– بۇعان دەيىن دە بولليۆۋد, تۇركيا, اقش كينو ماماندارىمەن بىرلەسكەن ءىرى جوبالاردان ءىس-تاجىريبەم بولعاندىقتان, نەدەن تايساقتايمىن دەپ اۋەلى ءوزىمدى جىگەرلەندىرىپ الدىم. ساباقتى ينە ساتىمەن دەمەكشى, بارلىعى ويداعىداي ءوتتى. فەستيۆالدى وتكىزۋ ءبىر كۇندە كەلە سالعان وي ەمەس. لوندوندا ونەر سالالارىنىڭ كرەاتيۆتى ادامدارىن بىرىكتىرۋگە ارنالعان وداق – ەۋرازيالىق شىعارماشىلىق گيلدياسى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ جەتەكشىسى, ۆيتسە-ديرەكتورى مارات احمەتجانوۆ دەگەن قازاق. وسىدان ەكى جىل بۇرىن مارات اعامىزعا ەۋرازيالىق كينوفەستيۆال وتكىزسەك دەگەن ۇسىنىسىمدى ايتقان ەدىم. ءبىر اۋىز سوزگە كەلمەستەن, مەنى حارتفوردشير گرافتىعىنىڭ باتىس بولىگىندە ورنالاسقان داكورۋم اكىمشىلىك اۋدانىنىڭ مەرىمەن كەزدەستىردى. باسشىلىق ءبىزدى وتە جىلى قارسى الىپ, 500 مىڭ اقش دوللارى كولەمىندە ءبىزدى قارجىلاندىرۋعا دا دايىن ەكەنىن اڭعارتتى. ودان سوڭ قارجى جونىندەگى ديرەكتورىمەن جۇزدەسىپ, ناقتى جوسپار قۇرىلدى. ەندى كىرىسەمىز دەپ وتىرعاندا از ۋاقىتتا قالانىڭ مەرى اۋىسىپ كەتىپ, ورنىنا باسقا ادام كەلدى. جوبانى ءارى قاراي تالقىلاۋ ءۇشىن, جولىعۋىم كەرەك بولعان. بىراق سۋىق ءتيىپ, دەنساۋلىعىم كەلمەي جوبا اياقسىز قالدى.
بيىل قاتارىنان ءۇشىنشى جىل ءوتىپ جاتقان رومفورد حالىقارالىق كينوفەستيۆالى باسشىلىعىنا حابارلاسىپ, ەۋرازيا كينوفەستيۆالىن وتكىزۋ تۋرالى جوبامدى كورسەتىپ ەدىم, ولار وتكىزۋدەن باس تارتپادى. وسىلايشا ءوزىمىز سايت اشىپ, ۇزاقتىعى مەن جانرىنا شەكتەۋ قويماستان, ەۋرازيالىق فيلمدەردى قابىلداي باستادىق. فەستيۆال اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان ەۋرازيالىق شىعارماشىلىق گيلدياسى فيلم فەستيۆالىنىڭ ديرەكتورى رەتىندە بار جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋ وڭاي بولمادى. بۇل – ەۋروپادا وتكەن العاشقى ەۋرازيالىق كينوفەستيۆال. شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىز «كينو قورىنا, الەم مادەنيەتىنە جاڭا فيلم قوستىڭدار, كەلەر جىلى دا وتكىزسەك» دەپ ەرەكشە قۋانىسىپ جاتىر. ودان بولەك جەكەلەگەن ۇيىمداردان قارجىلىق جاعىنان ۇسىنىستار ءتۇستى. ازىرگە ءتيىمدى تۇستارىن ەسكەرىپ, ويلانامىز. دەسە دە 3-4 ايدان كەيىن جۇمىس باستالىپ كەتەدى. ويتكەنى فەستيۆالگە دايىندىق كەم دەگەندە 6 اي بۇرىن باستالۋى ءتيىس.
