ءوز اتاۋلارىمىز بەن وزگە اتاۋلاردى جاڭا الىپبيدە تاڭبالاۋداعى باستى كريتەري – كەز كەلگەن اتاۋدىڭ تانىمالدىلىعىن, ياعني بىرەگەيلىگىن جوعالتپاۋى, ەرەجەگە ساي بولۋى شارت.
اتاۋلاردى تاڭبالاۋدىڭ ناقتى عىلىمي پرينتسيپتەرىن جاساۋ, ارنايى لينگۆيستيكالىق نورمالار مەن زاڭدىلىقتاردىڭ تەتىگىن انىقتاۋ ءىسى, توپونيمدىك اتاۋلاردىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ اتى-جوندەرىنىڭ دۇرىس جازىلعان نۇسقالارىنا دەگەن مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى مەن ۇيىمدارىنىڭ, حالىقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ, ت.ب. پراكتيكالىق سۇرانىسىنىڭ جوعارى بولۋىمەن بايلانىستى. بۇل ماسەلەگە وراي بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قۇجاتتارىندا «حالىقارالىق ستاندارتتاۋعا تەك قاتاڭ ۇلتتىق ستاندارت باعدارلامالارى ارقىلى قول جەتكىزۋگە بولاتىندىعى» جونىندە باسا ەسكەرتىلگەن.
ونوماستيكالىق اتاۋلاردىڭ ەملە ەرەجەسى 2018 جىلى 6 جەلتوقساندا ەل ۇكىمەتى ماقۇلداعان «جاڭا ءالىپبي نەگىزىندەگى قازاق ءتىلى ەملەسىنىڭ ەرەجەلەرىنىڭ» بۇرىننان كەلە جاتقان جانە جاڭادان ەنگەن باستى بازالىق, ەملەلىك پرينتسيپتەرىنە سۇيەنەدى. الايدا قازاق ءتىلىنىڭ لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋىنە بايلانىستى ترانسليتەراتسيالاۋدا تەك جالقى ەسىمدەرگە ءتان بىرقاتار وزىندىك وزگەشەلىكتەر بار. ياعني, كەيبىر تۇستارى, اسىرەسە, شەتتىلدىك اتاۋلارعا قاتىستى جالپى ەرەجەلىك قاعيداتتارعا باعىنبايدى. سوندىقتان كىسى اتتارىنا, ەلىمىزدىڭ گەوگرافيالىق اتاۋلارىنا, شەتتىلدىك اتاۋلارعا ارنايى ەرەجەلەر جاسالۋى ءتيىس.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلداردان بەرى قازاق حالقىنىڭ ەسىمدەر, فاميليا جاساۋ جۇيەسى ۇلتتىق ۇردىسكە بەت بۇردى. ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ ەسىم-فاميليالارى قازاق تىلىندە, ۇلتتىق داستۇرگە ساي جازىلا باستادى. وعان قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ «ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ تەگى مەن اكەسىنىڭ اتىن جازۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشۋ ءتارتىبى تۋرالى» 1996 جىلعى 2 اقپانداعى جارلىعى مۇرىندىق بولدى. الايدا رەسپۋبليكاداعى قۇجاتتاۋشى ورىندار كوپتەگەن قيىندىقتارعا تاپ بولىپ, ازاماتتارىمىزدىڭ اتى-جوندەرى تۋ تۋرالى كۋالىك, جەكە كۋالىكتەردە كەيبىر جاعدايلاردا بۇرمالانىپ جازىلىپ كەلەدى. اسىرەسە ورىس تىلىندە ترانسليتەراتسيالانعان ەسىم-فاميليالاردا كوپتەگەن قاتەلەر كەزدەسەدى. ونىڭ باستى سەبەبى – ەكى الىپبيلىك جۇيەنىڭ الشاقتىلىعىندا جاتىر, ياعني قازاق ەسىمدەرىندەگى ءتول دىبىستار ورىس تىلىندە جوق بولعاندىقتان, قازاق جازۋىن, كىسى ەسىمدەرى مەن تەكتەرىن ادەكۆاتتى تۇردە تولىق جەتكىزە المايدى. ماسەلەن, ابدىمالىك ەسىمىندەگى ءتورت بىردەي ءتول ءارىپ ورىس تىلىندە ابديماليك دەپ سايكەس ارىپتەر بولماعاندىقتان جازىلۋى, ايتىلۋى دالمە-ءدال بەرىلمەي كەلەدى. ال لاتىن گرافيكاسىنا كوشكەننەن كەيىن وسى سىندى قاتەلەردەن ارىلاتىن بولامىز.
