جان-جاعىن جادىراتىپ جۇرەتىن جان

“جاقسىنى جاقسى تابىس­تى­را­دى” دەگەن بار حالقىمىزدا. دا­نا­لىقتىڭ ءدال ايتىلعانىن تالاي كور­دىك. سونىڭ ءبىرىن تالعات دو­سىم­بەكوۆكە قاراتىپ ايتۋعا بولادى. سەكسەنىنشى جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي كەڭاششىعا بايانعالي ءالىم­جا­نوۆ كوشىپ كەلگەن. كەزىندە ال­ما­تىدا بىرگە وقىپ, بىرگە قىزمەتتەس بولعان دوسىم­نىڭ قولىن الىپ, سىرقات مەڭدەي باس­تاعان تايكەن اتايعا سالەم بەرۋ نيە­تىمەن الىس­تاعى اۋىلعا ساپار باس­تاعانمىن. بايانعاليدىڭ ەسىگىن قاق­قانىمدا, ورتادان جوعارى بويى بار, بۇيرا شاشتى اقسارى جىگىت ۇشىپ-قو­نىپ تورگە وزدىردى. جەر ۇستەلدە جەتى-سەگىز ادام وتىر. ءبارى كوڭىلدى. قا­لانىڭ قۇرىس-تۇرىسىندا جۇرگەن كىسى باياعىداعى بوزانىڭ بۋىمەن بۇر­­قى­را­عان سال-سەرىلەردىڭ ورتا­سى­نا تاپ كەلگەندەي سەزىنەدى ەكەن ءوزىن. باسىنا جۇپىنىلاۋ بۇرما بورىك, ۇستىنە قارا كەرىس قاپتىرما كامزول كيگەن بايان­عا­ليدى ءبىرجان مەن اقانعا قاتار ۇقساتتىم. تىكسىنىپ قالدىم. اقىن جۇرەك باياعى اقان مەن ءبىرجاننىڭ تاعدىرىن قايتالاپ جۇرمەگەي دەپ. بەكەر ەكەن. داس­تار­قان جا­ڭ­عىرتىل­عانشا دوسىمنىڭ ىشكى جان-دۇنيەسى جايىلىپ سالا بەردى. ۇققانىم – ەڭكەيگەن اكە ال­دىنداعى پارىزىن, بۇرىنعى مەن قازىرگى مادەنيەتتى بىرگە قايناتىپ, تۋعان ەل الدىنداعى قا­رى­زىن وتەۋ. ءبىز, جۋرناليستەر ناق­تى­لاۋمىز عوي, “قويشى-ەي, باستى قا­تىر­ماي”, دەپپىن. شامدانعان جوق. قو­لىن­داعى دومبىراسىن داۋىلداتىپ بارىپ كىلت توقتادى دا, جانىنداعى جىگىتكە ۇسىندى. ماسقارا, ءبارى ءانشى! ءبىرجان ەلىنىڭ بۇگىنگى ءۇنىنىڭ اسقاقتىعىنا تامسانىپ وتىرمىن. بىرىنەن-ءبىرى قالار ەمەس. نەگە ەكەنىن قايدام, كەزەك جاڭاعى اقسارى جىگىتكە جەتە بە­رگەندە “اياق سوزۋ” ماسەلەسى كو­تە­رى­لە باستادى. تال­عات وسى ۇيگە تۋعان كۇ­يەۋ ەكەن, سودان شىعار... ال­دى­مىز ورنىمىزدان كو­تە­رىلىپ قالعان تۇستا تالعاتىمىز اڭى­رات­سىن كەلىپ. شىعارىپ ايتىپ وتىر. وي بار. اراسىندا مەنىڭ ەسىك قاق­قا­نىم دا سىنالىپ ءوتتى... “بۇل ءجى­گىتتە ءبىر گاپ بار ەكەن” دەگەنمىن دە قويعانمىن. كوپ ۇزاماي وبلىس ورتالى­عىن­داعى “كوكشەتاۋ” مادەنيەت سا­را­يىندا ءبىرجان سالدىڭ قۇرمەتىنە اقىندار ايتىسى ءوتتى. قول شا­پا­لاق­تاپ قوشە­مەتتەپ وتىرمىز. ءبىر ساتتە ساحناعا تال­عاتتىڭ شىعا كەل­گەنى. اجەپتاۋىر اتى شىعىپ قال­عان قىزىلجارلىق قىزبەن ءسوز جا­رى­س­تىرۋ وڭايعا تۇسپەيتىنىن ءىشىم سەزىپ وتىر. تاكەڭ دە قويار ەمەس. تارازى باسى تالعاتقا اۋا باس­تا­عان­دا, قا­زىلار “بولدى, بولدىعا” باستى. وسى جەردە جەرگىلىكتى اقىن ازا­مات­تىق تانىتتى, جيۋريدەن سۇراپ ءجۇرىپ جۇلدەنى قارسىلاسىنا بايلاتتى. تاكەڭ كوپشىل. “اۋزىن اشسا, كو­مەكەيى كورىنەدى”. اڭگىمەنى ارگى-بەر­گىدەن قاۋزاي ايتقاندا, ءتالىم توگىلىپ تۇرادى. ادامنىڭ ارتىق­شى­لى­عى – جان-جاعىڭدى جادىراتا