
– قىلمىس نەگە دالەلدەنبەيدى؟ ايعاقتار از با؟
المات: نەگىزىندە, ايعاق از دەگەن بولمايدى. قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنىڭ 220-بابى بويىنشا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى اتقارۋى ءتيىس 16 شارا بار. وقيعا ورنىن, كيىمدەردى ءتۇسىرۋ سياقتى مىندەتتەر بار. بۇلاردىڭ بارلىعى ۋاقتىلى ىستەلسە, قىلمىستى دالەلدەۋ وڭاي. بىراق زاڭمەن بەكىتىلگەن مىندەتتى شارالار ورىندالمايدى. ءتىپتى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ وقيعا ورنىنا بارماعان كۇندەرى دە بولدى.
– وتباسى مۇشەلەرى ۇيلەرىندە بولىپ جاتقان قىلمىسقا نەگە كوز جۇمادى؟
دينا: ءبىزدىڭ ءبىر بايقاعانىمىز, وتباسىندا زورلاۋ بولعاندار ءجيى كوشەدى. وقيعا تۋرالى باسقالارعا حابار جەتسە, كورشىلەردىڭ سەزىكتەنگەنىن بايقاسا, كوشىپ كەتەدى. بۇل جەردەن ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ تومەن ەكەنىن تۇسىنەمىز. وزدەرىنىڭ باسپانالارى مەن ءۇي-جايى بولماعان سوڭ كوشۋ وڭاي. نەگىزىنەن, وتباسى مۇشەلەرىنىڭ, ماسەلەن انالارىنىڭ وقيعادان حابارى بار. مىسالى, اتىراۋ قالاسىنىڭ تۇرعىنى حابارلاستى. 18 جاسار قىز جۇمىس بەرۋشىسىنە اكەسى زورلايتىنىن ايتقان, اناسى دا بىلەدى ەكەن. قىزدىڭ بەس باۋىرى بار, ەشكىمگە ايتپاۋىن ءوتىنىپتى. بىراق تامىرىن باسىپ, ءمان-جايدى انىقتاي باستاعاندا, قىز حابارىن ءۇزدى.
جاسىرۋعا, كوز جۇمۋعا نەگىزگى سەبەپ – قورقىنىش. ايەل ءبارىن جاقسى تۇسىنسە دە, ءوز ومىرىنە, بالالارىنىڭ ومىرىنە الاڭدايدى. ەكىنشى ماسەلە – ايعاقتار. كۋاگەر تابۋ قيىن, دالەلدەۋ وڭاي ەمەس, قىلمىسكەردى قاماۋعا الۋى دا ەكىتالاي. ال قىلمىس دالەلدەنبەسە, بارلىعىنىڭ ومىرىنە قاۋىپ تونەدى. ونىڭ ۇستىنە ايەلدەردىڭ ماتەريالدىق تاۋەلدىلىگى بار. كۇيەۋىن قاماسا, بالانى كىم اسىرايدى, قالاي كۇن كورەمىز دەگەن ويلار ىشىنەن تىنۋعا سەبەپ بولادى.
– ەسەيگەندە شىندىقتى ايتىپ, ارىز تۇسىرگەندەر بار ما؟
دينا: البەتتە! ول ۇلكەن جۇك, پسيحولوگيالىق سوققى. كوبى ەسكى جارانىڭ بەتىن اشپاۋدى ۇيعارادى. بىراق بىرنەشە ۋاقىتتان بەرى 32 جاسقا كەلگەن ازاماتشانىڭ ىسىمەن ءجۇرمىز. ونى 12 جاسىنان 20-عا كەلگەنشە اكەسى زورلاپ كەلگەن. 1,5 جىل تۇرمەدە وتىرىپ كەلگەن سوڭ ايەلىنە, بالا-شاعاسىنا كۇن بەرمەگەن. ايەلى قاشىپ قۇتىلعان, قىزى اكەسىمەن قالعان. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, وتباسى الماتى وبلىسىنان باستاپ, قىزىلوردا وبلىسىنداعى شيەلى اۋىلىنا دەيىن كوشكەن. ناقتى تۇرعىلىقتى جايىنىڭ بولماعانى دا جاعدايدى قيىنداتادى. ءار تەرگەۋ ءۇشىن ول ۇلكەن سوققى. ءبىزدىڭ قولىمىزدا تەك پسيحولوگيالىق ەكسپەرتيزانىڭ دەرەكتەرى مەن كۋاگەرلەر بار.