ونوماستيكالىق ەرەجەلەر جاساۋعا جاۋاپتى مامان رەتىندە ءبىزدى الاڭداتاتىن ءبىر جايتقا نازار اۋدارعىمىز كەلگەن ەدى. جاڭا ەرەجە ماقۇلداندى, ونىڭ كەيبىر تۇستارىن ءتىلشى ماماندار تالقىلاپ, پىسىقتاۋدا. ەرەجە باپتارى بويىنشا لينگۆيستەر نەگىزىنەن ورتاق شەشىمگە كەلگەنىمەن, بىرقاتار ماماندار تاراپىنان كەلىسە الماي وتىرعان ءبىرشاما تۇستارى بار, اسىرەسە, «ي» مەن «ۋ»-دىڭ جازىلۋىنا قاتىستى. بۇل كىسى ەسىمدەرىن, تەك اتاۋلارىن, گەوگرافيالىق اتاۋلاردى جازۋعا تىكەلەي قاتىسى بار. ءباسپاسوز بەتتەرىندە, الەۋمەتتىك جەلىدە, عىلىمي باسقوسۋلاردا بۇل جونىندە ەكىۇدايى پىكىر ايتىلىپ كەلەدى. جاڭا ەملە ەرەجەلەرىندە ايتىلۋداعى ءۋى (ي), iı (ý) دىبىس تىركەستەرى ءسوزدىڭ بارلىق بۋىنىندا «ı» ارپىمەن جازىلادى: ıgilik, ıman ت.ب. دەلىنگەن.
فونەتيست عالىمدارمەن قاتار گرامماتولوگيا, مورفولوگيا, سوزجاساممەن اينالىسىپ كەلە جاتقان عالىمداردىڭ پىكىرىن قىسقاشا تۇجىرىمداساق. ەملە ەرەجەسىن جاساۋشىلاردىڭ بايلامدى كوزقاراسى جاڭا ەرەجە وقۋعا, جازۋعا قولايلى, ءتىلدى ۇيرەنۋگە جەڭىل بولۋى كەرەك, ياعني مورفولوگياعا نەمەسە تازا فونەتيكاعا سۇيەنىپ, ءسوزدى ۇزارتىپ, ەملە ەرەجەسىن كۇردەلەندىرە بەرۋدىڭ قاجەتى جوق دەگەنگە سايادى. ال كەلەسى توپ عالىمدارى ءتىلىمىزدىڭ جازۋىن ايتىلىم تابيعاتىنا ساي, ياعني ءسوز قالاي ايتىلسا, سولاي جازىلۋى كەرەك دەگەن ۇستانىمدا. باستى ۋاجدەرى – قازاق ءسوزى ورىس جازۋىنىڭ ىقپالىنان شىعا الماي, سانادا مىقتاپ ورنىققان, ياعني جازۋ ءوز تابيعاتىنا ورالۋى ءتيىس. بۇل ۇستانىم بويىنشا كيىم-كيىم [kıyim], سۋ- سۇۋ [suw], ينە -ينە [ıyne] دەپ ايتىلىم بويىنشا جازىلادى. سونداي-اق «يۋ» ءارپى يۇۋ, ءيۇۋ تىركەستەرىنىڭ تاڭباسى بولادى جانە بىلاي جازىلادى: ايۋ/ايۇۋ-aıuý, ويۋ/ويۇۋ–oıuý, ءۇيۋ/ۇيۇۋ-úıúý, ءتۇيۋ-ءتۇيۇۋ-túıúý. بۇل جازۋدى ءتىلشى ماماندار ءوزارا شارتتى تۇردە «تاراتىپ جازۋ» دەپ تە ايتىپ ءجۇر.
تارازى باسىنداعى ەكى جاقتىڭ دا ۋاجدەرى سالماقتى, وزىندىك عىلىمي نەگىز-دايەكتەرى بار.
سوندا ايتىلۋى بويىنشا ءتىلىمىزدىڭ ءتول تابيعاتىن ساقتاپ, تاراتىپ جازۋ دۇرىس پا, جوق وقۋ, جازۋ, قابىلداۋ, ۇيرەنۋ پروتسەسىن جەڭىلدەتەتىن, ۋاقىتتى ۇنەمدەيتىن ىقشامدالعان ورفوگرافيالىق جازۋ دۇرىس پا؟ بۇل ساۋالعا بىردەن كەسىمدى جاۋاپ ايتۋ قيىن.
