راس, ەلىمىزدە مال ونىمدەرىن وڭدەۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى. ونىڭ ىشىندە مالساق قاۋىم زور ەڭبەكپەن ءوسىرىپ وتىرعان مالىنىڭ تەرىسى مەن ءجۇنىن كادەگە جاراتا الماي وتىر. ءبىز ەل گازەتى «ەگەمەندە» بۇل تاقىرىپقا بىرنەشە مارتە قالام تارتقان بولاتىنبىز. اتالعان زاۋىت بالاماسى سيرەك, جاڭا باستاما, قاجەت كاسىپورىن. كادەگە اسپاي جاتقان قىرۋار تەرىنى وڭدەۋ ارقىلى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ۇلەس قوسۋعا بولادى. زاۋىت ماماندارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مال تەرىسىنەن دايىندالعان ۇنتاقتى مال ازىعىنا قوسسا, تاۋلىكتىك سالماق قوسۋى 2–2,5 ەسە كوبەيەدى ەكەن. ايتكەنمەن, جەرگىلىكتى تۇرعىندار زاۋىتتان شىعاتىن ك ۇلىمسى يىستەن ابدەن ىعىر بولعانىن ايتادى.
«ەڭ باستى ماسەلە وسى ءيىس بولىپ وتىر», دەيدى اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى سايات كەنجەتاي. – زاۋىت يەلەرى 185 ملن تەڭگە شاماسىندا نەسيە الىپ, وعان ءوز قاراجاتىن قوسىپ, سونى ءىستى باستاپ وتىر. مۇنداي زاۋىت سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى بەسكول اۋىلىندا, ورالدا عانا بار. ايتارى جوق, جاسامپاز جاڭالىق. جوبا اۆتورى جاڭاشىل عالىم – اسىلبەك ايكەنوۆ. اقكولدەگى زاۋىت سالىناتىن جەردى جوبا اۆتورىنىڭ ءوزى تاڭداعان. وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ رۇقساتى بار. بۇل ارادا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ايتا كەتەتىن جايت, كاسىپورىن ءبىرىنشى ساناتتا بولسا رۇقساتتى ەكولوگيا دەپارتامەنتى بەرەدى دە, ەكىنشى-ءۇشىنشى ساناتتارعا تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى بەرەدى. كاسىپورىندى ىسكە قوسۋعا تۇرعىنداردىڭ پىكىرىن بىلدىرەتىن جيىن وتكىزۋدىڭ دە قاجەتى جوق. ونىڭ بارلىعى ونلاين جۇزەگە اسادى.
وسى ءبىر ەلگە ءتيىمدى جاقسى جاڭالىقتىڭ العا باسۋىنا تۇساۋ بولىپ وتىرعان جاي قايسىسى؟ زاۋىت تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەسە, قانداي پايدا بەرەر ەدى؟ قالا تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قولاڭسا ءيىس قولقانى قاۋىپ تۇر. توڭىرەگى قالىڭ قاراعاي, قايىڭدى ورمان بولعاندىقتان, بۇل جەردىڭ اۋاسى بۇرىن تاپ-تازا ەدى. اۋا لاستانعالى تۇرعىندارمەن قاتار, ءدال ىرگەسىندەگى مەكتەپ پەن بالاباقشاداعى بالالار دالاعا شىعۋدان قالعان.
– ءبىر ۋاقىت ءبىلىم وشاعىنىڭ ءىشىن جەلدەتىپ, اۋاسىن تازارتىپ الايىق دەسەك ەشبىر مۇمكىندىك جوق», دەيدى №4 مەكتەپتىڭ ديرەكتورى گۇلجان سەيىتوۆا. – ءبىز العاشىندا تەرى زاۋىتى تۋرالى ەستىپ بىلگەن جوقپىز. ك ۇلىمسى ءيىس مەكتەپتىڭ ماڭايىنان شىعىپ جاتقان شىعار دەپ ويلادىق. سويتسەك, تەرى زاۋىتىنان كەلىپ تۇرعان ءيىس ەكەن. قازىر ەسىك-تەرەزەمىزدى تۇمشالاپ الىپ وتىرۋعا ءماجبۇرمىز.
داۋ تۋدىرعان تەرى زاۋىتىنا ارنايى باردىق. زاۋىتتىڭ تەحنولوگى اسقار امانتاي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, دايىن ءونىمنىڭ قۇرامى 80% اقۋىزدان تۇرادى. مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا اسا قولايلى ءونىم ءارى ەكولوگياعا دا وڭ اسەرىن تيگىزەدى.
