مەملەكەتتىك ماڭىزى زور ماسەلە
بەيسەنبى, 7 اقپان 2013 7:32
ەلباسى جولداۋىندا الداعى ۋاقىتتا دا مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ جونىندەگى كەشەندى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ تاباندىلىقپەن جالعاسا بەرەتىندىگى, ءالىپبيىمىزدى لاتىن قارپىنە, لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋى ءۇشىن وسى باستان كىرىسۋىمىز كەرەكتىگى, سونداي-اق, تەرمينولوگيا ماسەلەسىندە دە قولعا الار ىستەردىڭ ءالى بارشىلىق ەكەندىگى قاداپ ايتىلدى.
ءتىلشى-عالىم رەتىندە, مەملەكەتتىك ماڭىزى زور جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەرگە بەي-جاي قاراماي, ءوزىمىزدىڭ كوزقاراسىمىزدى ءبىلدىرىپ, ەلباسى كورسەتكەن مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋدا ءبىرىنشى كەزەكتە قولعا الىناتىن ءىس شارالارعا توقتالساق دەيمىز.
بەيسەنبى, 7 اقپان 2013 7:32
ەلباسى جولداۋىندا الداعى ۋاقىتتا دا مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ جونىندەگى كەشەندى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ تاباندىلىقپەن جالعاسا بەرەتىندىگى, ءالىپبيىمىزدى لاتىن قارپىنە, لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋى ءۇشىن وسى باستان كىرىسۋىمىز كەرەكتىگى, سونداي-اق, تەرمينولوگيا ماسەلەسىندە دە قولعا الار ىستەردىڭ ءالى بارشىلىق ەكەندىگى قاداپ ايتىلدى.
ءتىلشى-عالىم رەتىندە, مەملەكەتتىك ماڭىزى زور جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەرگە بەي-جاي قاراماي, ءوزىمىزدىڭ كوزقاراسىمىزدى ءبىلدىرىپ, ەلباسى كورسەتكەن مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋدا ءبىرىنشى كەزەكتە قولعا الىناتىن ءىس شارالارعا توقتالساق دەيمىز.
جالپى, لاتىن الىپبيىنە كوشۋ تۋرالى بۇعان دەيىن دە اڭگىمە قوزعالعان بولاتىن. سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنان بەرى, ياعني تاۋەلسىزدىك العان كەزدەن باستاپ, تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ لاتىن قارپىنە كوشۋ ماسەلەسى كوتەرىلىپ كەلەدى.
ەلباسىمىز 2006 جىلى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءحىى سەسسياسىندا قازاق ءتىلىن لاتىن گرافيكاسىنا اۋىستىرۋ بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, لاتىن قارپىنە كوشكەن تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىن جيناقتاپ, ۇسىنىس ەنگىزۋدى تاپسىرعان بولاتىن. ىلە-شالا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ جانىنان پرەمەر-مينيستر باسقاراتىن مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلىپ, ناقتىلانعان ءىس-شارالار جوسپارى بەكىتىلىپ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى وسى ماسەلە بويىنشا نەگىزگى جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگان رەتىندە ايقىندالعان ەدى. تيىسىنشە, مينيسترلىك جانىنان جۇمىس توبى قۇرىلىپ, وعان باسشىلىق ەتۋ ماعان جۇكتەلگەن بولاتىن. سول كەزدە جوعارى ءبىلىم بەرۋ دەپارتامەنتى مەن عىلىم كوميتەتى ءبىرلەسىپ ءبىرشاما ءىس اتقاردى. اتاپ ايتقاندا, عىلىم كوميتەتى باسشىلارىنىڭ ءبىرى – پروفەسسور ابدىكارىم زەينۋلليننىڭ ءتوراعالىعىمەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ وكىلدەرىنەن قۇرىلعان قۇزىرەتتى كوميسسيا تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەرگە ءىسساپارعا شىعىپ, ول ەلدەردەگى لاتىن قارپىنە كوشۋ تاجىريبەسىن زەردەلەگەن بولاتىن. جۇرگىزىلگەن كەشەندى زەرتتەۋلەر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىندە تالقىلانىپ, تالداۋ قورىتىندىسى ۇكىمەتكە جولدانعان-دى.
