باستى قۇندىلىق – وتباسى
ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە ءۇشىن ادامداردىڭ بىرلەسىپ ءومىر ءسۇرۋى, ياعني قوعام بولىپ ۇيلەسۋى رۋحاني جانە ماتەريالدىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلەدى. ادامگەرشىلىكتىڭ ولشەمى سانالاتىن رۋحاني قۇندىلىقتارعا وتباسى, ماحاببات, دوستىق, ءوزىن ءوزى تانۋ, ءدىن, ءداستۇر جاتادى. ال ءۇي, جاقسى جۇمىس, قارجىلىق ەركىندىك سياقتى ماتەريالدىق يگىلىكتەر تۇلعانىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن قالىپتاستىرادى. سونداي-اق بوستاندىق, ادامنىڭ قادىر-قاسيەتى, تەڭدىك جانە ىنتىماقتاستىق, دەموكراتيا جانە زاڭنىڭ ۇستەمدىگى – قوعامنىڭ ماڭىزدى قۇندىلىقتارى.
ادامداردىڭ قۇندىلىقتارى مەن سەنىمدەرىن, تۇراقتىلىعى مەن ۋاقىت وتكەن سايىنعى وزگەرىستەرىن جانە ولاردىڭ الەمنىڭ ءتۇرلى ەلدەرىندەگى قوعامنىڭ الەۋمەتتىك جانە ساياسي دامۋىنا ىقپالىن زەرتتەيتىن «الەمدىك قۇندىلىقتارعا شولۋ» (World Values Survey) اتتى جاھاندىق جوبا بار. بۇل – الەۋمەتتىك عىلىمدار بويىنشا الەمدەگى ەڭ اۋقىمقى زەرتتەۋ باعدارلاماسى. جوبا بويىنشا دۇنيە ءجۇزىنىڭ 110 ەلىندە ورنالاسقان 200-دەن اسا عىلىمي جانە زەرتتەۋ ۇيىمدارىنىڭ الەۋمەتتانۋشىلارى, ساياساتتانۋشىلارى, زەرتتەۋشىلەرى جانە عالىمدارى جۇمىس ىستەيدى. باعدارلاما شەڭبەرىندە 1981 جىلدان باستاپ الەم حالقىنىڭ 92%-ى تۇراتىن 110 ەلدە جاپپاي ساۋالداما جۇرگىزىلىپ كەلەدى. اتالعان جاھاندىق جوبانىڭ اياسىندا قازاقستاندا ەكى رەت ساۋالداما جۇرگىزىلگەن. سونىڭ ءبىرىن «قوعامدىق پىكىر» زەرتتەۋ ينستيتۋتى ۇيىمداستىردى. بۇل تۋرالى بىزگە اتالعان ينستيتۋتتىڭ ديرەكتورى, الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بوتاگوز راقىشەۆا ايتىپ بەردى.
World Values Survey جاھاندىق زەرتتەۋ جوباسى بويىنشا جۇرگىزىلگەن العاشقى ساۋالداما 2011-2014 جىلداردى قامتىعان. ونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندىقتاردىڭ 92,4%-ى باستى قۇندىلىق رەتىندە وتباسىن العا قويعان. ودان كەيىن جۇمىس, دوستار, بوس ۋاقىت, ءدىن جانە سوڭىنان ساياسات ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيدى.
بۇل كورسەتكىشتەردىڭ اسا كوپ وزگەرمەگەنىن 2018 جىلعى ەكىنشى ساۋالدامادان بايقاۋعا بولادى. سوڭعى ساۋالداماعا ەلدىڭ 18 جاستان اسقان ازاماتتارى قاتىستى. قالا مەن اۋىل تۇرعىندارى تەڭدەي قاتىسقان زەرتتەۋ ەل بويىنشا رەپرەزەنتاتيۆتى دەرەكتەر الۋعا مۇمكىندىك بەردى. ولاردى ىرىكتەۋ ءار وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق سيپاتىن كورسەتەدى. جالپى رەسپوندەنتتەردىڭ سانى – 1200 ادام.