تەحنولوگتىڭ پىكىرى دە تەرىس ەمەس. مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان مالساق قاۋىم مالىن قاجەتتىلىگىنە قاراي سويادى. تەرىنى تاپسىراتىن جەرى بولماعاندىقتان كۇرەسىنگە تاستاي سالادى. ول قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىستىقتا يىستەنىپ, ءشىرىپ, اۋانى بىلعاپ جاتادى. ال مىنا جاڭالىق ىسىراپ بولىپ جاتقان ەن بايلىقتى كادەگە اسىرۋعا كومەكتەسەر ەدى. تەك ءبىر اتتەگەن-ايى, تەرى زاۋىتىن سالار كەزدە بارلىق رۇقسات قاعازدارىن تولىق
الماعان.
– بۇرىن بۇل جەردە قاڭقاسى قالعان گاراج تۇراتىن, – دەيدى قالا تۇرعىنى شورمان ىسقاقوۆ. – زاۋىت باسشىلارى كوممۋنيكاتسيالىق جۇيە, سۋ قۇبىرىن تارتۋ شىعىندارىنان قاشقان بولار, وسى جەرگە ورناتتى. زاۋىت ىشىندەگى قۇرىلعىلار دا قاراپايىم. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ماڭايى قورشالماعان. شىرىگەن تەرىلەر, يىستەنگەن ءونىم, ءوندىرىس قالدىعى شاشىلىپ جاتىر. بارلىق ەكولوگيالىق مامىلەلەردى ۇيلەستىرۋگە ارنالعان ۇلتتىق ەكولوگيالىق ورتالىق قۇرعان حالىقارالىق ساراپشى, سۋ رەسۋرس-تارى جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىن باسقارۋ جونىندەگى ورتالىق ازيا پلاتفورماسىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى بولات ەسەكينمەن بىرگە بارىپ كوردىك. ەشبىر تالاپقا ساي ەمەس. جاقىن ماڭدا تۇرعاندىقتان, زاۋىت جانىندا بەي-بەرەكەت شاشىلىپ جاتقان مال تەرىسىن قاڭعىعان يتتەردىڭ جۇلمالاپ جۇرگەنىن سان مارتە بايقادىق. ءتىپتى بەينەتاسپاعا ءتۇسىرىپ, فوتوسۋرەتىن الەۋمەتتىك جەلىگە سالىپ دابىل قاقتىق. ايتسە دە ەشبىر ناتيجە جوق.
وسى جولعى ساپارىمىزدا زاۋىت جانىنداعى ورلانىپ قازىلعان شۇڭقىردا بىرنەشە تەرىنىڭ ءشىرىپ جاتقانىن ءبىز دە كوردىك. ش.ىسقاقوۆ پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىن شاقىردى. ولار حاتتاما تولتىردى.
اۋداندىق سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باسقارمانىڭ باسشىسى مارينا سەمەرەنكومەن جولىقتىق. ونىڭ ايتۋىنشا, ولقىلىق بولىپ سانالاتىن ەكى ماسەلە بار. ءبىرىنشىسى, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قورعاۋ ايماعى بەلگىلەنبەگەن. ەكىنشىسى, زاۋىتتا ساراپتاما جوق.
– ادۆوكات نۇرمانوۆتىڭ ارىزىنا بايلانىستى «اگاروپروتەين» سەرىكتەستىگى زاۋىتىنىڭ جۇمىسىنا تەكسەرىس جۇرگىزدىك. ءتارتىپ بويىن-شا مۇنداي كاسىپورىن ەلدى مەكەننەن 1000 مەتر قاشىقتىقتا ورنالاسۋى كەرەك. زاۋىت 280 مەتر قاشىقتىققا سالىنعان, – دەيدى مارينا سەمەرەنكو. – ستەپنوگورسك قالاسىنان ارنايى ماماندار شاقىرىپ, اۋا سىناماسى الىندى. حاتتاما تولتىرىلدى. ارينە, بۇل جەردە سانيتارلىق-ەكولوگيالىق تالاپتى بۇزۋشىلىق كوزگە ۇرىپ تۇر.
سايىپ كەلگەندە, تەرى زاۋىتىنىڭ توڭىرەگىندەگى داۋ-داماي باسىلار ەمەس. نەگىزى ەلگە وتە قاجەتتى ءىس, تەك اۋەل باستا زاۋىت قۇرىلىسىن باستاماي تۇرىپ, بارلىق تالاپتى ساقتاسا, ەشقانداي داۋ تۋمايتىن ەدى. قازىر بۇل ماسەلە سوتقا جونەلتىلگەن. سوڭعى شەشىم سوندا شىعادى.
اقمولا وبلىسى