– ۇلتتىق كينەماتوگرافيانىڭ كلاسسيكاسىنا اينالعان «مەنىڭ اتىم قوجا» كارتيناسى تۇڭعىش رەت اعىلشىن تىلىنە دۋبلياجدالدى. اعىلشىن كورەرمەنى قالاي قابىلدادى؟
– فەستيۆالدا كورەرمەندەر ءبىر فيلمگە 12 فۋنت ستەرلينگ تولەپ كىرەدى. وسىلاي ءوز قالاۋىمەن بيلەت الىپ كورگەن ەل-جۇرت اراسىنان جىلى لەبىزىن بىلدىرگەندەر كوپ كەزدەستى. دۋبلياج – قۇرعاق اۋدارما ەمەس, ءوز الدىنا زەرتتەيتىن, دامىتاتىن ونەر سالاسى. «پۋشكين نە سلوۆاح, پۋشكين مەجدۋ ستروك» دەيدى. سول سياقتى «مەنىڭ اتىم قوجا» فيلمىندە دە كوپ دۇنيە استارمەن جەتكىزىلگەن. مۇنى تۇسىنگەن كەي لوندوندىق كورەرمەن وسىناۋ تاماشا دۇنيەنىڭ ستسەناريىن كىم جازدى دەپ سۇرادى. ءبىز ولارعا بالا جانىنىڭ زەرتتەۋشىسى, بىلگىرى بەردىبەك سوقپاقباەۆ دەگەن تالانتتى جازۋشى ەكەنىن ايتتىق. سوندىقتان كلاسسيكالىق فيلمدەردى تۇپنۇسقالىق ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاي وتىرىپ, اعىلشىن تىلىنە اۋدارىپ ۇسىنۋىمىز كەرەك دەگەن ويعا توقتادىق. بىراق بۇل ءبىزدىڭ قولىمىزدا تۇرعان دۇنيە ەمەس, مينيسترلىك دەڭگەيىندە ىستەلۋى ءتيىس جۇمىستار.
ال دۋبلياج جۇمىستارىن جوعارى دەڭگەيدە اتقارۋعا قارجىنىڭ جوقتىعى قولبايلاۋ بولعانىن وتكەن جولى دا ايتقانمىن. كوپ ادامنان قولداۋ سۇراپ, حات جازعانىمىزبەن ەش ناتيجە بولمادى. جاعدايىمىزدى تۇسىندىرگەن سوڭ ەرەسەك اكتەرلەر قولداۋ كورسەتىپ, تەگىن جۇمىس ىستەسە, بالالارعا ءوز قالتامىزدان ازىن-اۋلاق اقى تولەدىك. دۋبلياج جاساردا ءفيلمنىڭ بۇرىنعى ءسۋبتيترىن بۇكىل ءارحيۆتى اقتارىپ تابا المادىق. سودان توقتار ەكرانعا قاراپ وتىرىپ, باستان-اياق قولمەن جازىپ شىقتى. بالامىز اعىلشىن تىلىنە اۋداردى. ءوزىم قازاق تىلىندەگى تۇپنۇسقاسىمەن سالىستىرىپ, اعىلشىن تىلىندە قايتا پىسىقتادىم. اكەمىزدىڭ ەسىل ەڭبەگى بولعان سوڭ جۇگىرىپ ءجۇرمىز, ال ارتىندا ىزدەۋشىسى جوق باسقا كلاسسيكتەرىمىزدىڭ ەندىگى جاعدايى نەشىك؟! ءتىپتى نۇرمۇحان ءجانتوريننىڭ بوبيناسىن (كينو تاسپاسىن) قوقىسقا لاقتىرىپ جاتقاندى دا كوردىك قوي. كەيبىر ادامدار ونىڭ كىم ەكەنىن بىلمەيدى. وسى ورايدا مىنا ءبىر ماسەلەنى ايتا كەتكەنىم ءجون بولار. كەڭەس وداعى كەزىندە تۇسىرىلگەن فيلمدەر تۇگەلدەي رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ «التىن قورىنىڭ» زاڭدى مۇراسى بولىپ تانىلعان. قولدا بار ءوزىمىزدىڭ ەسكى كينولار كوشىرمە بولعاندىقتان, ەكراننان كورگەن كەزدە ۆيدەونىڭ ساپاسى وتە ناشار بولدى. ال ءبىزدىڭ فيلمدەرىمىزدىڭ تۇپنۇسقاسى رەسەي فەدەراتسياسى كينوفيلمدەرىنىڭ باس ارحيۆىندە ساقتاۋلى. بۇل قور الەمدەگى ءىرى ءۇش كينو ءارحيۆتىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلى. ونداعى ىلعالدىق تەمپەراتۋرا جاقسى ساقتالعانىمەن جىلدار وتە ساپاسى ناشارلاي بەرەدى. سوندىقتان قايتكەن كۇندە دە قازاق فيلمدەرىن تسيفرلى فورماتقا اۋدارىپ, ءوزىمىزدىڭ قورعا الۋىمىز كەرەك. بۇل دا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شەشىلەتىن دۇنيە. ۆيدەوسىن العان كۇندە ەسكىرگەن دىبىستار مەن شۋدى قايتا جاساساق ءتىپتى جاقسى بولار ەدى. ال مۋزىكانى جازعان نۇرعيسا تىلەنديەۆ قوي. داريعا اپامىزدان سۇراساق, مۋزىكالاردى بىزگە بەرۋگە دايىن. ەل اراسىنا كەڭ تاراعان «سارجايلاۋ» ءانى كەزىندە «مەنىڭ اتىم قوجا» فيلمىنە ارنايى جازىلعان شىعارما.
