از اقشا سالىپ بايىپ كەتكەندەردىڭ ءومىرى تۋرالى جارق-جۇرق ەتكەن جارنامالار حالىقتىڭ كوزىن بايلاپ, تەرەڭدەپ ويلانۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيتىنى تۇسىنىكتى. زەردەلەپ قاراساق, باستاپقىدا الپاۋىت قارجى پيراميدالارىنىڭ ءبارى ينۆەستيتسيالىق كومپانيا رەتىندە تانىلعاندار ەكەن. ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋ تاسىلدەرى دە ارقيلى. كوپشىلىگى قالىپتاسقان قاراپايىم قاعيدالاردى نەگىزگە السا, جۇزدەن ءبىرى عانا تىڭنان تۇرەن سالۋعا تالپىنادى.
قالاي جۇمىس ىستەيدى؟
ول وتە قاراپايىم. اۋەلى سالىمشىلارعا ايىنا ەكى مارتە 7-8 پايىز كولەمىندە سىياقى تولەنەدى. مىسالى, ەڭ ارزان «White» پاكەتى بويىنشا قارجى سالساڭىز, اپتاسىنا – 4 ەۋرو, ايىنا – 16, ال جىلىنا – 187 ەۋرو تابىس ۇلەسىن ۇسىنادى. وسىنداي تابىسقا كەنەلۋ ءۇشىن اتالعان پاكەتكە نەبارى 90 ەۋرو كولەمىندە ينۆەستيتسيا سالۋىڭىز كەرەك ەكەن. ينۆەستور بولعىسى كەلگەندەردىڭ سانى ارتىپ, قۇيىلعان قارجى كولەمى كوبەيە تۇسەدى. سالىمشىلاردىڭ كوزى بايلانىپ قالاتىن تۇسى وسى. بىراق مۇنىڭ ءبارى تەك ءسوز بەن قاعاز جۇزىندە ەكەنىن سالىمشى ەسكەرمەيدى. كەيىن شىندىقتىڭ بەتى اشىلعان سوڭ كۇندىز كۇلكىدەن, تۇندە ۇيقىدان ايىرىلىپ, سالعان قارجىسىن قايتارىپ الۋدى عانا ويلايدى. شىنايى بەتپەردەسى اشىلعان كومپانيا ەلدەن جيناپ العان قارجىنى وفشور كومپانيالارىنىڭ ەسەپشوتىنا اۋدارىپ, وزدەرىن بانكروت دەپ جاريالايدى. ساراپشىلار كەيبىر ەلدەردە ىشكى نارىققا ينۆەستيتسيا تارتۋ رەسمي تىركەلگەن كومپانيالاردى سالىق تولەۋ مىندەتىنەن بوساتىپ قانا قويماي, ولارعا قاتىستى باقىلاۋ دا ازاياتىنىن ايتادى.
2018 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا جۇمىسىن توقتاتقان Questra World, Atlantic Global, Asset قارجى پيراميدالارى كابو-ۆەردە رەسپۋبليكاسىندا ورنالاسقان «Atlantic Global Asset Managment» كومپانياسىنىڭ ەنشىلەس كاسىپورنى بولىپ شىققان. وفشورلىق مۇمكىندىك بەرەتىن ەلدەر ءوز تەرريتورياسىندا تىركەلگەن كومپانيالار تۋرالى اقپاراتتى ەشكىممەن بولىسپەيتىندىكتەن, اشىق دەرەككوزدەردە بۇل قارجى پيراميداسى تۋرالى تولىق اقپارات جاريالانا بەرمەيدى. ولار «كليەنتتەرىن» كومپانيانىڭ وكىلدەرى مەن ۆەب-سايتى ارقىلى ىزدەپ تاۋىپ, قارماعىنا ىلەدى. مۇنى تاياۋدا وسى ۇيىمداردان الدانىپ قالعان سالىمشىلاردىڭ ماسەلەسىمەن اينالىسىپ جۇرگەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى دە راستاپ وتىر.