بىلۋدە. بۇل كىسىمەن كوشەدە قاتار ءجۇرۋ قۇرمەت ءارى ازاپ ەكەنىن ءبى­لە­مىن. ۇلكەن-كىشى ءۇي­ى­رىلە قالادى. ۇيالى تەلەفونىن بۇراپ, بىرەۋدىڭ مۇقتاجىن بىرەۋدەن سۇراپ جاتقانى. مانادان بەرى جانىندا جۇرگەنىڭدى دە ۇمىتىپ كەتەتىندەي. ءوزى تۇراتىن ستەپنياك قالاسىندا دا سول, كوك­شەتاۋ قالاسىندا دا سول. تاربيەنى جۇرە تەرەتىندەر بو­لا­دى. وعان ءتۇپ, نەگىز دەگەندەر قوسىلسا, ءومىر ءشىر­كىن نارلەنىپ سالا بە­رەتىنى انىق. تالعاتتى وسىعان قوسار ەدىك. اتاسى دو­سىمبەك بوز­عۇلوۆ – قىزىلتۋ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بول­عان ادام. اكەسى سەك­سەنباي دو­سىم­بەكوۆ ستەپنياكتاعى “قازالتىن” ترەسىندە ۇزاق جىلدار اعاش وڭدەۋ جانە كىرپىش زاۋىت­تا­رى­نىڭ ديرەك­تورى قىزمەتىن اتقاردى. قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى جۇماباي تاشە­نوۆ­پەن سىنىپتاس بولعان سەك­سەن­باي اتامىز ومبىدا وقىعان جىل­دارى نەبىر ءدۇلدۇل زيا­لى­لار­مەن قاتار جۇرگەنىن ماقتانىشپەن ايتىپ وتىراتىن. بيىل سەكسەنگە تولعان ساپۋرا شەشەمىز دوسىم­بەكوۆ اۋلەتىن اۋەلەتكەن ارداقتى انا. ولار 11 بالا ءوسىرىپ, بارىنە جو­عارى ءبىلىم بەردى. بۇلاردىڭ اراسىنان رەسپۋبليكا­مىز­دىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن دارىگەرلەرىن, ەڭبەك ءسى­ڭىر­گەن مۇعالىمدەرىن, ابىرويلى باس­شىلار مەن قوسشىلاردى كەزدەس­تى­رە­سىز. وتكەن جىلى كوكشەتاۋ قا­لا­سىندا رەسپۋبليكامىزداعى ءۇشىنشى بولىپ پرەزيدەنتتىڭ ين­تەل­لەك­تۋالدى مەكتەبى اشىلدى. ءمار­تە­بەلى وقۋ ور­نىنا ۇستازدار ءىر­ىكتەۋ قاتاڭ تالاپتار نەگىزىندە وتكىزىلگەنى بەل­گىلى. مىنە, وسى مەك­تەپكە ساپۋرا شە­شەمىزدىڭ بەس بىردەي نەمەرەسى جۇم­ىسقا تارتىلىپ وتىر. سەنبەي­تىن­دەي-اق جاعداي, بىراق شىندىعى وسى. وسىنداي ۇلگىلى وردادان تۇلەپ ۇش­قان تالعات دوسىمبەكوۆ ارتىق ەر­كە­لەۋ­دى بىلمەي ءوستى. ويتكەنى, ول 11 با­لانىڭ ەكىنشىسى, ياعني قورعانى بولا بىلگەن جان. تسەلينوگراد قارجى-ەكونوميكالىق تەحنيكۋمىن ءبىتىرىپ, تۇركىمەنياداعى اسكەري بورىشىن وتەپ الىپ, ءبىرجولا ەڭبەككە ارالاستى. ادالىنان تا­نىل­دى. “ماماي” كەڭ­شا­رىندا بري­گادا ەسەپشىسى بولىپ جۇرگەن ول اۋداندىق گازەتكە ءفوتوتىلشى بولىپ شاقىرىلدى. ول كەزدە ءفوتوتىلشى دەگەن اتىمەن جوق. اۋىل بالاسى وسىنى مەڭگەردى. اراعا سەگىز جىل سالىپ, ياعني 1981 جىلى تالعات اۋدان­دىق باس­پاحانانىڭ ديرەكتور­لى­عى قىزمەتىنە جوعارىلاتىلدى. ۋاقىت تالابىمەن ۇندەس جىگىت وسى جىلدارى قازمۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن ورىس تىلىندە سىرتتاي ءبىتىرىپ شىقتى. باسپاحاناعا ون جىلىن بەرگەن تاكەڭدى جۇرتشىلىق حالىق دەپۋتاتتارى ستەپنياك قالالىق كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەتىپ سايلادى. توراعانىڭ ورىنباسارى قاشان­داعىسىنداي جۇمىسقا بىلەك سىبانا كىرىستى. بۇل قازاقستان تاۋەلسىز­دى­گى­نىڭ العاشقى جىلى بولاتىن. حا­لىق­تىڭ ەتەك جيىپ, ەڭسە كوتەرۋى جولىندا كوپ ەڭبەك ءسىڭىرىلدى. كۇندەلىكتى قاربالاس پەن كەزدەسكەن قيىندىقتارعا قارا­ماستان, قالا تۇرعىندارىنىڭ رۋحىن وياتۋدا دا باستاماشىلدىق قادامدار جاسالدى. قالا مەن ءوڭىر تۋمالارى, ايگىلى ءبىرجان سال, شوقان ءۋاليحانوۆ, ءابىل­قايىر دوسوۆ, “بەلومور كا­نا­لىن” سالۋعا قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى ءسالىم­كەرەي, “جاس قازاق” ءانىنىڭ اۆتورى رامازان ەلەباەۆ, مۇسا جالەلمەن بىرگە موابيت تۇرمەسىندە ازاپ شەككەن اتلان اتناشەۆ (جازۋشى قالاۋبەك تۇرسىنق­ۇ­لوۆ­تىڭ كىتابىنىڭ قاھار­مانى) اتىن­داعى, تاعى باسقا كوشەلەر پايدا بولدى. ءبىرجان زيراتىندا كوركەم مەموريالدىق كەشەن تۇر­عى­زىل­دى. ارينە, مۇنىڭ بارلىعىن تالعاتتىڭ ءبىر وزىنە ەنشىلەپ وتىرعانىمىز جوق. جاس ماماننىڭ جۇرتشى­لىق­پەن, اۋدان باسشىلىعىمەن ءتىل تابىسا ءبىلۋىنىڭ, وڭ ىسكە ۇيىتقى بولۋىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. كەيبىر ادامدار بولادى, زەي­نەت­كە شىق­قانشا ءبىر سالانى گۇلدەي دوڭگەلەتەتىن. بۇل – جاقسى قاسيەت. ال, قوعام كەرەك ادامىن كەيدە ءار سالاعا سالىپ, جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. وسىعان ءتوزىپ, تياناق­تى­لىق تانىتۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيتىن شىعار. تاكەڭ “يگىلىك بانكتىڭ” قالالىق بولىمشەسىنىڭ ديرەكتورى, “حالىق بانكىنىڭ” باسقارۋشىسى, اۋداندىق “دالا ديدارى”, – “سەلسكايا نوۆ” گازەت­تەرىنىڭ باس رەداكتورى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقاردى. قازىر اۋداندىق بايلانىس تورابىنىڭ باستىعى. بارلىق ءوندى­رىستىك كورسەتكىشتەرى بويىنشا وبلىستىق جۇلدەلى ورىن­داردان ءتۇسىپ كورگەن ەمەس. دەپۋتات تا بولىپ سايلاندى. اۋدان­دىق سايلاۋ كوميس­سياسىنىڭ توراعاسى, “نۇر وتان” حدپ اۋدان­دىق فيليالى توراعاسىنىڭ ورىن­باسارى قىزمەت­تەرىن دە اتقاردى. تورىندە قازاق­ستان رەسپۋب­ليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ العىس حاتى ءىلۋلى تۇر. باسقا دا مارا­پاتتاۋلاردان كەندە ەمەس. “شاڭىراقتىڭ شاتتىعىن بەر­سىن” دەپ جاتامىز عوي. ستەپنياكقا بارا قالسام, دوسىم­بە­كوۆتەردىڭ وتاۋىنان توگىلگەن شۋاققا ءتانتى بولامىن. كىربىڭ كوڭىل, قاباق شىتۋدان ادا ۇيا. مەكتەپتە 35 جىل مۇعالىم بولعان سۇ­لۋشاش اپكەمىز اينالىپ-تولعانىپ تۇرعانى. ماعان قاراتىپ سويلەگەندە بايقاماي “بايانعالي” دەپ قالادى. ول ال­ما­تىعا قايتا كوشكەن. باۋىرىنا جا­قىن تارتقانىنا ءوسىپ قالامىز. ەكەۋى­­نىڭ ءۇش بالاسى بار. ءۇيلى-با­راندى. ءبارى جاقسى عوي. بىراق, مەك­تەپتى التىن مەدالمەن, ەكى بىردەي جوعارى وقۋ ورنىن ۇزدىك بىتىرگەن ەرجاننىڭ ۇيىندەگى كەلىننىڭ قازاسى باتادى... بالاپاندار – نەمەرەلەر ءوسىپ كەلەدى. ءومىر العا جىلجي بەرەدى. باقبەرگەن امالبەك, اقمولا وبلىسى, ەڭبەكشىلدەر اۋدانى.