كيريلل جازۋى سانادا ورنىققاندىقتان, كەيبىر لينگۆيستەر تاراتىپ جازۋدى «كۇشتەپ» ەنگىزىپ, ۇيرەتۋگە دە بولاتىندىعىن العا تارتادى. ياعني, ايتىلۋ بويىنشا جازۋ داعدىسى قالىپتاسادى. بىرىنشىدەن, كەز كەلگەن تىلدەگى تابيعي دىبىستاردى, ولاردىڭ ءتۇرلى رەڭكتەرى مەن سازىن يدەالدى تۇردە گرافيكامەن جەتكىزەتىن ءمىنسىز ءالىپبي كەمدە-كەم, جوق دەۋگە دە بولادى. ەكى ادام ءبىر تابيعي دىبىستى بىردەي اينىتپاي ايتا الماۋى دا مۇمكىن. سوندىقتان تىلدە ورفوگرافيا «جازۋ ەملەسى», نورمالاۋ «ستاندارتتاۋ» مەن ورفوەپيادا «ايتىلۋ نورمالارى» دەگەن كاتەگوريالارى بار.
بەدەلدى وتاندىق جانە شەتەلدىك مامانداردىڭ پىكىرىنشە, جازۋ «تازا ورفوگرافيالىق» تا, «تازا فونەتيكالىق» تا بولماۋى كەرەك, ياعني تەك ايتىلىم بويىنشا اۋىزدان شىققان ءسوز اينىتپاي جازىلسا, ول قاراپايىم فونەتيزمدى ۇستانۋ بولىپ شىعادى. دىبىستاردى ايتىلۋى بويىنشا فونەمالار تاڭبالايدى. مىسالى, يتمۇرىن ءسوزى – ءيىتمۇرۇن. بۇل جەردە بۋىن قۋالاۋ, ياعني داۋىسسىز/داۋىستى پرينتسيپىنە سۇيەنەدى. سوندا تاراتىپ جازۋ الگوريتىمى بويىنشا قالاي ايتىلادى – سولاي جازىلادى. ورفوەپيالىق جازۋدى قۋالاساق, وندا ورفوگرافياعا ورىن جوق بولادى, ياعني ەملەنىڭ قاجەتى نە؟ وسى جايتقا بايلانىستى قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ العاشقى تەورەتيكتەرىنىڭ ءبىرى ەلدوس وماروۆ بىلاي دەيدى: «قازاقشا جازۋدىڭ جولى دىبىس جۇيەسىنشە دەيمىز. بىراق تازا دىبىس جۇيەسىنشە بولىپ شىعاتىن ەملە ەشبىر تىلدە دە بولعان ەمەس. ونداي ەملەنىڭ بولۋى مۇمكىن دە ەمەس. ءبىز ءوز ەلىمىزدى دىبىس جۇيەسىنشە دەگەندە, ونى باسقا تىلدەردىڭ ەملەسىمەن سالىستىرىپ, باسقا ەملەلەرگە قاراعاندا دىبىس جۇيەسىنىڭ جولىنا اناعۇرلىم جۋىق بولعان سوڭ, سونىمەن عانا دىبىس جۇيەسىنشە دەيمىز... ەملە دەگەننىڭ ءوزى جازۋدىڭ ەرەجەسى دەگەن ءسوز عوي. ەملە بولعان سوڭ-اق وندا ەرەجە بولماي قالمايدى. جازۋ تازا دىبىس جۇيەسىنشە بولسا, وندا ءىش ەرەجە دە بولماق ەمەس. ولاي بولعان كۇندە «ەملە» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزىنىڭ دە بولماۋى كەرەك. بىراق ءبىزدىڭ جازۋىمىز ءدال دىبىس جۇيەسىنشە بولماعانمەن, دىبىس جۇيەسىنە جۋىق بولعان سوڭ, ءبىزدىڭ ەرەجەلەرىمىز از بولۋ كەرەك»
(ە.ومار ۇلى, «ەملە ماسەلەسى». 1929 جىل).
بۇل جەردە دە «ويعا قونىمدى» تەڭگەرىمدى ۇستاۋ قاجەت دەگەن پىكىردەمىز. ولاي دەيتىنىمىز لاتىن ءالىپبيى ەنگەن ساتتەن رەسپۋبليكامىزداعى مىڭداعان, ميلليونداعان جەر-سۋ اتاۋلارى مەن قازاق اتى-جوندەرى, ەسىمدەرى كورپۋسى دا وسى تاراتىپ جازۋعا تاۋەلدى بولاتىندىعىنان.