– ءىستى سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋ مۇمكىندىگى بار ما؟
دينا: الماتى وبلىسىنىڭ پوليتسيا دەپارتامەنتىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋدەمىز. ءبىزدىڭ دە ناقتى ءارى ءتيىمدى دەگەن شەشۋ جولدارىمىز جوق, مۇمكىن شەتەلدىك تاجىريبەلەرگە جۇگىنۋ كەرەك پە؟ بىراق بۇل قىلمىستىڭ باسى اشىلسا, باسقالارعا ۇلكەن ساباق بولار ەدى. بالالار ون جىل وتسە دە, شاعىمدانا الاتىنىن كورسەتەر ەدى. ياعني, قىلمىس جازاسىز قالمايتىنىنا دالەل بولار ەدى.
– قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىمەن كەڭەسەتىن كەزدەرىڭىز بولا ما؟
المات: ارينە, بارلىعى جاۋاپسىز دەۋگە كەلمەيدى. الماتى قالاسىنداعى مەدەۋ اۋدانىندا ۇنەمى كەڭەس الىپ تۇراتىن تەرگەۋشى بار. وتە جاۋاپتى مامان. ءار ءىستى 2-3 اي كولەمىندە دالەلدەپ بەرەدى.
– بۇل ماسەلەگە قوعامنىڭ كوزقاراسى قانداي؟
المات: نەگىزى سوت وتىرىسىنا قىلمىسكەردى قولدايتىندار كوپ كەلەدى. «ونىڭ وتباسى بار, ول وندايعا بارمايدىدان» باستاپ, ء«وزىڭ كىنالىسىڭ» دەپ, ءجابىر كورۋشىنىڭ ءوزىن ايىپتايدى. ءبىزدىڭ قوعامدا جابىرلەنۋشى كىنالى دەگەن تۇسىنىك بار. ۇلكەن قالاعا جۇمىس ىزدەپ كەلگەن, ەش قولداۋى جوق قىزدار وسىنداي وقيعاعا تاپ بولعاندا, ەشكىمگە ايتا دا المايدى, ال قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قىسىمى ولاردىڭ مۇشكىل ءحالىن ودان سايىن قيىنداتادى. ال اتا-انالار بالانىڭ دەنساۋلىعىنان بۇرىن ۇياتتى ويلايدى. سوندىقتان جاعدايدى تۇگەلدەي ءوز قولىمىزعا الۋعا تۋرا كەلەدى. سوت ءىسىن جۇرگىزەمىز, ءار وتىرىسقا قاتىسامىز, زابىرلەنۋشىگە پسيحولوگيالىق كومەك بەرەمىز, ۇنەمى قاسىندا بولۋعا تىرىسامىز.
– جاعدايدى وزگەرتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
المات: زاڭ مەن كەسىلەتىن جازانى وزگەرتكەننەن جاعداي وزگەرمەيدى. الدىمەن قوعام زورلاۋدىڭ اۋىر قىلمىس ەكەنىن ءتۇسىنۋى كەرەك. «تالگوعا» قاتىستى وقيعادا كوبىسى قىزدى جازعىردى. ونىڭ الكوگول ىشكەنىن ايتتى, ايقايلاماعانىن سىلتاۋ قىلدى. ياعني, قوعام جاپا شەككەن قىزدى كىنالاپ وتىر, ەشكىم قىلمىسكەرلەرگە قاتىستى «نەگە؟» دەگەن سۇراق قويمادى. «نەگە جولاۋشىنىڭ كۋپەسىنە كىردى, نەگە جۇمىس كەزىندە ىشىمدىك ءىشتى؟» دەگەن كۇدىك بولمادى. بۇل بارلىق وقيعادا كەزدەسەتىن قالىپتى جاعداي. بىلەسىز بە, بارلىق وقيعادا زابىرلەنۋشى – كىنالى. مەن 6 جاسار قىزدى دا «ساعان ۇنادى عوي» دەپ كىنالاعان پوليتسيا قىزمەتكەرىن كوردىم. ولاردىڭ ويىنشا, تانا كوزىن سۇزبەسە, بۇقا ءجىبىن ۇزبەيدى. قوعامدا سىيلاستىق, قىزداردى سىيلاۋ, زاڭدى قۇرمەتتەۋ سياقتى تۇسىنىكتەر تولىق قالىپتاسپاعان. بىلىمسىزدىك تە نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى.