ول كەزدە لاتىن الىپبيىنە قاشان ءوتۋ كەرەكتىگى تۋرالى ناقتى ساياسي شەشىم قابىلدانباعاندىقتان, عالىمدار تەك ۇسىنىس دەڭگەيىندە عانا شەكتەلگەن ەدى. ال ەلباسى ءوز جولداۋىندا «ءبىز 2025 جىلدان باستاپ ءالىپبيىمىزدى لاتىن قارپىنە, لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ءۇشىن دايىندىققا وسى باستان كىرىسۋىمىز كەرەك. بۇل – ۇلت بولىپ شەشۋگە ءتيىس ءپرينتسيپتى ماسەلە. ءبىر كەزدە تاريح بەدەرىندە ءبىز مۇنداي قادامدى جاساعانبىز», دەپ ءوتۋ مەرزىمىن ناقتىلاپ بەردى.
اتقارىلاتىن ءىس-شارالاردىڭ ناقتىلىعىنا اسا زور ءمان بەرىلۋى كەرەك. ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ بىرىنشىدەن, جۇمىستى ءتيىستى كوميسسيا قۇرامىن جاساقتاۋ مەن ونىڭ قۇزىرەتتىلىگىن انىقتاپ الۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, «اۋەلى بۇل شىركىندى باستاۋ قيىن» دەگەندەي, بەلگىلى العا قويعان ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن تياناقتى جوسپارلار ءتۇزىلۋ كەرەك. مىندەتتەر ايقىندالىپ, ولاردى جۇزەگە اسىرۋ كەزەڭدەرى مەن قارجىلاندىرۋ كوزدەرى ناقتىلانىپ, جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندار ايقىندالۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, لاتىن ءالىپبيى جوباسىن ۇسىناتىن مەرزىمدى ناقتىلاۋ كەرەك. بۇل جەردە جالپاقشەشەيلىككە جول بەرىپ, كەز كەلگەن ۇسىنىستى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالاۋدا ساق بولۋ كەرەك. سەبەبى, سوڭعى كەزدەرى باق-تا ۇيىمداستىرىلعان پىكىرتالاستار گازەت-جۋرنالداردا جاريالانىپ, تەلەديداردان كورسەتىلۋدە. وسىنداي ءىس-شارالاردا وقىرمان دا, كورەرمەن دە لاتىن الىپبيىنە «ەرتەڭ-اق ءوتىپ كەتۋگە بولادى», «بيىل ءوتۋىمىز كەرەك», «ۇستىمىزدەگى وقۋ جىلى باستالىسىمەن», ت.س.س. ۇسىنىستاردى قارداي بوراتىپ جاتىر. مۇنداي جولدى ءتيىمدى دەپ ەسەپتەي المايمىز. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ – زور جاۋاپكەرشىلىكپەن, تياناقتى دايىندىقپەن ىسكە اسىرىلاتىن مەملەكەتتىك ءمانى زور ماسەلە ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. سوندىقتان, ەلباسىنىڭ جولداۋىن ىسكە اسىرۋعا بايلانىستى ۇلتتىق جوسپاردىڭ جاسالعانىن, وسى جوسپاردا كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ورىندالۋ كەزەڭدەرى, جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بەلگىلەنگەنىن ەلىمىزدىڭ رەسپۋبليكالىق رەسمي باسىلىم بەتتەرىندە جاريالاۋ كەرەك. سوندىقتان, جۇرتشىلىقتى دەر كەزىندە مەملەكەت جوسپارىمەن دە حاباردار ەتىپ وتىرساق, بۇدان ۇتپاساق, ۇتىلماسىمىز انىق.
ال ەندى جازۋىمىزدى لاتىن قارپىنە كوشىرۋدە اتقارىلاتىن ءىس-شارالارعا توقتالساق… ۇكىمەت بەلگىلەگەن جوعارىدا كورسەتىلگەن مەرزىمگە وسى كۇنگە دەيىن جينالعان لاتىن الىپبيىنە قاتىستى 100-گە تارتا جوبانى ساراپتامادان وتكىزۋدى تەزىرەك قولعا الۋ كەرەك. ماقالانىڭ باسىندا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, پرەزيدەنتتىڭ 2006 جىلى بەرگەن تاپسىرماسى نەگىزىندە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ لينگۆيستيكالىق, پەداگوگيكا-مەتوديكالىق, الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق, ەكونوميكالىق جانە ساياسي تۇرعىدا كەشەندى تۇردە ازىرلەگەن عىلىمي-ساراپتامالىق تالداۋلاردى باسشىلىققا الا وتىرىپ, سودان بەرگى 5-6 جىل ىشىندەگى ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋعا بايلانىستى ورىن العان وڭ وزگەرىستەردى نەگىزگە الا وتىرىپ, مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى كەشەندى جۇمىس جوسپارىن تۇزسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ءبىزدىڭ ايتىپ وتىرعانىمىز, ورىندالعان جۇمىستى ودان ءارى مازمۇندىلىعىمەن تولىقتىرا تۇسسەك, ءبىز ۋاقىتتى دا ۇتار ەدىك ءارى ەل كۇتىپ وتىرعان, ەلباسى تاپسىرعان مىندەتتىڭ دەر كەزىندە ۇدەسىنەن شىعار ەدىك.
مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قۇرامى انىقتالعانعا دەيىن, احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا جيناقتالعان جوبالاردىڭ ىشىنەن 10 شاقتى نۇسقاسىن سۇرىپتاپ الىپ, تالقىعا سالعان ءجون بولار ەدى. ويتكەنى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, 100-گە تارتا جوبانى ۇسىنىپ, جۇرتشىلىقتى دۇرلىكتىرۋدىڭ قاجەتى شامالى. ءوزىمىز ارالاسىپ, ۇسىنىلعان جوبالاردان حاباردار بولعان سوڭ ايتىپ وتىرمىز. كوپشىلىككە تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن, جوبالاردىڭ نەگىزگى-نەگىزگى تۇجىرىمدارىنا توقتالساق, تومەندەگى ۇسىنىستاردى بايقاۋعا بولادى.
جوبالاردىڭ ىشىندە لاتىن قارپىنە اۋىستىرعاندا, قازاقتىڭ ءتول دىبىستارىنا نەگىزدەلۋىن تالاپ ەتەتىندەر, ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ ءالىپبيى نەگىزىندە جازىلسا دۇرىس بولار ەدى دەيتىندەر, كومپيۋتەردىڭ كلاۆياتۋراسىنداعى 26 لاتىن ارىپىنە 42 ءارىپتى سىيدىرۋ جاعىن جاقتايتىندار, لاتىن ءالىپبيىنىڭ نەگىزگى نۇسقاسىن الىپ, ۇندەستىك زاڭىنا بايلانىستى بىرلەسكەن ارىپتەرمەن جاساۋ قيىن ەمەس دەيتىندەر, كەيبىر تىلدەردەگى سياقتى دىبىستاردى 2-3 ارىپتەرمەن بەرەيىك دەيتىندەر, ءتول دىبىستارعا جاڭا سيمۆولدار دايىنداۋدى ۇسىناتىندار, ءتول دىبىستاردى بەلگىلەۋ ءۇشىن توبەسىنە نۇكتە, ءۇتىر, سىزىقشا سياقتى بەلگى قويۋدى قالايتىندار, سونداي-اق, تۇركى جۇرتىنا ورتاق 34 تاڭبا ۇلگىسىن ۇسىنعان ۇسىنىمداردى ىرىكتەپ الۋدى قولدايتىندار ت.س.س بار.
باق-تاردا جاريالانعان ماقالالاردىڭ كوپشىلىگى لاتىن ءالىپبيىن رەسمي بەكىتكەن كۇنى ءبارىمىز ءالىپبيىمىزدى ءبىر ۋاقىتتا لاتىن قارپىنە كوشىرىپ جىبەرەتىندەي اسەر قالدىرادى. شىن مانىندە ولاي ەمەس ەكەندىگىن قاراپايىم حالىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن بەلسەندى جۇرگىزۋىمىز كەرەك. مەملەكەتتىك ماڭىزى زور بۇل ماسەلە بويىنشا ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلدانىپ, لاتىن قارپىنە كوشۋ كەزەڭدەرى ناقتى كورسەتىلىپ, قارجىلاندىرۋ جولدارى, ونىڭ ەكونوميكالىق نەگىزدەرى جاسالىپ, ءار كەزەڭدەرگە ارنالعان ناقتى مىندەتتەردى ىسكە اسىراتىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تياناقتالىپ, تولىق جاڭا جازۋعا كوشۋ مەرزىمى كورسەتىلەتىندىگى جايلى بۇگىننەن باستاپ جازىلۋى دا كەرەك, ايتىلا بەرۋى دە كەرەك. قورىتا ايتقاندا, كوپشىلىككە اقپاراتتىق مالىمەتتى دەر كەزىندە جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋگە كوڭىل بولگەنىمىز ءجون. سوندا عانا قولعا الىنىپ وتىرعان كۇردەلى ماسەلەدە پىكىرتالاستى ازايتىپ, ناقتى ءبىر باعىتتا جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك تۋار ەدى دەگىمىز كەلەدى.