«2019 جىلعى 9 شىلدەدە اپكەلى-ءسىڭلىلى الدابەرگەنوۆالار مەن ولاردىڭ كومپانياسىنا الدانعان سالىمشىلار الماتى قالاسىنا قاراستى اۋداندىق پوليتسيا باسقارماسىنا (اقشا بەرۋ ورنى بويىنشا) ۇجىمدىق شاعىم (42 ادام) بەردى. الايدا قۇقىق قورعاۋ وكىلدەرى بۇل ءوتىنىشتى قاراۋ ولاردىڭ قۇزىرەتىنە كىرمەيتىنىن ايتقان. سونداي-اق شاعىم بەرۋشىلەردىڭ ەشقايسىسىنا, ولاردىڭ وكىلدەرىنە حابارلاماستان, ءوتىنىش-شاعىمدى ەكونوميكالىق تەرگەۋ قىزمەتىنە جىبەرەدى. بۇل – قىلمىستىق پروتسەسسۋالدىق كودەكستى بىلمەۋشىلىك پە؟ ياعني, ءبىر ارەكەت ارقىلى ءۇش زاڭ بۇزىلعان. كونستيتۋتسيانى ايتپاعاندا, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ شاعىمدانۋ ءتارتىبى تۋرالى زاڭ بۇزىلدى. پروكۋراتۋراعا شاعىم بەرىلگەننەن كەيىن عانا ءوتىنىش سوتقا دەيىنگى تەرگەۋدىڭ ءبىرتۇتاس رەەسترىنە الاياقتىق بابى بويىنشا تىركەلگەن. بىراق تاعى دا كەدەرگى جاسالدى. وسى ءىس بويىنشا تەرگەۋشىنى كۇندەلىكتى ناريادقا قويا باستاعان. 1 تامىزدان باستاپ بۇگىنگە دەيىن تەك 3 ءوتىنىش بەرۋشىدەن عانا جاۋاپ الىندى. ەگەر وسىلاي جالعاسا بەرسە, وندا جاۋاپ الۋ ماڭگىلىككە سوزىلادى. ال ناعىز كىنالىلەر قازاقستان اۋماعىنان كەتىپ ۇلگەرەدى. سونداي-اق شەتەلدىك ازاماتتار ەلىمىزدە وزدەرىن ەركىن سەزىنەتىنىن اتاپ وتكىمىز كەلەدى. ولار ءتۇرلى الاياقتىق جوبالار اكەلەدى دە, ونى تابىستى جۇزەگە اسىرادى», دەيدى الدانعان سالىمشىلار ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرلان تۇرعىمباەۆتىڭ اتىنا جازىلعان شاعىمدا.
«پيراميدانىڭ» بەلگىلەرىن بىلە ءجۇرىڭىز
وسى جيىنعا قاتىسقان قازاقستاننىڭ قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلى, حالىقتىڭ ەكونوميكالىق قارجىلىق ساۋاتتىلىق ورتالىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ءلاززات ۇسەنبەكوۆا كوپشىلىك اراسىندا ءوزىن ينۆەستيتسيالىق قارجى ۇيىمى دەپ تانىستىراتىن كومپانيالاردىڭ نەگىزگى بەلگىلەرى تۋرالى سانامالاپ بەردى. ولاردىڭ قۇزىرىندا دەپوزيتتەردى قابىلداۋعا رۇقسات بەرەتىن ۇلتتىق بانكتىڭ ليتسەنزياسى, كومپانيانىڭ جارعىسى جانە مەملەكەتتىك تىركەۋدەن وتكەن رەتتىك ءنومىرى, ۇيىمنىڭ قارجىلىق كاپيتالى تۋرالى مالىمەتى دە بولمايدى ەكەن. «ۇيىمعا كەلگەندەرگە قويىلار باستى تالاپ – مۇشەلىك جارنا تولەۋ. بونۋس سولاردىڭ مۇشەلىك جارناسىنىڭ مولشەرىنە قاراپ انىقتالادى. ەڭ سوڭعى بەلگىسى باق-تاردا جاريالاناتىن جارناماسى, ولار جارنامادان اقشا ايامايدى. ەگەر بەلگىلى ءبىر كومپانيا بانك دەپوزيتىنەن ەكى ەسە كوپ كولەمىندە سىياقى بەرۋدى ۇسىنسا, تابىس رەتىندە بەرىلەتىن اقشانىڭ قايدان كەلەتىنى تۋرالى اقپارات سۇراڭىز. سىزگە بەرىلىپ وتىرعان سىياقى ءسىزدىڭ الدىڭىزدا عانا كەلىپ كەتكەن سالىمشىنىڭ سول كومپانياعا جاساعان سالىمى بولۋى مۇمكىن. سوسىن ءسىزدىڭ جارناڭىز بىرەۋگە سىياقى رەتىندە بەرىلەدى. بارلىق ينۆەستورلاردىڭ قارجىسى مەن ۇستەماقىسىن تولىق قامتاماسىز ەتەتىن سەنىمدى كاپيتال كوزى جوق. كومپانيانىڭ سالىمشىلارعا بەرەشەگى تىم كوبەيىپ كەتكەندە, قارجى پيراميداسى قىزمەتىن توقتاتادى. ال ينۆەستورلارعا بونۋس ەمەس, ولاردىڭ سالعان اقشاسىن دا قايتارا المايدى», دەيدى ل.ۇسەنبەكوۆا.
وسى رەتتە ول كوپتەگەن مەملەكەتتەردە وسىنداي الاياقتىقپەن شۇعىلداناتىن كومپانيالارعا, قارجى پيراميداسىن قۇراتىندارعا زاڭمەن تىيىم سالىنعانىن ايتىپ ءوتتى. قازاقستاننىڭ قىلمىستىق كودەكسىنە 2014 جىلى تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. زاڭعا قايشى ارەكەت ەتكەندەر 7-12 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. جارناما تۋرالى قولدانىستاعى زاڭنىڭ دا 13-بابىندا «قارجى (ينۆەستيتسيالىق) پيراميداسىنىڭ قىزمەتىن جارنامالاۋعا تىيىم سالىنادى» دەپ جازىلعان.
«بىراق ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ باس كەڭسەسى اقش-تا, باتىس ەلدەرىندە ورنالاسقاندىقتان, ءبىزدىڭ ەلدىڭ زاڭىمەن جازالاۋ مۇمكىن ەمەس. قولدان كەلەرى – جۇمىسىن توقتاتۋ. ودان بەرىدە پيراميدا تەكتەس بىرنەشە ءتۇرى پايدا بولعان. ءبىزدىڭ قىلمىستىق كودەكستىڭ اتالعان بابىمەن ولاردىڭ ءبارىن قامتۋ قيىن, سوندىقتان دارمەنسىزبىز. قازاقستاننىڭ قارجى پيراميدالارىنا شەكتەۋ قوياتىن زاڭدى جەتىلدىرۋدى كەشىكتىرۋگە بولمايدى. سولاردىڭ جەلىسىمەن ەلدەن قانشا قارجى سىرتقا كەتىپ جاتقانىن ەشكىم بىلمەيدى. بۇل فاكتور مەملەكەتتىڭ قارجىلىق ساياساتىنا قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر», دەيدى ل.ۇسەنبەكوۆا.
1995-2002 جىلدار اراسىندا ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى بولعان قارجىگەر ءىلياس يساەۆتىڭ پايىمداۋىنشا, ولاردىڭ شەكتەن شىعىپ كەتۋىنە حالىقتىڭ ەكونوميكالىق ساۋاتىنىڭ تىم تومەندىگى سەبەپ بولىپ وتىر. اقپارات قۇرالدارىندا قارجىلىق پيراميدالار تۋرالى ءجيى جازىلعانمەن, ەكونوميكالىق تۇرعىدا تالداۋ-ساراپتاۋ كەمشىن ءتۇسىپ جاتىر.
1990-2010 جىلدارى شەتەلدىك قارجى ۇيىمدارىنا جەم بولىپ كەلگەن اڭعال سالىمشى قازىر جەلىلىك ماركەتينگتىك ۇيىمداردىڭ شىرماۋىنا شىرمالا باستادى. «ەل ىشىندە «جىلدام اقشا» دەگەن اتاۋمەن جۇمىس ىستەپ جاتقان قارجى ۇيىمدارىنىڭ تابيعاتى «پيراميدالارعا» جاقىن. بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالاردى اشىق جارنامالايتىن شەتەلدىك ۇيىمدار قۇزىرلى ورىنداردىڭ تۇمسىعىنىڭ استىندا جۇمىس ىستەپ جاتىر. سونداي-اق سوڭعى ايلاردا جىلىنا 2 پايىزدىق وسىممەن پاتەر بەرۋدى ۇسىناتىندار پايدا بولعانىن كورىپ ءجۇرمىز», دەيدى قارجىگەر ءىلياس يساەۆ.