الدىڭعى ساۋالدامامەن سالىستىرعاندا, وتباسىن باستى قۇندىلىق رەتىندە باعالاعانداردىڭ ۇلەسى 93,5%-عا ارتقان. جۇمىسىن ماڭىزدى سانايتىنداردىڭ كورسەتكىشى 61,9%-دان 49,2%-عا تۇسكەن. ءۇشىنشى ورىندا دوستاردىڭ ماڭىزدىلىعى 4,6%-عا, ودان كەيىن بوس ۋاقىت 6,8%-عا كەمىگەن. ال دىنگە ەرەكشە ءمان بەرەتىندەردىڭ ۇلەسى 21,5%-دان 28,7%-عا كوبەيگەن. 13,5% كورسەتكىشپەن سوڭعى ورىنعا ساياسات ءتۇستى.
قازاقستاندا 2018 جىلدان باستاپ قۇندىلىقتاردى جۇيەلى زەرتتەۋمەن ف.ەبەرت اتىنداعى نەمىس قورى اينالىسىپ جاتىر. بۇل قور «قازاقستاندىقتاردىڭ قۇندىلىقتار جۇيەسى» اتتى جوباعا بىرقاتار الەۋمەتتانۋشى مەن زەرتتەۋشىنى بىرىكتىردى. قازاقستان قوعامىنىڭ قۇندىلىقتارى مەن ۇستانىمدارى كەڭ كولەمدە زەرتتەلگەن اتالعان جۇمىستىڭ ناتيجەسى باياندالاتىن كونفەرەنتسيا مەن كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى جاقىن ارادا وتەدى. بۇل جوباعا «قوعامدىق پىكىر» زەرتتەۋ ينستيتۋتى بەلسەندى قاتىستى.
– قوعامنىڭ يگىلىككە ۇمتىلىپ, العا جىلجۋى ءۇشىن ءداستۇرلى قۇندىلىقتار مەن جاڭعىرعان قۇندىلىقتاردىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋ قاجەت. ماسەلەن, وتباسى, اتا-انالار مەن بالالار اراسىنداعى بايلانىس, ۇلكەنگە قۇرمەت, تاعى باسقا قۇندىلىقتار مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىك, شەت تىلدەرىن مەڭگەرۋ, يننوۆاتسيالىق ويلاۋ سياقتى قاسيەتتەردى قاتار الىپ ءجۇرۋ كەرەك. جاھاندانۋ ۇدەرىستەرىنەن قالىس قالمايتىن قازاقستاندا ءتۇرلى ەتنومادەني بىرلەستىكتەر اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل كۇشەيىپ, قوعامعا جاڭا قۇندىلىقتار اكەلدى. بۇل جەردە ءارتۇرلى مادەنيەتتىڭ قاتار ءومىر ءسۇرۋىن, ولاردىڭ ءوزارا ىقپال ەتۋىن, ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرۋىن ساقتاۋ ماڭىزدى. كەز كەلگەن قوعام ءۇشىن ادامگەرشىلىك ۇستانىمداردى قالىپتاستىراتىن وتباسىلىق قۇندىلىقتار ەشقاشان ەسكىرمەيدى, بىراق ولار وزگەرۋى مۇمكىن. ەكونوميكالىق, ساياسي, الەۋمەتتىك جانە رۋحاني سالاداعى ۇلكەن وزگەرىستەر وتباسىلىق قاتىناستار ينستيتۋتىنا ىقپالىن تيگىزەدى. بۇگىنگى تاڭدا گەندەرلىك ساياساتقا ءمان بەرىلىپ, ءداستۇرلى نەكەمەن قاتار نەكەنىڭ جاڭا فورمالارى دا پايدا بولۋدا. كوپتەگەن مەملەكەت رەسمي تۇردە ءبىرجىنىستى نەكەنى مويىندايدى. وسىنىڭ بارلىعى وتباسى ينستيتۋتىنىڭ, ونىڭ قۇندىلىقتارىنىڭ, ۇستانىمدارىنىڭ وزگەرۋىنە الىپ كەلەدى, – دەيدى بوتاگوز راقىشەۆا.