ەلباسىمىز جولداۋدا: «ءبىز قازاق ءتىلىن جاڭعىرتۋدى جۇرگىزۋگە ءتيىسپىز. ءتىلدى زامانعا ساي ۇيلەستىرىپ, تەرمينولوگيا ماسەلەسىنەن كونسەنسۋس ىزدەۋ كەرەك. سونىمەن قاتار, ابدەن ورنىققان حالىقارالىق جانە شەت تىلىنەن ەنگەن سوزدەردى قازاق تىلىنە اۋدارۋ ماسەلەسىن ءبىرجولا شەشۋ قاجەت» دەپ ۇلكەن مىندەتتەر جۇكتەدى. شىنىندا دا, ەلباسى ايتقانداي, تەرمينولوگيا بويىنشا بىزدە ءالى داۋلى ماسەلەلەر جەتەرلىك. بىزدە پۋريزم اعىمىن ۇستانىپ, بۇرىنعى فرانتسۋزدار سەكىلدى بىردە-ءبىر شەت ءتىلى ءسوزىن المايمىز دەپ, تەرميننىڭ ءبارىن اۋدارىپ الۋ باعىتىن ۇستاناتىندار دا بار. وسىنداي ماقساتپەن كەزىندە حالىقارالىق تەرميندەردىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ ورىنسىز بالامامەن بەرىلگەندەرىن نەسىنە جاسىرامىز. ماسەلەن, تەلەفوندى –سىمتەتىك, مۋزەيدى – مۇراجاي, تەلەگرامما – جەدەلحات, بالكوندى-قىلتيما, رەستوراندى – وندا اس بەرۋ ءراسىمىن دە وتكىزەتىندىگىمىزگە قاراماستان مەيرامحانا دەپ اۋدارىپ الدىق. اكادەميك شورا سارىباەۆ ۇستازىممەن بىرگە بۇل ماسەلەنىڭ ورىندى شەشىلۋ جولدارىن قاراستىرۋ ماقساتىندا عىلىمي وتىرىستاردا, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا, قوعامدىق پىكىر تۋدىرۋ ماقساتىندا ءوز وي-پىكىرىمىزدى كەزىندە بىلدىرگەن بولاتىنبىز. حالىقارالىق تەرميندەردى قازاقشاعا اۋدارۋدا باسشىلىققا الاتىن ۇستانىمداردى جاريالاعانبىز. ءبىز حالىقارالىق تەرميندەردى اۋدارۋ ىسىندە ساق بولۋعا شاقىردىق. جۇرتتى شاتاستىرماۋ جاعىن كوپ ويلاستىرۋ كەرەكتىگىن ايتقانبىز. ەندى بۇل ماسەلەگە ەلباسىنىڭ ءوزى ارالاسىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى تەرمينجاسام ماسەلەسىنىڭ اسا كۇردەلىلىگىن اڭعارتسا كەرەك.
كۇندە وزگەرىپ, جىلدام دامىپ جاتقان قوعام ومىرىندەگى وزگەرىستەرگە سايكەس, تىلىمىزدەگى تەرميندەر قولدانىسى دا وزگەرىستەرگە ۇشىراپ وتىرۋى زاڭدىلىق. قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە دامىتۋدىڭ ەڭ باستى جولدارىنىڭ ءبىرى – ونى عىلىم مەن تەحنيكا ءتىلى رەتىندە ودان ءارى دامىتا ءتۇسۋ جانە سالالىق تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەردى جاساۋدى ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرۋ, رەتكە كەلتىرۋ مەن جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى.
جەكە عىلىم سالالارىنىڭ تەرميندەرىنىڭ قامتيتىن ءتۇرلى عىلىم سالالارى بويىنشا قۇراستىرىلعان سوزدىكتەر سانى كەيىنگى جىلدارى ارتا تۇسكەنىن بايقاۋعا بولادى. ارينە, بۇل – قۋانارلىق جاعداي. بىراق, ءار كەزەڭدە جارىق كورگەن كەز كەلگەن تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەر تەوريالىق لەكسيكوگرافيا تالاپتارىنا تولىق جاۋاپ بەرەدى دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە.
جارىق كورگەن تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەردىڭ كەمشىلىكتەرى رەتىندە كەڭ قولدانىسقا يە بولا الماعان, ءساتسىز جاسالعان تەرميندەردىڭ سوزدىكتەرگە ەنگىزىلىپ كەتۋىن, حالىقارالىق تەرميندەردى قازاقشالاعاندا 2-3 نۇسقاسىن قوسا بەرۋ, تەرميندەردىڭ ءار سوزدىككە ءارتۇرلى نۇسقادا ەنگىزىلۋى, سونداي-اق, مەملەكەتتىك تەرمينولوگيا كوميسسياسىندا بەكىتىلمەگەن, مامانداردىڭ جەكە ءوزىنىڭ باستاماشىلدىعىمەن باسىلىپ كەتكەن سوزدەردىڭ كوپ ەكەندىگى بايقالادى. ايتقان كەمشىلىكتەردى جويۋ ءۇشىن كەلەشەكتە جارىق كورەتىن تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەردى جاساۋ تۇجىرىمداماسى, جاڭا ۇلگىدەگى سوزدىكتەر تۇزۋدە قانداي ۇستانىمداردى باسشىلىققا الۋ كەرەكتىگى جانە حالىقارالىق تەرميندەردىڭ قازاقشا بالامالارىن قولدانىسقا تۇسىرۋدە قانداي ۇستانىمعا يەك ارتۋىمىز قاجەتتىلىگى تۋرالى ماسەلەلەردى بەلگىلى تەرمينولوگ-عالىم, اكادەميك ومىرزاق ايتباي باسقارىپ وتىرعان حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامنىڭ بەلسەندىلەرىمەن بىرلەسىپ, اقىلداسىپ شەشكەنىمىز ورىندى بولار ەدى.
ەلباسىمىزدىڭ تەرمينولوگيا ماسەلەسىن ۇكىمەت رەتتەگەنى ءجون دەپ جول كورسەتۋى مەملەكەتتىك تەرمينولوگيا كوميسسياسىنىڭ جۇمىسىن ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇسۋ كەرەكتىگىن ايقىنداپ بەردى. ەندەشە, الداعى ۋاقىتتا وسى كوميسسيانىڭ قۇزىرەتىن ارتتىرىپ, ۇكىمەتتىڭ جانىنداعى تۇراقتى كوميسسيا تۇرىندە قايتا قۇرۋ كەرەك دەپ ويلايمىز. ول جەردە بارلىق عىلىم سالاسى بويىنشا مامان كادرلار جالاقىسىن الىپ, تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەۋلەرى, ال ءبىز سەكىلدى عالىمدار ءوز سالالارى بويىنشا ساراپشى رەتىندە قورىتىندىلار ازىرلەۋگە تارتىلسا قۇبا-قۇپ.
«ەگەر ءاربىر قازاق انا تىلىندە سويلەۋگە ۇمتىلسا, ءتىلىمىز الدەقاشان اتا زاڭىمىزداعى مارتەبەسىنە لايىق ورنىن يەلەنەر ەدى. قازاق ءتىلى تۋرالى ايتقاندا, ءىستى الدىمەن وزىمىزدەن باستاۋىمىز كەرەكتىگى ۇمىت قالادى. ۇلتتىق مۇددەگە قىزمەت ەتۋ ءۇشىن وزگەنى ەمەس, الدىمەن ءوزىن قامشىلاۋى ءتيىس. تاعى دا قايتالاپ ايتايىن: قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن», دەپ ايتقان ەلباسىمىز بۇل ماسەلەگە بەي-جاي قاراماۋ كەرەكتىگىن تاعى دا بارشامىزدىڭ ەسىمىزگە سالدى. ەندەشە, قازاق ءتىلىنىڭ شىن مانىندەگى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە كوتەرىلۋىنە, ۇلت بولىپ شەشۋگە ءتيىس ءپرينتسيپتى ماسەلەگە ءاربىر ازامات ءوزىنىڭ حال-قادەرىنشە اتسالىسىپ, مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوسۋعا تىرىسۋى كەرەك.
كارىمبەك قۇرماناليەۆ,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
