مامىلە الاڭىندا ىلگەرىلەۋ بار
بەيسەنبى, 28 اقپان 2013 8:01
جاھاندىق دەڭگەيدەگى ءباتۋالى ىسكە بەل شەشە ارالاسقان قازاقستان ەلدىگىمىزگە سىن بولعان كەزەكتى ءىستى ابىرويمەن اتقاردى دەپ ايتۋعا ەندى تولىق قاقىلىمىز. كەشە الماتىدا يران يادرولىق باعدارلاماسىنا بايلانىستى ە3/EU+3 پىشىنىندەگى حالىقارالىق كەلىسسوزدەر اياقتالدى. قالاي دەسەك تە, كەلىسسوزدەردەگى ناقتى ۇسىنىستار سوزبۇيداعا سالىنعان جوق, ىلگەرىلەۋ بار. ونىڭ ايعاعى, ەكى تاراپ تا ءساۋىر ايىندا قازاقستاندا قايتا كەزدەسۋگە ۋاعدالاسىپ تارقاستى.
بەيسەنبى, 28 اقپان 2013 8:01
جاھاندىق دەڭگەيدەگى ءباتۋالى ىسكە بەل شەشە ارالاسقان قازاقستان ەلدىگىمىزگە سىن بولعان كەزەكتى ءىستى ابىرويمەن اتقاردى دەپ ايتۋعا ەندى تولىق قاقىلىمىز. كەشە الماتىدا يران يادرولىق باعدارلاماسىنا بايلانىستى ە3/EU+3 پىشىنىندەگى حالىقارالىق كەلىسسوزدەر اياقتالدى. قالاي دەسەك تە, كەلىسسوزدەردەگى ناقتى ۇسىنىستار سوزبۇيداعا سالىنعان جوق, ىلگەرىلەۋ بار. ونىڭ ايعاعى, ەكى تاراپ تا ءساۋىر ايىندا قازاقستاندا قايتا كەزدەسۋگە ۋاعدالاسىپ تارقاستى.
الەمدىك دەڭگەيدەگى مامىلە الاڭىنا اينالۋ قازاق ەلى ءۇشىن, ارينە, ۇلكەن سىناق. تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءار شالعايىنداعى سۇڭعىلا ساياساتكەرلەر, حالىقارالىق ساراپشىلار سەگىز ايعا سوزىلعان ۇنسىزدىكتەن كەيىن يران تاراپى ىمىرالاساتىن جەر ءۇشىن ەڭ ىڭعايلىسى دەپ قازاقستاندى تاڭداۋىنىڭ استارىندا دا ۇلكەن ءمان جاتىر.
ايتپەسە, بۇل كەلىسسوزدەر قاڭتاردىڭ اياعىندا ىستامبۇلدا ءوتۋى كەرەك ەدى. سيرياداعى وقيعالاردان كەيىن تۇركيا مەن يران اراسىنا سىزات تۇسكەنىن بايقاعان حالىقارالىق قوعامداستىق اتىنان ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ىستەر جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى جونىندەگى جوعارعى وكىلى كەترين ەشتوننىڭ كەلىسەتىن جەر ءۇشىن قازاقستاندى ۇسىنۋى بارلىق تاراپتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. ونىڭ ۇستىنە ءوز ايماعىندا تىنىشتىقتىڭ بۇزىلماۋىنا مۇددەلى بولىپ وتىرعان بىزگە دە بۇل تۇيتكىلدىڭ بەيبىت جولمەن تابىستى شەشىلگەنى اۋاداي قاجەت ەكەنىن كىم جوققا شىعارا الادى؟ حالىقارالىق قوعامداستىقتا ايتارلىقتاي بەدەل جيناپ ۇلگەرگەن قازاقستانمەن قارىم-قاتىناسىن جاقسارتا ءتۇسۋ پايدا اكەلمەسە, زيانىن تيگىزبەيتىنىن يران دا, البەتتە, تۇسىنەدى. بۇل ەكى ەل ءوز قارىم-قاتىناسىندا پراگماتيزمگە سۇيەنەتىنىن دە سىرت كوز ءبىلىپ وتىر.
