شارانىڭ ماقساتى – اۋىل-ايماقتاعى əيەلدەردىڭ əلەۋەتىن انىقتاپ, ولارعا قولداۋ كورسەتۋ, ءتۇرلى باعىتتار بويىنشا دامىتىپ, əل-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنا جاعداي جاساۋ.
ايتا كەتەيىك, اۋىلداعى قازاق ايەلدەرىن ونەر-بىلىمگە, قوعامدىق-ساياسي ومىرگە بەلسەنە ارالاسۋعا شاقىرعان اعارتۋشىلىق كۇرەس حح عاسىردىڭ باسىنان باستالعان. كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا بۇل قوزعالىس «راۋشان كوممۋنيست» بەينەسىندە ورىستەي ءتۇستى. دەگەنمەن, 70 جىلدىق كەڭەستىك كەزەڭدە اۋىل ايەلدەرىنىڭ كوزى اشىق, ءبىلىمدى, ەڭبەكقور, وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى ءھام بالا تاربيەسىندەگى باستى تۇلعالىق ءرولى بەرىك قالىپتاسقانى انىق.
بۇگىنگى ايەل قانداي؟
بۇگىنگى قازاقستان قوعامىنىڭ قاي سالاسىن دا ايەلدەرسىز كوزگە ەلەستەتۋ قيىن. نازىك جاندار ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ سەكىلدى اسا ماڭىزدى سالالاردا ەڭبەك ەتۋشىلەردىڭ باسىم بولىگىن قۇرايدى. بۇل – باتىس قازاقستان وبلىسىنا دا ءتان قۇبىلىس.
– ءبىزدىڭ اۋداندىق ماسليحاتتارداعى 149 دەپۋتاتتىڭ 42-ءسى – ايەل. جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ورىندارىندا 24 ايەل باسشى قىزمەتتە وتىر. 37 ايەل باسقارما باسشىلارىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ەتەدى. وڭىردە ىسكەر ايەلدەر مەكتەبى جۇمىس ىستەيدى, قوعامدىق-ساياسي ىستەرگە بەلسەنە ارالاساتىن قانشاما بەدەلدى, ىسكەر, كاسىپكەر ايەل تۇلعالار قالىپتاسىپ شىقتى. وسىنىڭ ءبارى ايەل-انانىڭ بەدەلىن بيىكتەتە تۇسەدى. قوعامدىق ماسەلەلەردى شەشۋدە ايەل بەلسەندىلىگىنىڭ ماڭىزى وتە زور, – دەدى فورۋمنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ءسوز العان وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى عابيدوللا وسپانقۇلوۆ.
پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەلەنا تاراسەنكو مەملەكەتتىڭ بىرلىگى مەن تىنىشتىعىنا, ەكونوميكاداعى جەتىستىكتەرگە بۇگىنگى ايەلدەر قاۋىمى دا ورتاق ەكەنىن ايتادى.
– ەلىمىزدە قابىلدانعان گەندەرلىك تەڭدىك ستراتەگياسى مەملەكەتتىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق سالالارىندا ايەلدەر قاۋىمىنىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرا ءتۇستى. بۇگىندە پارلامەنت ماجىلىسىندە ايەلدەردىڭ ۇلەسى 27,1%-عا جەتتى. ون جىل بۇرىن بۇل كورسەتكىش 10 پايىزعا دا جەتپەيتىن. ايەلدەردىڭ بەلسەندىلىگى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. وبلىستىق, قالالىق جانە اۋداندىق ءماسليحاتتاردا ايەل دەپۋتاتتار 22% بولدى. 5 ايەل – اۋدان اكىمى, 348 ايەل – اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى بولىپ قىزمەت ەتەدى. بۇگىنگى فورۋم دا ايەلدەر قاۋىمىنىڭ قوعامداعى ءرولىن ودان ءارى بيىكتەتىپ, بەلسەندىلىگىن ارتتىرادى دەگەن ويدامىز, – دەيدى ە.تاراسەنكو.
اۋىلداعى احۋال
باتىس قازاقستان وبلىسىندا 650 مىڭداي حالىق تۇرادى, ونىڭ تەڭ جارتىسى اۋىلدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر.
بوكەي ورداسى اۋدانىندا مەملەكەتتىك گەندەرلىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى ءسوز العان اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى لاريسا قايىرعاليەۆا اتالعان وڭىردە 16068 حالىق تۇراتىنىن, ونىڭ تەڭ جارىمى ايەلدەر قاۋىمى ەكەنىن ايتادى. وسى 8034 ايەلدىڭ ىشىنەن 285 ادام كاسىپكەرلىككە دەن قويعان ەكەن. سونىڭ ىشىندە 48 ايەل «باستاۋ بيزنەس» باعدارلاماسى بويىنشا كاسىپكەرلىكتىڭ قىر-سىرىن يگەرىپ, ءوز كاسىبىن باستاۋعا تالاپ قىلعان. «يگىلىك» نەسيە باعدارلاماسى بويىنشا 6 ايەل جالپى كولەمى 27 ملن تەڭگە نەسيە الىپ, ويعا العان شارۋالارىن باستاپ كەتكەن.
«دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى اق بقو وڭىرلىك فيليالىنىڭ ديرەكتورى ا.تىلەمىسوۆ «دامۋ» قورى 2019 جىلى 11 719 ملن تەڭگە كولەمىندەگى قارجىنى وڭىردەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ماقساتىنا جۇمساۋعا جوسپارلاعانىن جەتكىزدى. قازىردىڭ وزىندە 950 ملن تەڭگە نەسيە 79 ادامعا بەرىلگەن.
اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى ا.ارسلانباەۆتىڭ بايانداماسىنان ايەل كاسىپكەرلەرگە قاتىستى ءتۇرلى مالىمەتكە قانىقتىق. ماسەلەن, مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ايەل كاسىپكەرلەر 2017 جىلى 712 ملن تەڭگە نەسيە السا, 2018 جىلى ونىڭ كولەمى 972 ملن تەڭگەگە جەتكەن. ال 2019 جىلدىڭ ءى جارتىجىلدىعىندا بۇل كورسەتكىش 674 ملن تەڭگە بولىپ, ءوسىم 73%-عا جەتىپتى.
ايەلدەردىڭ ستارتاپ جوبالارىن نەسيەلەۋ بويىنشا دا وڭىردە 64% ءوسىم بار. ال كاسىبىن ودان ءارى كەڭەيتۋدى ويلاعان اقجايىقتىق ايەل كاسىپكەرلەر 2017 جىلى – 259 ملن تەڭگە, 2018 جىلى – 460 ملن تەڭگە نەسيە السا, 2019 جىلدىڭ ءى جارتىجىلدىعىندا ونىڭ كولەمى 396 ملن تەڭگەنى قۇراپ, 56%-عا ارتقان.
قوجالىق باسشىسىنىڭ جەتىستىك تاريحى
– ءاۋ باستا كاسىپكەرلىك جولىم كونديتەرلىك تسەح اشۋدان باستالعان ەدى. ول كەزدە شيكىزاتتى – ءسۇت پەن قايماقتى جەرگىلىكتى فەرمەرلەردەن ساتىپ الىپ ءجۇردىم. ەسەپتەپ قاراسام, قارجىمنىڭ كوپ بولىگى وسىعان كەتەدى ەكەن. ءسويتىپ ءوزىمنىڭ فەرمەرلىك شارۋاشىلىعىمدى اشتىم. كەيىن كوكونىس وسىرە باستادىم. ءبىز قازىر كونديتەر ءونىمىمىزدىڭ بۇكىل شيكىزاتىن ءوزىمىز وندىرەمىز. اۋىل حالقى ءۇشىن مىڭنان اسا ءونىم ءتۇرىن شىعارىپ جاتىرمىز. بىزدەگى جالعىز قيىندىق – جۇمىس قولىنىڭ تاپشىلىعى. جاستار اۋىلعا كوبىرەك بارسا, القاپتا ەڭبەك ەتسە, اۋىل كاسىپكەرلەرىن قولدايتىن جاقسى مەملەكەتتىك باعدارلاما بولسا, – دەيدى «مەنىڭ جەتىستىگىمنىڭ تاريحى-2018» بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازى, باتىس قازاقستان وبلىسى ءبورلى اۋدانى وسپەن اۋىلىنداعى «نۇر» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى سۆەتلانا ماۋتەەۆا.
قازىرگى تاڭدا «نۇر» شارۋا قوجالىعىنا ءىرى قارا مال ءوسىرۋ بويىنشا اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق مارتەبەسى بەرىلگەن. شارۋاشىلىق قازاقتىڭ اق باس سيىرى جانە گالشتەين تۇقىمدى ءىرى قارا وسىرۋمەن اينالىسادى. 2000 جىلدارى شارۋاشىلىقتا 100 باس سيىر مەن ونداعان جىلقى عانا بولسا, قازىر 700-گە جۋىق ءىرى قارا, ونىڭ ىشىندە 610 باس اسىل تۇقىمدى مال (قازاقتىڭ اق باس سيىرى مەن سيممەنتال تۇقىمى), 133 جىلقى, 100-دەن استام ەدىلباي تۇقىمدى قوي بار.
س. ماۋتەەۆانىڭ قاراۋىندا 200 ادام ەڭبەك ەتەدى. ولار تەگىن باسپانامەن جانە الەۋمەتتىك قىزمەت جيىنتىعىمەن قامتىلعان. شارۋا قوجالىعى قۇس تا وسىرەدى, جىل بويى كوكونىسپەن قامتيتىن جىلىجاي دا بار. اۋىل حالقىن جۇمىسپەن قامتىپ, تابىسقا كەنەلتىپ وتىرعان كاسىپكەردىڭ مەيرامحاناسى, ءدامحاناسى, ەكى كونديتەر تسەحى, ناۋبايحاناسى, اقساي مەن ورال قالالارىندا ەكى دۇكەنى ءۇزىلىسسىز قىزمەت ەتىپ تۇر.
كاسىپ بىلىممەن بەكۋى ءتيىس
«جاسىل» ەكونوميكا جانە G-Global-دى دامىتۋ كواليتسياسى» زتب باسقارما توراعاسى سالتانات راقىمبەكوۆا ايەلدەر كاسىپكەرلىگىن دامىتۋ ءۇشىن گەندەرلىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەپ, كəسىپكەر قىز-كەلىنشەكتەردىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرى تۋرالى ايتىپ بەردى.
فورۋم الاڭدارىندا ماماندار سان-سالالى ماسەلەلەردى كوتەردى. ءوڭىردىڭ تۋماسى, AES (اقش) كورپوراتسياسىنىڭ درونداردى قولدانۋ جاھاندىق يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسىنىڭ ديرەكتورى اسەل اياپوۆا بەينەقۇرال كومەگىمەن ءسوز سويلەپ, ءوزىنىڭ جەتىستىككە جەتۋ تاريحىن ورتاعا سالدى. فورۋم ۇستىندە كوپ جىل ءتۇرلى سالادا ەڭبەك ەتكەن ارداگەرلەر اقجايىقتىق مەڭزيپا جۇماتوۆا, شىڭعىرلاۋلىق نادەجدا اليەۆا, قازتالوۆتىق دينا كەنجينا, بايتەرەكتىك نۇرزيا يسماعۇلوۆا جانە قاراتوبەلىك رىستى تويشىباەۆاعا قۇرمەت گراموتاسى تابىس ەتىلدى. فورۋم 2019 جىلى 7-8 قاراشادا نۇر-سۇلتان قالاسىندا وتەتىن قازاقستان اۋىل ايەلدەرىنىڭ ەكىنشى فورۋمىنا دەلەگات سايلاۋمەن قورىتىندىلاندى.
باتىس قازاقستان وبلىسى