– ازيا ايماقتارىنىڭ كينەماتوگرافياسىن دامىتۋدا باتىس فەستيۆالدەرىنىڭ ءرولى قانداي؟
– جۇمىس ىڭعايىمەن ەۋروپا ەلدەرىنە ءجيى ىسساپارعا شىعامىن. رەجيسسۋرانىڭ «جۇلدىزدار» ءتىزىمىن ءىرى ەۋروپالىق فەستيۆالدەر انىقتايتىنى راس. تاڭداۋلى تۇلعالار عانا كىرە الاتىن ەليتالىق كلۋب دەۋگە دە بولادى. ەۋروپالىق سىنشىلار مەن كينو ديستريبيۋتورلارىنىڭ وزدەرى تۇراقتى روتاتسياعا مۇددەلى ەمەس, ولارعا ادەتتەگى, قالىپتاسقان برەندتەرمەن جۇمىس ىستەۋ وڭايىراق. ال جاڭا فەنومەندەردى تابۋ, تانۋ, تانىتۋعا كوپ ۋاقىت كەرەك. ارينە كانن نەمەسە ۆەنەتسيانىڭ قوسالقى باعدارلامالارىندا جاڭادان كەلگەن جاس ماماندارمەن ءبىرلى-جارىم جۇمىس ىستەۋ بايقالادى. كينونى زياتكەرلىك ماقساتتا تۇسىرەسىڭ بە, الدە تابىس تابۋ ماقساتىندا كوممەرتسيالىق جوباعا اينالدىراسىڭ با؟ وسى ەكەۋىنىڭ اراجىگىن اجىراتىپ الۋ كەرەك. ونىڭ ۇستىنە قازىر كينوتەاترلاردىڭ بارلىعى جەكەمەنشىكتە, سوندىقتان تۇسىرگەن ءفيلمىڭ قانشا جەردەن مىقتى بولىپ, بىراق تابىس اكەلمەيتىن بولسا, ونى المايدى. بىراق رەسەيدە قارجىلىق ماقساتتى كوزدەمەيتىن اۆتورلىق تۋىندىلاردى تەگىن, يا ازداعان تيىن-تەبەنگە كورسەتەتىن ارنايى رەترو كينوتەاترلار بار. وسىنداي ءبىرلى-جارىم كينوتەاترلاردى قازاقستاندا دا اشىپ قويسا كەرەمەت بولار ەدى.
– ءبىزدىڭ كينوپروكاتىمىزدىڭ كەستەسى رەسەيمەن تىعىز بايلانىستى. جالپى, قازاقستان ءوز الدىنا دەربەس, تاۋەلسىز نارىق قۇرا الا ما؟
– وسىدان بەس جىل بۇرىن گولليۆۋدتاعى سەرىكتەسىممەن ۇلكەن جوبا قۇردىق. سولار ارقىلى وزىمىزگە, قازاققا ۇنايتىن فيلمدەردى اكەلسەك دەگەنبىز. سويتكەندە الدىمىزدان بىرنەشە ماسەلە شىعا كەلدى. بىرىنشىدەن, دۋبلياج جاساۋ قۇنى وتە قىمبات. ال فيلمدەر رەسەي ارقىلى ساتىلاتىن بولسا, تمد اۋماعىن تۇگەل قامتيدى. ديستريبيۋتورلىقپەن شۇعىلدانعاننان كەيىن, بۇل سالا ماعان تاڭسىق ەمەس. ەكىنشىدەن, قازاقستاندا كينوعا كىم بارادى؟ كينوتەاترعا باراتىنداردىڭ سانى ميلليونعا دا جەتپەيدى. سوندىقتان ول ميلليون ادامنان 1 ميلليون اقش دوللارى عانا تۇسەتىن بولسا, ولار بىزگە ونىمدەرىن بەرمەيدى. دۋبلياج جاساعاندا دا ارنايى كاستينگ وتەدى, قارجىنىڭ كوپ بولىگى PR جۇمىستارىنا جۇمسالادى. سوندىقتان گولليۆۋدتا شاعىن, جەكەمەنشىك كينوستۋديالار كوپ قوي. قازاقستانعا تۋرا اكەلۋگە ءبىزدىڭ شامامىز جوق. فيلمدەر پاكەتپەن ساتىلاتىن بولعاندىقتان, ونىڭ اراسىندا كورۋگە كەلەتىنى دە, كەلمەيتىنى دە قوسا جۇرەدى.