2021 جىلدان باستاپ پاسپورت, بارلىق تولقۇجاتتارىمىز لاتىن گرافيكاسىنا كوشكەلى وتىر, ولاي بولسا, جازىپ كورەلىك:
ماسەلەن, اقليما/اقلىيما-Aqlyıma, اقنيەت/اعنىيەت-Aǵniıet, ءاسيما/اسىيما-Ásiıma, قياس/قىياس-Qyıas, يمانعالي/ىيمانعالىي-Yımanǵaliı, يمانالى/ىءيمانالىي-Yımanáliı دەپ ايتىلىپ, جازىلادى. وندا ايتىلۋى بويىنشا جازۋ الگوريتىمىن ساقتاساق, ءمولدىر–مولدۇر, كۇمىس –كۇمۇس, كوشكىنباي – كوشكۇمباي, قونىسباي – قونۇسپاي بولىپ جازىلۋى ءتيىس. بۇل جاعدايدا ەرەجەنىڭ وزگە باپتارى بۇزىلادى.
جالپى لەكسيكا مەن جالقى ەسىمدەرگە قاتىستى پروفەسسور ن.ءۋاليدىڭ كىتابىنان مىنا ويىن كەلتىرە كەتەيىك: «ال حالىقارالىق تەرميندەر مەن پرەتسەدەنتتى اتاۋلاردى دا قوسار-ىي/-ءىي,-ۇۋ/-ءۇۋ تۇرىندە دە جازىپ كوردىك: كريمينولوگيا (12 ءارىپ) – كرىيمىينولوگىيا ء(15ارىپ), ۋنيۆەرسيتەتى (12 ءارىپ) - ۇۋنىيۆەرسىيتەتى (15 ءارىپ), يۋري گاگارين ء(11ارىپ) – ىءيۇۋرىي گاگارىين (15 ءارىپ) ت.ب. حالىقارالىق تەرميندەر مەن پرەتسەدەنتى اتاۋلارعا كەلگەندە, وپپونەنتتەر تاراپىنان ء«بىز تەك ءتول سوزدەرىمىزدى عانا -ىي/ -ءىي, -ءۇۋ/ۇۋ دەپ جازامىز» دەگەندەي دە ءۋاج ايتىلدى. مۇنداي ۋاجگە دە توقتالۋ قيىن بولدى, ويتكەنى مىڭداعان جازارمانىمىز يمان/ىيمان, ۋاكىل/ۇۋاكىل, ءۋازيپا/ۇۋازىيپا, ءۋاجىپ/ۇۋاجىپ, ءۋاليحان/ۇۋالىيحان, يسا/ىيسا, يساتاي/ىيساتاي, يران/ىيران ت.ب. سوزدەر مەن اتاۋلاردى جازاردا ءتول مە, ءتول ەمەس پە دەپ «سۇرىپتاپ» وتىرماق پا؟ دارا نە قوسارمەن جازۋ ساناۋلى سوزدەردىڭ عانا ورفوگرافيالانۋى ەمەس, كۇللى ەملەمىزدىڭ ۇشتەن ەكىسىن قۇرايتىن اسا اۋقىمدى جۇيە. ونى وزگەرتۋ – وزگەرىس ەمەس, توڭكەرىس بولار ەدى» دەيدى (ن.ءۋالي.گرافيكا. ورفوگرافيا. ورفوەپيا. -2018).
ونوماستيكالىق اتاۋلاردىڭ ورفوگرافياسى گرافيكالىق, قۇجاتتىق ناقتىلىقتى, تۇراقتالعان ستاندارتتى, بىرىزدىلىكتى تالاپ ەتەدى.
ءجۇز مىڭداعان جەر-سۋ اتاۋلارىمىز قالاي جازىلماق؟ مىسالدارمەن كورسەتەيىك: كوكيiرiمساي/كوكىيىرىمساي-Kókiıirimsaı, كوكقيا/كوكقىيا- Kókqyıa, كوكشيەلi/كوكشىيەلى-Kókshiıeli), كۇيەرسۋىقوي/كۇيەرسۇۋىقوي-Kúıersuýyqoı, قۋتۇرعى سۋايرىعى/قۇۋتۇرعى سۇۋايىرىعى-Quýturǵy Suýaıyryǵy, ەلۋبايقۇدىق/ەلۇۋبايقۇدىق-Elúýbaıqudyq نەمەسە ەلىۋبايقۇدىق-Eliýbaıqudyq, يتمۇرىنقيا/ىيىتمۇرىنقىيا İıitmurynqyıa, يىرسارىقايراق/ىيىرسارىقايراق-İıirsaryqaıraq), قيسىققۇدىق/قىيسىققۇدىق -Qyısyqqudyq, قياسانيرەك/قىياسانىيرەك -قىياسانىيرەك ت.ب.