وتباسى – تۇلعانىڭ قالىپتاسۋىندا ەڭ ماڭىزدى قۇندىلىق. بۇل قۇندىلىق ءداستۇر مەن ۇستانىمدارىن ساقتاي وتىرىپ, ەكىنشى جاعىنان جاڭعىرتۋ ۇدەرىستەرىنە ۇيلەسۋ كەرەك-اق. قازىر قوعامدا وتباسىنىڭ جاڭا فورماتى, ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ جاڭا ءرولى, جاڭا نورمالار مەن ەرەجەلەر قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. وتباسى ينستيتۋتىنىڭ بولاشاعى قالاي بولماق, قوعامنىڭ قانداي فورماتتارى وزگەرمەيدى, قازىرگى قوعامعا قالاي بەيىمدەلۋ كەرەك, قانداي ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ ماڭىزدى؟ وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋ بۇگىنگى تاڭدا وتە وزەكتى بولىپ تۇر.
جاستار ماتەريالدىق يگىلىككە ۇمتىلادى
زامان وزگەرگەن سايىن ادامداردىڭ قاجەتتىلىگىنە قاراي جالپى قۇندىلىقتار دا اۋىسىپ جاتىر. قازىر جۇرتتىڭ كوبىنىڭ باقىتتى ءومىردىڭ ءمانى ماتەريالدىق يگىلىكتەرگە قول جەتكىزۋ دەپ بىلەتىنى بەلگىلى. اسىرەسە مۇنداي كوزقاراستاعى جاستار كوپتەپ كەزدەسەدى. ولار ءوز دەنساۋلىعىنا, قورشاعان ورتانىڭ بۇتىندىگىنە, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە اسا باس قاتىرا بەرمەيدى. جاستاردىڭ دەنى بايلىققا جەتەلەر جولدى باستى باعدارى ەتىپ العان. بۇل ويدى «جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشى ساراپشىسى ايدا سىزدىقوۆانىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرى ناقتىلاي ءتۇستى.
اتالعان ورتالىق ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, جاستار اراسىندا ء«وزىڭىزدى بولاشاقتا قالاي ەلەستەتەسىز؟» سۇراققا جاۋاپ ىزدەگەن. ساۋالدامانىڭ ناتيجەسى جاستار ءۇشىن ماتەريالدىق قۇندىلىقتار الدىڭعى قاتاردا ەكەنىن كورسەتتى. رەسپوندەنتتەردىڭ 44,5%-ى ەڭ الدىمەن ماتەريالدىق تۇرعىدا تاۋەلسىز بولعىسى كەلەتىنىن ايتقان. تەك 37,8%-ى عانا بولاشاقتا جاقسى وتاعاسى-وشاقباسى بولۋدى قالايدى ەكەن. ياعني, جاستاردىڭ باسىم بولىگى ءبىرىنشى ورىنعا ماتەريالدىق قۇندىلىقتاردى قويىپ وتىر دەگەندى اڭعارتادى. سونداي-اق جاۋاپ بەرگەن جاستاردىڭ 28,3%-ى كەلەشەكتە ءوز ەلىنىڭ لايىقتى ازاماتتارى بولۋعا نيەتتەنسە, تاعى 27,6%-ى وزدەرىن كاسىبي بىلىكتى قىزمەتكەرلەر رەتىندە كورەدى. بۇعان قوسا ادال, ءوز ۇستانىمىنان اينىمايمىن دەيتىن جاستاردىڭ ۇلەسى 13,9% بولسا, تانىمالدىققا ۇمتىلاتىندار 5,9%-دى قۇراعان.
وعان قوسا جاستاردان ءومىردىڭ باستى قۇندىلىعىن سۇراعان تاعى ءبىر ساۋالداما الىنىپتى. بىراق بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرگەن جاستاردىڭ كوبى وتباسىن الدىڭعى قاتارعا شىعارىپتى. ولاردىڭ ۇلەسى – 86%. ەكىنشى ورىندا جاستاردىڭ 59,7%-ى دەنساۋلىققا ەرەكشە كوڭىل بولەدى ەكەن. ءۇشىنشى قۇندىلىق – دوستار. ياعني, 30,7% جاستار ءۇشىن جانىندا مۇددەلەس ادامداردىڭ بولۋى وتە ماڭىزدى. اتالعان ۇشتىكتەن باسقا جاستار قۇندىلىقتارىنىڭ جۇيەسىنە بالالارىنىڭ بولاشاعى, ءبىلىم, مانساپ, اقشا, ماتەريالدىق يگىلىك كىردى. كورسەتكىشتىڭ ەڭ تومەنگى قاتارىنا سەنىم, كاسىبيلىك جانە داستۇرلەر جايعاستى.