– قازاقستان كينوسىنىڭ تاريحىندا گولليۆۋد جۇلدىزدارىن ەلگە العاش اكەلە باستاعان جولداسىڭىز توقتار قارساقباەۆ ەكەۋىڭىز ەدىڭىزدەر. ومىردە دە, ونەردە دە بىرگەسىزدەر. تاتۋ تاندەم ءبىر-ءبىرىن قالاي تاپتى؟
– جالپى, مەنىڭ كينو سالاسىنا كەلۋىم كەزدەيسوق, قىزىق باستالعان. ءوزىم سولتۇستىكتىڭ, پەتروپاۆلدىڭ قىزىمىن. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ فيلوسوفيا جانە ەكونوميكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن سوڭ, الماتىداعى شاعىن وقۋ ورنىندا ساباق بەردىم. وقۋدى جاڭا بىتىرگەن جاس مامانمىن, ەل قاتارلى پاتەر جالداپ تۇردىم. مەن تۇرعان ءۇيدىڭ بەسىنشى قاباتىندا فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دەگەن دارداي اتاعى بار اعا تۇراتىن. ايالدامادا ۇنەمى اۆتوبۋس كۇتىپ تۇراتىن سول عالىمعا قاراپ تۇرىپ ءوز بولاشاعىمدى كوردىم. ءوزىم دە كانديداتتىق قورعاۋعا دايىندالىپ جۇرگەن كەزىم ەدى. «ەندى ءبىر ون جىلدا بۇيىرسا, دوكتور دا, پروفەسسور دا بولارمىن. سوندا جەتكەن جەرىم ايالدامادا سارىلىپ اۆتوبۋس كۇتۋ مە» دەگەن ويدان شوشىپ كەتتىم. ءوزىم وتە ەڭبەكقور جانمىن, باستاعان ءىستى سوڭىنا جەتكەنشە تىنبايمىن. ءسويتىپ التى ايدا جاتپاي-تۇرماي دايىندالىپ, اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنىپ الدىم. KPMG حالىقارالىق مۇناي فيرماسىنىڭ كەڭەسشىسى امەريكالىق ەدى, سونىڭ اۋدارماشىسى بولىپ جۇمىسقا ورنالاستىم.
ال جولداسىم توقتارمەن حابارلاندىرۋ ارقىلى كەزدەسكەنبىز دەسەك, «ول قالاي؟» دەپ جۇرتتىڭ بارلىعى كۇلەدى. مۇناي كومپانياسىندا جۇرگەندە اقشانى جاقسى تاپتىم. از ۋاقىتتا پاتەرلى بولىپ, قۇربىممەن بىرگە تۇردىم. ول قىز ءبىر كۇنى «بيون» دەگەن گازەتكە «شىعارماشىلىق ادامدارى ءار بەيسەنبى سايىن باس قوسامىز, جاڭا يدەيالاردى ىسكە اسىرامىز» دەگەن حابارلاندىرۋ بەردىم دەپ كەلدى. ءىنىم حابارلاسقانداردى تىركەيتىن حاتشى بولدى. ءبىر كۇنى كەشكە قالانىڭ جاستارى جينالىپ, باس قوستىق. «مەنىڭ اتىم توقتار» دەپ بۇيرا باس, رەجيسسەر جىگىت كەلىپ تۇر. سودان جاقسى ارالاسىپ كەتتىك. كەلىن بوپ تۇسكەن ۇيىمدە كۇندىز-ءتۇنى تەك كينو تۋرالى اڭگىمە ايتىلاتىن. سىرتتاي قۇلاق سالىپ, تىڭداپ جۇرگەنىم عانا بولماسا, بۇل سالاعا مۇلدە جاقىندىعىم جوق ەدى. بىرتە-بىرتە وتباسىمنىڭ ومىرلىك مۇراتى مەنىڭ دە ۇستانىمىما اينالىپ, پروديۋسسەرلىك سالاعا بەت بۇردىم. كەيىن جاڭا جوبالار مەن ماقساتتارىمىزدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كاناداعا كوشتىك. توقتار كوبىنە ورىسشا سويلەيتىندەرگە جاقىن بولسا, مەن كينو سالاسىنداعى جەرگىلىكتى ماماندارمەن ەتەنە ارالاستىم. الدىمەن ۆانكۋۆەردە كينو الاڭىندا ەرىكتى بولىپ جۇمىس ىستەدىم. باسشىلىق جولىڭدى, تاماعىڭدى تولەيدى. ەسەسىنە كاسىبي داعدى قالىپتاستىرىپ, مىقتى تاجىريبە جينايسىڭ. ءوز ءوزىمدى پروديۋسەرلىك سالاعا بەيىمدەي باستادىم, ارنايى كۋرستى دا وقىپ تاۋىستىم. ەرىكتى بولىپ جۇمىس ىستەگەن جەر ماعان جاقسى مىنەزدەمە جازىپ بەرىپ, سوندا جۇمىسقا قالدىردى.