وسى جيىندا الدانعان سالىمشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاپ جۇرگەن زاڭگەر ءاليا بايزاقوۆا قارجى, ينۆەستيتسيا نارىعىندا قانداي ترەندتەر پايدا بولسا, ولار سونىڭ قاسىنان تابىلاتىنىن ايتتى. قىلمىسى اشىلىپ قالعاندار ءوڭىن وزگەرتىپ نەمەسە تۋىسقاندارىنىڭ ءبىرىنىڭ اتىنا تىركەلىپ, جۇمىستارىن جالعاستىرا بەرەدى ەكەن. زاڭگەردىڭ ايتۋىنشا, «پيراميدانى» قۇرعانداردىڭ مول قاراجاتى بار, ولار قوعامنىڭ پسيحولوگياسىنا شي جۇگىرتۋدى شەبەر مەڭگەرىپ العان. «ولار ميلليونەر قالالارعا, الەۋمەتتىك جاعدايى سالىستىرمالى تۇردە جاقسى ايماقتارعا كوبىرەك باسىمدىق بەرەتىنىن بايقاپ ءجۇرمىز. مۇنداي شەشىمدى ولار كۇشتەرىن شاشىراتپاۋ ءۇشىن قابىلدايدى», دەيدى ءا.بايزاقوۆا.
سونداي-اق ءاليا بايزاقوۆا قارجى ۇيىمدارىنىڭ الىس-جاقىن شەتەلدەردەگى ۇيىمدارمەن ينتەگراتسيالانىپ جاتقانىن ايتتى. «ولاردىڭ زاڭدى ۇيىم رەتىندە قاي ەلدە تىركەلگەندەرىن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. باتىس ەلدەرىندە زاڭمەن تىيىم سالىنعاندارى باستاپقى قۇجاتىمەن قازاقستاندا نەمەسە وزبەكستاندا جۇمىسىن جالعاستىرا بەرۋى دە مۇمكىن. مۇنداي ۇيىمداردىڭ كومەگىنە الەۋمەتتىك جاعىنان از قورعالعان توپ قانا جۇگىنەدى. ولار كومپانيانىڭ قۇجاتتارىن تەكسەرۋگە دە ءمان بەرمەيدى», دەيدى ساراپشى.
الدانۋعا سەبەپ – كەدەيلىك, ساۋاتسىزدىق جانە شاراسىزدىق
قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلى شىنار ەلۋباەۆا «پيراميدانىڭ» جۇمىسىن جانداندىراتىن ورتا – وزگەنىڭ ىقپالىنا تەز بەيىمدەلەتىن توپتاعى ادامدار ەكەنىن ايتتى. ولار قارنى توق قوعامدا جۇمىستارىن جۇرگىزە المايتىندارىن جاقسى بىلەدى. سوڭعى كەزدەرى اۋديتورياسىن تاعى ءبىر رەت ەلەكتەن وتكىزىپ الۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ اۋديتورياسىن پايدالانا باستاپتى. «بۇل ءۇشىن ولارعا ءوز اتاۋىمەن تىركەلۋدىڭ قاجەتى دە جوق. جازىلۋشىلارى كوپ بلوگەرلەرگە تيىن-تەبەن بەرىپ قويسا جەتكىلىكتى. الەۋمەتتىك جەلىنىڭ تابيعاتى «قارجى پيراميدالارىنا», جەلىلىك ماركەتينگكە جاقىن», دەيدى ش.ەلۋباەۆا.
الاياقتاردىڭ قارماعىنا ءتۇسىپ, بارىنان ايىرىلىپ, سان سوعىپ قالعانداردىڭ قاتارى جىل وتكەن سايىن ءوسىپ بارادى. تەك بىزدە ەمەس, الەمدىك تاجىريبەدە «پيراميدالاردى» سوتتا جەڭىپ, اقشاسىن قايتارىپ العاندار وتە از. 1993 جىلى ءسان الەمىنىڭ ماگناتى كارلا شاپيرو «Mەdoff Investment» قورىنا 500 ملن اقش دوللارىن سالىپ, داۋلاسىپ, سوتتاسىپ ءجۇرىپ ونىڭ 70 پايىزىن قايتارىپ الىپتى. ءبىزدىڭ ازاماتتار تۋرالى وسىنداي دەرەكتەردى ءبىز ۇلتتىق بانكتىڭ دە, باس پروكۋراتۋرانىڭ دا سايتىنان تاپپادىق. تەك سوتقا جۇگىنىپ, ۇيىمدى جاپتىرىپ تاستاعاندار تۋرالى دەرەكتەر ءىشىنارا كەزدەسىپ قالادى.