– بۇرىنعى زامانداردا حالقىمىز ۇرپاقتان ۇرپاققا مۇرا رەتىندە قالدىرىپ, وتباسىلىق, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەسە, كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ء«بىرتۇتاس ەڭبەك قوعامى» قۇندىلىعى حالىق ساناسىنا جاساندى تۇردە تاڭىلعان. الايدا كەڭەس وكىمەتى قۇلدىراعان سوڭ بەلگىسىزدىك كەزەڭى كەلىپ, كوپشىلىكتىڭ ءبىر مەزگىلدە ءومىر تۋرالى تۇسىنىگى وزگەردى, بەيتانىس الەمگە بەت بۇردى. جاڭا الەمدە ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز بىرتىندەپ ماتەريالدىق تۇسىنىكتەرمەن اۋىسا باستادى. قازىرگى تاڭداعى ماتەريالدىق زاتتاردىڭ قۇندىلىق قاتارىنا ەنۋىنە كاپيتاليستىك قوعامنىڭ اقشالاي ولشەمى نەگىز بولدى. مىسالى, جاڭا زامان ادامدارى جۇمىس ىستەۋگە ەمەس, اقشا تابۋعا ۇمتىلادى. ءدال وسى سەبەپپەن جىل سايىن لوتەرەيا, بۋكمەكەرلىك ۇتىستار تىگۋ, ەسەپتىك نەكەلەر سياقتى وڭاي تابىسقا جەتۋ جولدارىنا تۇسكەن ادامدار سانى ارتىپ كەلەدى. وسى ورايدا جاستاردىڭ قۇندىلىق ۇستانىمدارىن زەرتتەۋ ەرەكشە ماڭىزدى. ويتكەنى جاس كەزىندە قالىپتاسقان قۇندىلىق باعدارلارى جەكە تۇلعانىڭ بەلسەندى ۇستانىمىن, ءوزىن-ءوزى تانۋ جانە دۇنيەتانىمدى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن وتە قاجەت, – دەيدى ايدا سىزدىقوۆا.
ۋاقىت العا وزىپ, زامان وزگەرگەنىمەن, ادامدار الىمساقتان بويىنا سىڭگەن, بولمىس-بىتىمىمەن استاسقان ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردەن اينىماۋ كەرەك. جاھاندانۋ ءداۋىرى قالىڭ جۇرتتىڭ قامىن ويلاعاننان, قاراقان باسىنىڭ كۇيىن كۇيتتەۋدى ءجون كورەتىندەردىڭ قاتارىن كوبەيتكەنى راس. بىراق مۇنداي جاعدايلار قاشاننان قالىپتاسقان قۇندىلىقتاردى قۇلدىراتۋعا, كۇيرەتپەۋگە ءتيىس. قوعام – ءبىزدى قورشاعان ورتا. ول ورتانىڭ جايلى ءومىر سۇرۋىڭە, ءوسىپ-ونۋىڭە قولايلى بولماعىن كىم قالامايدى؟! سوندىقتان كەز كەلگەن ازامات قوعامنىڭ ءبىر مۇشەسى رەتىندە اينالاسىنىڭ ايالى, جانعا سايالى بولۋىنا مۇددەلى. قاراپايىم مىسال, اۋلانى جيناپ-سىپىرۋدى اكىمدىككە مىندەتتەپ, قول قۋسىرىپ وتىرعاننان, تۇرعىندار تازالىققا نەمقۇرايلى قاراماي, جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنگەنى ابزال. كوپشىلىكتىڭ ءبىر-بىرىنە ءىلتيپات كورسەتىپ, ىزەتتى, قايىرىمدى بولۋى بىرلىگىمىزدى بەكىتىپ, بەرەكەمىزدى كىرگىزەدى. ىزگىلىكتى قوعام قۇرۋ – ىلگەرى جىلجۋدىڭ كەپىلى.