– ول قانداي ۇيىم؟ قانشا ۋاقىت جۇمىس ىستەدىڭىز؟
– «كينو جانە تەلەۆيزياداعى ايەلدەر» حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ (WIFTI) مۇشەسى بولدىم. بۇل – الەم بويىنشا كينو جانە وزگە دە كينەماتوگرافيالىق تۇسىرىلىمدەردىڭ بارلىق سالالارىندا جۇمىس ىستەيتىن ايەلدەردىڭ كاسىبي دامۋى مەن جەتىستىكتەرىن ىلگەرىلەتۋمەن اينالىساتىن جاھاندىق جەلى. ءبىر جاعىنان كاسىپوداق دەپ ايتۋعا دا بولادى, سەنىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىڭا ىقپال ەتىپ, شارت نەگىزىندە ەڭبەكاقىڭنىڭ بەلگىلى ءبىر پايىزىن الىپ وتىرادى. ال توقتارعا ول جاقتا قيىن بولدى. ءتىل ۇيرەنۋ ءۇشىن اكتەر دە بولدى, باسقا دا ۇساق-تۇيەك جۇمىستاردى ىستەپ كوردى. اقىرى ول ۇيرەنىسە الماي, قامىعىپ, ءبىز ەلگە قايتىپ كەلدىك. «كەم دەگەندە 20 جىلداي قالىپ جۇمىس ىستەيىك, قازاقستان جەر پلانەتاسىنان كوشىپ كەتپەيدى. كەز كەلگەن ۋاقىتتا بيلەت ساتىپ الىپ, بارا الامىز», دەپ توقتارعا قانشا جالىنىپ ايتتىم. تۇسىنبەدى عوي. ول جاقتا قالعان بولسام, تالاي جەتىستىكتەرگە جەتكەن بولار ەدىم. نەگىزى توقتار – وتە تالانتتى, تەرەڭ ازامات. تۋراشىلدىعىمەن جاماناتقا ىلىگىپ كەتىپ, بىرەۋلەرگە جاقپاي قالدى. وعان جول اشىلسا, كەلەشەكتە كەرەمەت فيلمدەر تۇسىرگەن بولار ەدى.
– تاۋەلسىز ديستريبۋتسيا سالاسىندا تابىس تابۋ قانشالىقتى پايدالى؟
– 2015 جىلى توقتار ەكەۋمىزدى الانياداعى كينوفەستيۆالگە شاقىرىپ, تۇركيا ەلىنە جول ءتۇستى. سول فەستيۆالدىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى ءارى كونەكوز دوسىم ايدىن سايمان بەي ءبىزدى ءوزىنىڭ دوسى ءالي فيدانمەن تانىستىردى. ول تۇركيانىڭ «ا» ساناتىنداعى كينوكارتينالارىن ەۋروپادا ديستريبۋتسيا جاسايتىن كومپانياعا يەلىك ەتەدى ەكەن. باس ءوفيسى بەرليندە. ءالي بەي ماعان تۇرىك فيلمدەرىن قازاقستان اۋماعىنا جەتكىزۋ جونىندە ۇسىنىس جاسادى. بىراق مەن بۇل سالادان حابارىم جوق ەكەنىن ايتىپ, ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولدىم. ويلانىپ كورىڭىز دەپ قىر سوڭىمنان قالماي قويدى. اقىرى ءبىر ايدان سوڭ جولىمدى, جاتىن ورىنىمدى تولەپ, بەرلينگە شاقىرۋ جىبەردى. قالانىڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسقان ەڭسەلى عيمارات ەكەن. اتتاي قالاپ الدىرتقان سوڭ, ديستريبۋتسيا تۋرالى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ازىرلىكپەن باردىم. ۇجىممەن تانىسىپ, قازاقستان نارىعى تۋرالى شاعىن پرەزەنتاتسيا وتكىزدىم. ءسويتىپ ولار ماعان فيلمدەرىن سەنىپ تاپسىرىپ, بەرەتىن بولىپ كەلىستىك. باسىندا وڭاي بولعان جوق, ارينە. كينوتەاترلار باسشىلىعى مەنسىنبەۋشىلىكپەن قارادى.
مەن باسقاراتىن «Turkish Global Media Distribution Qazaqstan» جشس بىرنەشە جىلدان بەرى تۇركيانىڭ «ا» ساناتىنداعى فيلمدەرىن 23 قالادا, 70 كينوتەاتردا كورسەتىپ كەلەدى. قازىر «ۋبەي مەنيا, ليۋبيمىي» اتتى وتباسىلىق كومەديا بارلىق كينوتەاترلاردا كورسەتىلىپ جاتىر. ءفيلمنىڭ دۋبلياج رەجيسسەرى – توقتار قارساقباەۆ. تۇرىك اكتەرلەرىن م.لەرمونتوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق ورىس دراما تەاترىنىڭ اكتەرلەرى لاريسا فاتەەۆا, ۆيتالي باگريانتسەۆ, لاريسا پاۋكوۆا, سەرگەي ۋفيمتسەۆ دىبىستادى. ءبىر جاعىنان كينوتەاترلاردى دا سىناي المايمىز, ويتكەنى بارلىعى كوممەرتسيالىق قۇرىلىممەن جۇمىس ىستەيدى. زاڭ قابىلدانعان سوڭ عانا, كينوتەاترلاردا ەندى-ەندى قازاق ءتىلىنىڭ ۇستەمدىگى ءبىلىنىپ جاتىر. كەڭەس وداعى قۇلاعان سوڭ, 90-جىلدارى كوپ دۇنيەنى باقىلاۋسىز جىبەرىپ الدىق. سونىڭ كەسىرىنەن امەريكانىڭ ديستريبۋتسياسى تولىق جاۋلاپ الدى. كينو – ساياسي قۇرال, ارقايسىسىنىڭ وزىندىك ميسسياسى بار. سانا-سەزىمگە ۇلكەن ىقپال ەتەدى. وسىدان كەيىن بىزدەگى مەملەكەت تارابىنداعى ديستريبۋتسيا ءبىرجولا قۇردىمعا كەتتى. قازىر ديستريبۋتسيا تۇگەلدەي تاۋەلسىز. Sony Pictures, Disney, Universal, Warner Brothers سياقتى 5-6 ءىرى مەيدجورلەر فيليالدارىن جەر-جەرگە تاراتتى.
– ءوزىڭىز بىلەسىز, جۋىردا كينو تۋرالى زاڭ قابىلداندى. ازىرلەنۋى مەن قابىلدانۋى تىم ۇزاققا سوزىلعان زاڭ قازاقستاندىق كينەماتوگرافتاردىڭ الدىندا تۇرعان ماسەلەلەردى شەشىپ بەرە الا ما؟
– ارينە كينو تۋرالى زاڭنىڭ قابىلدانعانى, ورتالىقتىڭ اشىلعانى ءجون-اق. ەڭ باستىسى, ءبىر-اق نارسە, قايدا بولسىن كاسىبي مامانداردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرىلۋى ءتيىس. كينو – يدەولوگيا, كينو – ەكونوميكا, كينو – بيزنەس. وسىنى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. شەت مەملەكەتتەرگە بارعاندا ەڭ ءبىرىنشى «سەن كىمسىڭ؟» دەپ سۇراسا, بىزدە «سەن كىمدىكىسىڭ؟» دەپ قارايدى. شىنىن ايتقاندا, بۇگىنگى قازاق كينوسىنا كوڭىلىم تولا بەرمەيدى. دەرەك پەن وقيعا شىندىقتىڭ بار بولمىسىن اشا المايدى, كوركەم تۋىندىنىڭ ءبىتىمى ءار كەزدە بولەك بولعان. ول – رۋحاني جاسامپازدىقتىڭ ايناسى. بۇل قازاقستاندا تالانتتى رەجيسسەرلەر مەن كومپوزيتورلار جوق دەگەن ءسوز ەمەس. بىزدە جۇمىسسىز جۇرگەن رەجيسسەرلەر, زەينەتكە شىعىپ العان بۇرىنعى ۇستازدار ساباق بەرىپ, جوعارى وقۋ ورىندارى ەسەبىنەن كۇنەلتكىسى كەلەدى. ولار كۇندەلىكتى تيىن-تەبەندى تاپساق دەگەن پيعىلداعى ادامدار. سوندىقتان اكادەميالىق ءبىلىمنىڭ ورنى ەرەك. مەملەكەتكە ءسوزىم وتەدى-اۋ دەگەن كەي اعالارىمىز قارا باسىن كۇيتتەي بەرمەي, ءبىر ۋاق باس كوتەرسە دەيمىن. جاس تالانتتارعا جول كورسەتسە, باعىن اشسا دەيمىن.
– قازاق كينويندۋسترياسىنىڭ تابىستى دامۋى تۇرعىسىنا قاتىستى ناقتىلى ۇسىنىستارىڭىز بار ما؟
– ءۇش جىل بۇرىن يتاليا مەملەكەتىمەن بىرلەسىپ كينو تۇسىرگىمىز كەلدى. ستسەناري ءۇش تىلدە جازىلىپ, دايىن تۇر. كەز كەلگەن ماڭىزدى جۇمىستار كەلىسىمشارت قۇرۋدان باستالادى. ءسويتىپ قوس تاراپ كەلىسىمشارت قۇرۋ كەرەك بولدى. بىلەدى-اۋ دەگەن قازاقستاندىق مامانداردان سۇراستىرىپ كورىپ ەدىم, ونداي سالادا تاجىريبەمىز جوق دەدى. اقىرى بولليۆۋدتاعى ارىپتەسىم ماعان كەلىسىمشارت جاساپ بەرىپ, ونى يتاليا تارابى قابىلدادى. مەملەكەتتەر اراسىنداعى بىرلەسكەن ءوندىرىس تۋرالى كەلىسىم دەگەن نە؟ ول جوباعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردى ورتاق وندىرىستىك مىندەتتەر تۋرالى شەشىمدەرگە, فيلمگە قۇقىقتاردى بىرلەسىپ يەلەنۋگە مىندەتتەيدى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا ەكى جاقتان تەڭ سومادا قارجى ءبولىنۋ كەرەك. بىرلەسكەن كەلىسىم بولماسا, ول اقشا بەرىلمەيدى. 1991 جىلى الماتىدا بۇرىنعى ون ءبىر كەڭەستىك رەسپۋبليكا باسشىلارى كەزدەستى. وندا كەڭەس وكىمەتىندە قابىلدانعان زاڭدار سول كۇيىندە قالادى دەپ شەشتى. سودان بەرى قازاقستان ءالى كۇنگە مەملەكەتتەر اراسىنداعى بىرلەسكەن ءوندىرىس تۋرالى كەلىسىمگە (Co-production Agreement) وتىرعان جوق. «مىنە, تۇسىرەمىز» دەپ دايىن وتىرعاندا وسىلاي ىسكە اسپاي, ءبىر فيلم قۇردىمعا كەتتى. كانادادا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزىمىزدە توقتار فيلم تۇسىرەتىن بولىپ, ءبىر كومپانياعا اقشا سۇراپ باردىم. ولار 500 مىڭ دوللار بەرۋگە دايىن بولدى. ەڭ ءبىرىنشى ءسوزى قازاقستان مەن كانادا اراسىندا كەلىسىم بار ما, ارينە جوق. وندا «ساۋ بولا عوي» دەپ شىعارىپ سالدى. ەكىنشىدەن, كينو كوميسسيا قۇرىلۋ كەرەك. ماسەلەن, امەريكانىڭ 50 شتاتىندا 50 كينو كوميسسيا جۇمىس ىستەيدى. ولار وزدەرىنىڭ تۇرعىلىقتى جەرىن ماقتاپ, كينو تۇسىرۋگە كەلىڭدەر دەپ شاقىرادى. ال ءوزىمىزدىڭ قاسىمىزداعى وزبەكستان مۇنى الدەقاشان ىستەپ الدى. كينو نارىعىنا قاتىستى قانشاما ۇسىنىسىمدى جازىپ-سىزىپ الىپ, اكىمدىكتەرگە اپاردىم, قازىر قاي قۋىستا جاتقانىن كىم ءبىلسىن. مۇنىڭ ءبارىن ايتپاۋىم دا كەرەك پە ەدى. تالاي ايتقان دۇنيەمدى جازىپ الىپ, مەنسىز ىسكە اسىرىپ تاستاعان كەزدەر كوپ بولدى. ىستەيتىن, اتقاراتىن جۇمىستار, جوبالار كوپ.
وتكەندە رومفوردتاعى فەستيۆالدە قالانىڭ مەرى مايكل بۋرتون «تاماشا فەستيۆال وتكىزدىڭىز, مادەنيەت جونىندە اڭگىمەلەسەيىك» دەپ جىك-جاپار بولىپ, مەنى كەزدەسۋگە شاقىردى. ال بىزدەگىلەرگە كىرۋ بىرىنشىدەن مۇمكىن ەمەس, ەكىنشىدەن سەنىڭ ايتقانىڭنىڭ تۇككە قاجەتى جوق. مەنىڭ قابىلەت-قارىمىمدى شەتەلدە باعالايدى, ول جاقتا ناعىز سۇرانىسقا يە مامانمىن. بالاما ۇنەمى ايتامىن, ەڭ باستى ينۆەستيتسيا – ءبىلىم مەن تاجىريبە. ادام نامىسقوي, ەڭبەكقور, تاباندى بولسا, الەمنىڭ كەز كەلگەن ەلىندە قانى جەرگە تامبايتىن مامان بولادى. حالىقارالىق ۆاليۋتا دەگەن وسى.