«ولارمەن سوتتاسۋ بارىسى 5 جىلدان 8 جىلعا دەيىن جۇرەدى. سول ارالىقتا قارجى ينفلياتسياعا ۇشىراپ, قۇنىن جوعالتادى. سول سەبەپتى ەڭ دۇرىسى «قارجى پيراميدالارىنان» اۋلاق ءجۇرۋ» دەيدى ش.ەلۋباەۆا.
ول قارجىلىق پيراميداعا باس تىگۋشىلەر ەرتەڭگى كۇنىنە سەنىممەن قاراي المايتىن ۇلكەن الەۋمەتتىك توپتى قامتيتىنىن ايتادى. اقشاسىن بانك دەپوزيتىنە سالىپ كوبەيتەيىن دەسە, ونداعى سىياقى مولشەرلەمەسى جىلدىق ينفلياتسيا كورسەتكىشىن دە جاپپايدى.
«كەز كەلگەن «پيراميدا» 5-6 جىلدان ارتىق جۇمىس ىستەمەيدى. بۇرىنعى قۇرباندارى 1,5-2 ميلليون ادام بولسا, قازىرگىلەرى 30-40 مىڭ اداممەن شەكتەلەدى. از مەرزىمنىڭ ىشىندە سالىمشىلارىنىڭ 10 پايىزىن دا بونۋسپەن قامتاماسىز ەتىپ ۇلگەرمەيدى», دەيدى ش.ەلۋباەۆا.
ساراپشىلاردىڭ سوزىنەن ۇققانىمىز, قارجى پيراميدالارىنىڭ جۇمىسىن زاڭمەن توقتاتۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق زاڭ تەتىكتەرىن ىسكە قوسۋ ارقىلى ولاردىڭ ارەكەت ەتۋ اياسىن تارىلتۋعا بولادى. مىسالى, كەيبىر ۇيىمدار قۇجاتىندا وزدەرىنىڭ «پيراميدا» ەكەنىن اشىق جازادى. بۇل شارتقا قول قويعان سالىمشى ونىڭ تاۋەكەلىن ءوز موينىنا الادى. بىراق بۇل فاكتور ولاردىڭ زاڭسىزدىعىن اقتاپ المايدى. «بۇل تۇستا سالىمشىعا قاتىستى بارلىق تاۋەكەلدى اشىپ كورسەتۋ از. «سىياقى مولشەرلەمەسىنىڭ تازا كولەمىن جانە ونىڭ بەرىلەتىن مەرزىمىن ناقتى كورسەتۋى كەرەك» دەگەن باپتى قوسۋ كەرەك. وزبەكستان, رەسەي سىندى كورشىلەس ەلدەر وسىنداي باپتاردى جىل باسىندا زاڭداستىرىپتى. ەندى ءبىز دە ءسويتۋىمىز كەرەك», دەيدى ش.ەلۋباەۆا.
2015 جىلى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بانكى مەن رەسەيدىڭ ورتالىق بانكى قارجى پيراميدالارىنا قارسى بىرىگىپ كۇرەسۋ جايلى ۋاعدالاسقان بولاتىن. سەبەبى شەتەلدىك «قارجى پيراميدالارى» بىزگە رەسەي ارقىلى كەلەدى ەكەن. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزگە ەندىگى جەردە الداعى ۋاقىتتا ءتيىستى زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردى رەسەي زاڭىمەن ۇيلەستىرۋدەن باسقا امال جوق. رەسەيدە قارجى پيراميدالارى تۋرالى مالىمەتتەردى ۇكىمەتتىڭ سايتىنان الۋعا بولادى. ونداعى اقپارات تا ءجيى جاڭارتىلىپ تۇرادى ەكەن. وسى تاجىريبەنى قولدانۋ ارقىلى قازاقستان مۇنداي ۇيىمدارمەن كۇرەستى حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇرگىزە الادى.
الماتى