– جالپى كەيبىر ادامدار وسى پسيحولوگيالىق اۋىتقۋمەن تۋا ما؟
دينا: جوق, بۇل ءتۋابىتتى ەمەس. ءبىز قازىر زاڭدى وزگەرتۋدى سۇراپ ءجۇرمىز, دەگەنمەن جۇيەلى وزگەرىستەر كەرەك. بارلىعى مەكتەپ قابىرعاسىنان باستالادى. ساناسى تازا بالا مەكتەپتەن مۇعالىمنىڭ دورەكى, اگرەسسيۆتى قاتىناسىن كورىپ, بويىنا جيناي بەرەدى. بايقايسىز با, مەكتەپكە العاش كەلگەن بالا مۇعالىمىن جاقسى كورەدى, تاڭدانا قارايدى. كەيىن اۆتوريتارلى قاتىناس, بۇرىشقا تۇرعىزۋ, جازالاۋ سياقتى فاكتورلار اگرەسسياعا الىپ كەلەدى. ەڭ الدىمەن قوعامداعى اگرەسسيادان قۇتىلۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە بالالارعا مادەني جاڭعىرۋ كەرەك. بۇگىندە تەاترعا, مۋزەيگە الىپ بارۋدىڭ ءوزى قىمبات. بۇرىندا تەگىن ۇيىرمەلەر بولاتىن, قازىر ولار سيرەپ كەتتى. قىلمىسكەردى انىقتاپ, تۇرمەگە جاۋىپ, ونى بيۋدجەت ەسەبىنەن اسىراعانشا, سول اقشانى بالالاردىڭ دامۋىنا جۇمساساق, جاعدايدىڭ الدىن الار ەدىك.
– اتا-انالارعا قانداي كەڭەس بەرەسىز؟
المات: بالاعا ەرتە جاستان شەكارا دەگەندى ۇيرەتكەن دۇرىس. كوشەدە, ساياباقتا الدەكىمنىڭ باسىنان سيپاۋى, ءتاتتى بەرۋى دۇرىس ەمەس ەكەنىن دە بىلگەنى ابزال. بالاعا جاقىن تۋىستارىنان باسقانىڭ جاقىنداۋى قالىپتى بولماۋى كەرەك.
– وسىنداي قىلمىسكەرلەردىڭ ورتاق سيپاتى بار ما؟ ولاردى الدىن الا انىقتاي الامىز با؟
دينا: قىلمىسكەرلەردىڭ ورتاق سيپاتتارى, ءتىپتى ورتا جاسى جوق. ولاردى بايلانىستىراتىن ءبىر بەلگى – بىلىمسىزدىگى مەن الەۋمەتتىك دەڭگەيى. مۇندايعا كوبىنە ومىردەن ءوزىن تابا الماعاندار بارادى. قىلمىسكەرلەردىڭ 70 پايىزى ءبىلىمى جوق, جۇمىسسىز ازاماتتار. 11 جاستان 70 جاستاعى ازاماتتار اتالعان قىلمىس بويىنشا ۇستالعانىن بىلەمىز. ال ءزابىر كورۋشىلەردىڭ جاسى 1,5-نان باستاپ 82-گە دەيىن بارادى.
المات: ورتاق ستاتيستيكا شىعارۋ قاتە ءارى دۇرىس ەمەس. بۇل بارلىق جەردە كەزدەسەدى. ماسەلە – ءۇنسىز قالماۋدا. بارلىعى اشىپ ايتۋعا قىمسىنادى. ارينە, ايتۋ قيىن, بىراق ءۇنسىز قالۋ ۇلكەن قاتەلىك. كوز جۇمۋ – قىلمىسكەردىڭ جازاسىز قالۋىنا الىپ كەلەدى, ال ول ءوز كەزەگىندە قىلمىستىڭ قايتالانۋىنا سەبەپشى بولۋى مۇمكىن. بارلىعى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى.
– 11 جاسار قىلمىسكەر تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.
المات: ناقتى قىلمىسكەر دەۋگە كەلمەس. قاراساي اۋدانىنىڭ تۇرعىنى 8 جاسار ۇلىن كورشىنىڭ 11 جاستاعى ۇلى زورلاماق بولعانىن ايتىپ حابارلاستى. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى جاۋاپقا تارتۋ ءۇشىن 14 جاسقا كەلۋى كەرەگىن سىلتاۋ قىلدى. بىراق ونىمەن سويلەسىپ, ماسەلەنىڭ ءمانىن تۇسىنۋگە تىرىسپادى. ول بالا كەلەسىدە قايتالاماسىنا كىم كەپىل؟
– ادىلدىككە جەتۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە قوعامدىق قوردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋ, كوپشىلىككە مالىمدەۋ, جاريالاۋ شارت پا؟
دينا: جوق, ءبىزدىڭ كومەگىمىزسىز دە اشىلىپ جاتقان قىلمىستار بار. ول تاعى دا تەرگەۋشىگە بايلانىستى ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. جۇيەدەگى جەمقورلىقتىڭ كەسىرىنەن جاعداي قيىندايدى. بارلىعى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە بايلانىستى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سۆەتلانا عالىمجانقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