– اتقاراتىن شارۋانىڭ كوپ ەكەنىن ايتتىڭىز, كەلەشەك جوسپارلارىڭىز قانداي؟
– قازاق بالالار كينوسىنىڭ اتاسى – ابدوللا قارساقباەۆ دەيمىز. ول تۇسىرگەن «مەنىڭ اتىم قوجا» مەن «التى جاسار الپامىس» سياقتى قايتالانباس عاجاپ كوركەم فيلمدەر كەڭەس وداعى تۇسىندا, قازىر دە مەملەكەت قازىناسىنا قانشاما تابىس اكەلدى. كۇزگە سالىم ابدوللا قارساقباەۆ اتىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ حالىقارالىق كينوفەستيۆالىن وتكىزسەك دەپ وتىرمىز. ءبىز ونى ەكى باعىتتا ىسكە اسىرساق دەيمىز. ءبىرىنشى, بالالار تاقىرىبىنداعى فيلمدەر, ەكىنشىسى بالالار وزدەرى تۇسىرگەن فيلمدەر. باستى ماقساتىمىز – كينو الەمىنە قىزىعۋشىلىعى بار جاس بۋىنعا باعىت-باعدار بەرۋ, ورتا قۇرۋ. وتباسى قۇندىلىعى, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, ۇلكەنگە سىيلاستىق, ىزەت تاقىرىبىندا ءوزىمىز تاپسىرمالاردى ۇلەستىرىپ بەرەمىز. قازاقستان عانا ەمەس, وزگە دە شەت مەملەكەتتەردىڭ جاس رەجيسسەرلەرى تۇسىرگەن جۇمىستاردى قابىلدايمىز. بالالار اراسىندا شاعىن ساۋالناما جۇرگىزىپ ەدىك, ولار كوبىنە گارري پوتتەر, «ۇيدە جالعىز قالعاندا» (Home Alone) كارتينالارىنا تۇسكەن اكتەرلەردى كورگىسى كەلەدى ەكەن. بۇل جۇلدىزداردى ەلگە اكەلۋگە تىكەلەي بايلانىسىمىز دا, تاجىريبەمىز دە بار, بىراق قالتامىزدا ءبىر تيىنىمىز جوق. 18 ميلليون قازاقستان حالقى 1 تەڭگەدەن بەرسە, 18 ميلليون تەڭگە جيناپ بەرەر ەدى. حالىقتىڭ قولداۋى اۋاداي قاجەت. قالعان جوبالار بىرتىندەپ ىسكە اسا جاتار, قازىرگى باستى ۋايىم وسى فەستيۆالدى وتكىزۋ بولىپ تۇر. مۇنداي فورماتتاعى كينوفەستيۆال ورتالىق ازيانىڭ كينو تاريحىندا بولعان ەمەس. بالالار تاقىرىبىنداعى كينو شىعارمالاردىڭ كوپ بولۋى جاڭا ىزدەنىستەرگە, مۇمكىندىكتەرگە اكەلەدى. بيىل توقتار ەكەۋمىزدىڭ وتاسقانىمىزعا 20 جىلدان استى. جاقىندا ەنەم ماعان ۇيدەگى ءارحيۆتىڭ كىلتىن بەرگەن. 60-70-جىلدارداعى قۇندى دەرەكتەر مەنىڭ قولىمدا, بولاشاقتا ونى دا جارىققا شىعارۋدى ويدا بار.
– ارحيۆ اڭگىمەسىن ايتىپ قىزىقتىرىپ قويدىڭىز.
– اتامىزدىڭ الماتىعا الىپ كەلگەن قول چەمودانى عوي. پاسپورتى, سەكۋندومەرى, ساعاتى, تىرىسىندە قولدانعان جەكە زاتتارى ساقتالعان. قازاقستاندا قارساقباەۆ تاقىرىبىن زەرتتەپ جۇرگەن ەكى ادام بار. ءبىرى ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە «كينو جانە تەلەۆيدەنيە» فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, ونەرتانۋ كانديداتى گۇلنار ءمۇرسالىموۆا بولسا, ەكىنشىسى بەلگىلى كينوتانۋشى ەرجان جۇمابەكوۆ. ءبىر كۇنى ەكەۋىن شاقىرىپ الىپ, ءارحيۆتى اشامىز. سەبەبى ول مىندەتتى تۇردە جارىققا شىعۋى ءتيىس.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايا ءومىرتاي,
«Egemen Qazaqstan»