بايقاعانىمىزداي لاتىن گرافيكاسىندا تاراتىپ جازساق, ءسوز كەمىندە ءبىر-ەكى ارىپكە, كەيدە ءۇش ارىپكە دەيىن ۇزارىپ وتىرادى. بۇل جەردە ايتپاعىمىز ماسەلە تىپتەن ءماتىن كولەمى كوبەيەدى دەگەن ۇنەمدىلىكتە دە ەمەس. جازۋ, وقۋ قيىنداي تۇسەدى.
ءسوزدى ايتىلىم بويىنشا تاراتىپ جازۋدى پراكتيكالىق ترانسكريپتسيا ايقىندايدى. ءسوزدىڭ تابيعي ايتىلىمىنا سايكەس فونەمدىك قۇرامىن ورفوەپيالىق انىقتاعىشتار رەتتەيدى. سوندىقتان ايتىلىم بويىنشا جازۋ ءپرينتسيپىن بۇكىل جازۋ جۇيەسىنە تاراتۋ ونى كۇردەلەندىرە, قيىنداتا تۇسەرى انىق.
ەلىمىزدىڭ گەوگرافيالىق اتاۋلارى وقۋلىقتاردان وزگە, كارتوگرافيالىق ونىمدەردە, الۋان ءتۇرلى سوزدىك, ەنتسيكلوپەديالاردا, ءارتۇرلى سالا قىزمەتىنە قاجەت انىقتاعىش-تىزىمدەردە, ونىڭ سىرتىندا وزگە مەملەكەت كارتالارىندا, انىقتاعىشتاردا كورىنىس تاباتىندىعىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ ىشكى اينالىمىندا سان ءتۇرلى رەسمي قۇجاتتاردا, ىسكەرلىك قاعازداردا, باق بەتتەرىندە قولدانىلاتىن بولادى.
«تاراتىپ جازىلعان» مىڭداعان اتاۋلار ساياسي, فيزيكالىق كارتالاردىڭ بەتىن شامادان تىس گرافيكالىق تاڭبالاردىڭ كوپتىگى شيمايلاپ, شۇبالاڭقىلاندىرىپ جىبەرمەي مە دەگەن قاۋىپ بار.
وتكەن عاسىردىڭ باسىندا بەلگىلى ورىس لينگۆيسى د.ن.ۋشاكوۆتىڭ سوزىمەن ايتساق, ء«تىل مەن جازۋ – مۇلدەم ەكى بولەك قۇبىلىس. جازۋ, قانداي بولعاندا دا, تابيعي دىبىستاردى ناقتى تولىق دارەجەدە جەتكىزە المايدى. ونىڭ ماقساتى دا ول ەمەس, كۇندەلىكتى قولدانىستا ىڭعايلى بولۋى. ەملە – تىلگە كيگىزگەن كيىم سىندى, ول شاق كەلۋى, شاق كەلمەۋى دە مۇمكىن, ول تەك ءتىلدىڭ سىرتقى ءمانى, ول وزگەرگەننەن ءتىل وزگەرمەيدى».
سوندىقتان, ەملەمىز جازۋعا, وقۋعا, وقىتۋعا, جالپى مەڭگەرۋگە يكەمدى, قولايلى ءارى ىقشام بولعانى دۇرىس, ويتكەنى كەز كەلگەن ورفوگرافيانىڭ تۇپكى ماقساتى جازۋدى وڭتايلاندىرۋ. لاتىنعا كوشۋگە تارتىنشاقتاپ, جۇرەكسىنگەن ءوز جۇرتىمىز بەن ءتىلىمىزدى ۇيرەنگىسى كەلەتىن وزگە جۇرتتى جازۋىمىزدى كۇردەلەندىرىپ, قيىنداتىپ ۇركىتىپ الماۋ جاعىن ويلاستىرعان ابزال.
قىزدارحان رىسبەرگەن,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ونوماستيكا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تەرمينولوگيالىق جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى
