الايدا مەرەيتوي قارساڭىندا تۇيتكىلدەر دە جوق ەمەس. ماسەلەن, ابايدىڭ تۋعان كۇنىنە بايلانىستى عالىمدار اراسىندا دا ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ كەلەدى. سوندىقتان الداعى جىلعا دەيىن ورتاق ۇيعارىمعا كەلىپ, ءبىر كۇنگە توقتاعان دۇرىس بولماق.
بۇگىندە ابايمەن يىقتاس ءھام قابىلەتتەس الەم اقىندارىنىڭ ومىردەرەگى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن زەرتتەلىپ, حاتتالعانى بىلاي تۇرسىن, قاي ولەڭى قاشان, قانداي وقيعادا جازىلعانى انىقتالىپ, كوز الدىمىزدا تۇر. وقيمىن دەسەڭىز, مارحابات. وكپەنى تولتىرىپ تۇرعانى, حاكىمنىڭ تۋعان كۇنى جايىنداعى كوكپارعا تۇسكەن تالاستار ابايدىڭ 174 جىلدىعىندا دا تولاستار ەمەس. و باستان كوز ۇيرەنگەن داتا بولعان سوڭ با, ايتەۋ 10 تامىزدان 23-ىنە جەتە الماي, التى قاراعايدىڭ اراسىندا اداسىپ ءالى ءجۇرمىز. باسى اشىق ماسەلەنى تەزىرەك ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋ ماقساتىندا 8 تامىز كۇنى «رۋحانيات الاڭى» پىكىرتالاس كلۋبى دوستىق ۇيىندە «ابايتانۋ ماسەلەسى: تۋعان كۇنى جونىندەگى دەرەكتەر» تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىردى.
القالى جيىنعا قاتىسقان زيالى قاۋىم وكىلدەرى ەكى داتاعا بولەك-بولەك توقتالىپ, ەكىۇشتى پىكىردى ناقتىلادى. دەرەك پەن دايەككە سۇيەنگەن ءسوز الۋشىلار تەرەڭنەن قوزعاپ, ءتۇرلى ءۋاج ايتىپ, توقتامعا كەلگەن داتانىڭ مەملەكەتتىك تۇرعىدا ەسكەرىلۋىن تالاپ ەتتى.
سۇلتان ورازالى,
جازۋشى, قوعام قايراتكەرى:
– ۇلى ابايدىڭ تۋعان كۇنى دەگەندە ەڭ الدىمەن حاكىمنىڭ كوزىن كورگەن, ونىڭ قاسىندا تالاي جىل جۇرگەن ءارحام كاكىتاي ۇلىنىڭ ەستەلىگىنە جۇگىنەمىز. سوندا ول ويشىلدىڭ دۇنيەگە كەلگەن كۇنى رەتىندە 10 تامىزدى كورسەتەدى. بۇل داتانىڭ جانىنا «ەسكىشە» دەگەن ءسوزدى دە قوسىپ جىبەرەدى. وسى ءبىر عانا سوزگە بولا جۇرت شاتاسا باستايدى. قازاق كەڭەس ەنتسيكلوپەدياسىندا, ودان سوڭ قازاقستان ەنتسيكلوپەدياسىندا دا ابايدىڭ تۋعان كۇنى ەسكىشە – 29 شىلدە, جاڭاشا – 10 تامىز دەلىنگەن. مۇنى وتە دۇرىس دەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.
ەكىنشىدەن, جيدەبايداعى وسپاننىڭ ءتورت قۇلاقتى زيراتىن اباي ءوز قولىمەن سالدىرعان. بۇل زيرات وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنا دەيىن بولدى. سونىڭ باسىنا جۇرەك سەكىلدى مالتاتاس قويىلعان. وندا وسپاننىڭ تۋعان كۇنى مەن قايتىس بولعان كۇنىن پىشاقتىڭ ۇشىمەن اباي ءوزى قاشاپ جازعان. وسىدان-اق ونىڭ مۇنداي ماسەلەگە قاتتى ءمان بەرگەنى بايقالادى. بۇل مالتاتاس قازىر اباي مۋزەيىندە تۇرعان بولۋى كەرەك. وسپان شىجىعان شىلدە ايىندا ومىردەن وتكەن. سول سەبەپتەن اباي ونىڭ سۇيەگىن اقشوقىعا جەتكىزە الماي, جيدەبايعا جەرلەگەن. كەيىننەن ءىنىسىنىڭ قاسىنا ءوزى دامىل تاپقان.
مۇحتار اۋەزوۆ 1940 جىلى الماتىدا ابايعا قۇلپىتاس جاساتتى. مۇنى ابايدىڭ 100 جىلدىعىنان ءبىراز جىل وتكەننەن كەيىن اكەلىپ, باسىنا قويدىرعان. قۇلپىتاسقا «اباي 10 تامىز كۇنى دۇنيەگە كەلدى» دەپ جازدىرعان. سوندىقتان ابايدىڭ تۋعان كۇنىن ەندى كوكپارعا اينالدىرماي, وسى داتاعا توقتاۋىمىز كەرەك. قازىرگە دەيىن, 100, 125, 140, 150 جىلدىقتارى 10 تامىزدا تويلاندى. ونى 23 تامىزعا جىلجىتقاننان ەشقانداي پايدا تاپپايمىز.
الماحان مۇحامەتقاليقىزى, ابايتانۋشى:
– ابايدىڭ تۋعان كۇنى رەتىندە 10 تامىز دەگەن داتا حالىق ساناسىنا ءسىڭىپ قالعان. ءارحام «ەسكىشە 10 تامىز كۇنى دۇنيەگە كەلدى» دەيدى. ال ءارحامنىڭ اكەسى كاكىتاي ابايدىڭ ومىردەرەگىن تۇلعانىڭ ءوزىنىڭ تاپسىرماسىمەن جازادى. سوندا «اباي جىلان جىلى, مال كۇزەۋگە تۇسەتىن كەزدە تۋعان» دەگەن دەرەكتى ايتقان. مال كۇزەۋگە تۇسەتىن كەز, بۇل – تامىزدىڭ سوڭى. ءوزىم كەزىندە مىنا جايتقا كۋا بولدىم: 1992 جىلى ابايدىڭ 150 جىلدىعى الەمدىك دەڭگەيدە تويلانۋعا بەكىتىلگەن كەزدە يۋنەسكو كولەمىندە مەرەيتويدى قاي كۇنى اتاپ وتەمىز دەگەن ماسەلە تۋىندادى. ويتكەنى بۇعان دەيىن عالىمدار ءارحامنىڭ دەرەگىنە سۇيەنىپ, حاكىمنىڭ تۋعان كۇنى 23 تامىزدا دەپ ايتىپ, جازىپ ءجۇردى. قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ ابايدىڭ دۇنيەگە كەلگەن كۇنى جايلى زەرتتەۋ ماقالالارى بار. بىراق 10 تامىز بەن 23 تامىز تارازى باسىنا تۇسكەندە, «توي كەزىندە 10 تامىزدا ءوتىپ ەدى, بۇل دا ءبىر تاريحي كۇن» دەگەن توقتام جاسالدى. ال ەندى كاكىتايدىڭ دەرەگىنەن باسقا قانداي دەرەك كەرەك؟ سوندىقتان 23 تامىزعا توقتاۋىمىز كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. وسى كۇندى رەسمي تۇردە قۇجات جۇزىندە بەكىتىپ الۋىمىز قاجەت.
ەربول تىلەشوۆ,
ء«تىل – قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى:
– ءارحامنىڭ ەستەلىگىنەن باسقا قولىمىزدا دەرەك جوق. ارحامعا سەنبەيتىن قانداي حاقىمىز بار؟! ول – جاي كەزدەيسوق ادام ەمەس, كاكىتايدىڭ بالاسى. ال كاكىتاي – ابايدىڭ ءومىربايانىن جەتكىزگەن, شىعارماسىن جيناعان ادامداردىڭ ءبىرى. وسى ءىستىڭ باسىندا كاكىتاي مەن تۇراعۇل تۇر. ەنتسيكلوپەديا دەگەن قۇران با ەكەن؟ قازاقستان ەنتسيكلوپەدياسىنان قاپتاعان قاتە تابۋعا بولادى. بۇل ەنتسيكلوپەديانى ءارى-بەرىدەن سوڭ قايتا باستىرىپ شىعارۋ كەرەك.
ءارحام بەرتىنگە دەيىن ءومىر سۇرگەن, 1885 جىلى تۋىپ, 1963 جىلى قايتىس بولعان. «قۇنانباي اۋىلى قاسقابۇلاققا كەلىپ قونعاننان كەيىن 1845 جىلى, ەسكىشە 10 اۆگۋست كۇنى قۇنانبايدىڭ ەكىنشى ايەلى ۇلجان تولعاتىپ, ءبىر ۇل دۇنيەگە كەلەدى. اتىن ارابشا يبراھيم دەپ قويادى», دەپ جازعان ءارحام ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە. ەندى وسىدان ارتىق قانداي دەرەك كەرەك؟! ەسكىشە دەپ جازىپ تۇر. ەگەر «ەسكىشە» دەگەن انىقتاۋىش بولماسا, ءبىز بۇل ماسەلەنى كوتەرمەس ەدىك. 1918 جىلى 26 قاڭتاردا حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ۆ.لەنيننىڭ قول قويۋىمەن, الەممەن بىردەي بولۋى ءۇشىن جاڭا كۇنتىزبە ەنگىزىلدى. وندا 31 قاڭتاردان كەيىن 1 اقپان بولماي, 14 اقپان بولادى دەپ جازىلعان. ياعني, كۇنتىزبە 13 كۇنگە جىلجىتىلدى. ماسەلەن, مۇحتار اۋەزوۆ ءوزى جايلى مالىمەتىندە «مەن 15 سەنتيابر كۇنى تۋدىم» دەپ جازادى. كەيىننەن ءوز قولىمەن 28 قىركۇيەككە اۋىستىرىپ جىبەرەدى. ول ابايدىڭ تۋعان كۇنىن نەگە وزگەرتپەدى؟ ويتكەنى ابايدىڭ ومىردەرەگىن ەمەس, شىعارماشىلىعىن زەرتتەدى. ونىڭ كوركەم بەينەسىن جاسادى. ابايتانۋدىڭ بۇكىل جىرتىعىن جاماۋعا اۋەزوۆتىڭ ءومىرى جەتپەيتىن ەدى. ول ءارحامدى ءبىلدى. اباي ۇرپاقتارىنىڭ الاشوردامەن بايلانىسى بولدى. جازۋشىنىڭ ءوزى بۇل پارتيا قاتارىندا بولعانىن بىلەسىزدەر. كەيىننەن ءالىمحان ەرمەكوۆ ەكەۋى حات جازىپ, كەڭەس وكىمەتىن مويىندادى. ەگەر ءارحامنىڭ دەرەگىن السا, ءوز باسىنا قاتەر تونەر ەدى. ول دا پەندە عوي.
سەمەيدە قازىر ابايدىڭ تۋعان كۇنىن 23 تامىزدا اتاپ وتەدى. ورازكۇل اسانعازى استاناعا تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى بولىپ كەلگەندە ءبىز دە باس قالادا 23 تامىزدا اتاپ وتەتىن بولدىق. توكەن يبراگيموۆ ءتىرى كەزىندە وسى شاراعا قاتىساتىن. وسى كىسى ابايدىڭ تۋعان كۇنى 23 تامىزدا ەكەنىن دالەلدەگەن. سوندىقتان وسى داتانى الۋىمىز كەرەك. ابايدىڭ 175 جىلدىعى بىزگە ابايدى تانۋعا ۇلكەن سەرپىن بەرەدى دەپ ويلايمىن. سوندىقتان توي تويلاۋدى عانا ەمەس, ابايدى تانۋدى اباي ارقىلى قولعا الايىق.
ومار جالەل, ابايتانۋشى:
– ءبىز ابىلاي حاننىڭ تۋعان كۇنىن بىلمەيمىز, ويتكەنى زامان باسقا بولدى. ال اباي ءومىر سۇرگەن ۋاقىت عىلىمنىڭ زامانى. سوندىقتان بۇلتارتپايتىن دالەل قىلىپ ءارحام ەستەلىگىن العا تارتىپ, 23 تامىزدى بەكىتۋ كەرەك. قازىر ناقتىلاپ الماساق, بۇل ءبىزدى ەڭ باستى ماسەلەلەردەن الىستاتادى. بۇگىندە ابايتانۋدىڭ جاعدايى نەگە مۇشكىل؟ بىرىنشىدەن, اباي كۇنتىزبەلىك تۇلعاعا اينالدى. مەرەيتوي قارساڭىندا عانا ەسكە الامىز, قالعان ۋاقىتتا كەرەگى جوق. ال حالىقتىڭ اقىنمەن بەتپە-بەت كەلۋىنە ءالى ءبىراز ۋاقىت بار دەپ ويلايمىن. ەكىنشىدەن, ءبىز ابايدى ناۋقاندىق تۇلعا قىلدىق. مىسالى, رەسەي پۋشكيندى يدەولوگيالىق تۇلعاعا اينالدىرىپ, ونىڭ قادىرىن كەتىردى. ءبىز قازىر ابايعا ناداندىق كوزقاراسپەن كەلىپ وتىرمىز. ابايدى الەمدىك تۇلعاعا اينالدىرۋ ءبىزدىڭ ماقساتىمىز ەمەس. بىزدىكى – ابايدى تانۋ. بۇل ءوزىمىز ءۇشىن, ءارى-بەرىدەن سوڭ قازاقتىڭ تاعدىرى ءۇشىن كەرەك. قازىر قازاقتىڭ تاعدىرى نەگە قىل ۇستىندە تۇر؟ نەگە انا ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن ساقتاي الماي وتىرمىز؟ سەبەبى ابايمەن ءالى كەزدەسكەن جوقپىز. ونى حاكىم رەتىندە تانىماي وتىرمىز. ءبىز اقىننىڭ حاكىمدىگىن تانىتاتىن بىردە-ءبىر دۇنيەسىن اشقان جوقپىز. ابايدى عىلىمي زەرتتەۋ جىلىن جاريالايتىن ۋاقىت بولعان جوق پا؟..
P.S.: «رۋحانيات» مەكەمەسى وسى تامىز ايىندا اباي فەستيۆالىن وتكىزبەكشى. بۇدان بولەك عىلىمي ەكسپەديتسيا, اقىن ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان ادەبي شارالار ۇيىمداستىرۋ جوسپارلارىندا بار ەكەن. اقىن مەرەيتويى قارساڭىندا وتكىزگەن اتالعان دوڭگەلەك ۇستەل ابايتانۋعا قوزعاۋ سالىپ جاتسا, قانەكي. 23 تامىز – حاكىم ابايدىڭ تۋعان كۇنى بولىپ رەسمي تۇردە بەكىتىلىپ, وقۋلىقتارعا ەنگىزىلسە, قۇبا-قۇپ.