سوندىقتان تۇرىساتىن جەر قازاقستان بولعاندا يادرولىق باعدارلاماسىن تاباندىلىقپەن قورعاپ وتىرعان تەھران ءوزىن قاي جاعىنان دا قولايلى سەزىنۋى ءتيىس ەدى. سولاي بولدى دا. ارااعايىندىقتا جۇرگەن «التىلىق» سياقتى ءبىزدىڭ ەل دە بۇل يران ماسەلەسىنە نۇكتە قويىلىپ, اتالعان ەلدىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقپەن بىتىمگە كەلگەنىن قالايتىنى ايدان انىق.
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى اينالاسىنداعى ماسەلەنى تەك قانا ديپلوماتيالىق ادىستەرمەن شەشۋگە شاقىرعان بولاتىن. يرانمەن الىس-بەرىسى ۇزىلمەگەن قازاقستان دا تەك بەيبىت ماقساتتاعى ۋران بايىتۋ جاعىندا ەكەنىن تۇپكىلىكتى مالىمدەگەن جانە بۇل ۇستانىمىنان تايقىماق ەمەس.
ايتقانداي, 2006 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ يران پرەزيدەنتى ماحمۇد احمادينەجادقا جازعان حاتىن وسىناۋ كەلىسسوزدەر ءسوزسىز ەسكە ءتۇسىرەدى. كەڭەس وداعىنان مۇراعا قالعان يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان قازاقستاننىڭ ۇستانىمى باسقا ەلگە قاراعاندا قۇلاققا قونىمدى ەكەنىن كىم جوققا شىعارا الماق.
بۇل ماسەلەدەگى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءۋاجى الدەقايدا سەنىمدى شىعاتىنىن ازۋلى ساياساتكەرلەردىڭ ءبارى دە مويىنداعانىن ءبىز ايتپاساق تا, كەلىسسوزدەر بارىسىن ناسيحاتتاۋعا كەلگەن شەتەلدىك جۋرناليستەر تىلگە تيەك ەتۋدە. ماسەلەن, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2012 جىلى ناۋرىزدا «New York Times» گازەتىنە «يران قازاقستاننان نە ۇيرەنە الادى؟» («What Iran Can Learn From Kazakhstan») اتتى ماقالاسى سان تىلگە اۋدارىلدى. كاسپي تەڭىزى جاعالاۋىنداعى بارلىق كورشىلەرىمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ۇستانىپ كەلە جاتقان قازاقستان تەھراندى دا وسى سوقپاقپەن جۇرۋگە شاقىرادى. «التىلىقتىڭ» ىڭعايىنا جىعىلاتىن الەمدىك باق وكىلدەرى مۇنى ەسكە سالۋدى ارتىق كورمەيدى.
وسى رەتتە ەگەر يران تۇپكىلىكتى تۇردە تەك بەيبىت ماقساتتا ازاماتتىق يادرولىق باعدارلاما ءجۇرگىزۋگە كونىپ, ولار ماگاتە ينسپەكتسيالارى مەن تەكسەرۋلەرىنە قۇرىلعان رەجىمگە مويىنسۇنسا, وندا ول قازاقستاندىق ۋراندى ساتىپ الاتىن ماڭىزى بولەك ساتىپ الۋشىلاردىڭ قاتارىنا قوسىلاتىندىعىن ايتپاي كەتۋگە بولماس. ويتكەنى, قازاقستان ۋران ەكسپورتتاۋدا جەتەكشى ەلدەردىڭ قاتارىندا جانە بۇل سالاداعى وتىندى جانە باسقاداي قىزمەتتەردى, اسىرەسە, ازيا ەلدەرى مەن تاياۋ شىعىسقا ساۋداعا شىعارۋعا مۇددەلى. دەگەنمەن, ماگاتە يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنا قىرىن قاراپ وتىرعان قازىرگى كەزدە تەھران بىزدەن ۋران ساتىپ الا المايدى.
ءتىپتى, قازاقستان 2011 جىلى يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى (ياب) اينالاسىنداعى شيەلەنىستى شەشىپ, يراننىڭ يادرولىق قىزمەتتەرگە قاجەتتى سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن رەسمي تۇردە الەمدە ءبىرىنشى رەت ماگاتە باقىلاۋىمەن وزىندە «يادرولىق وتىن بانكىن» ورنالاستىرۋعا ءوتىنىم تۇسىرگەنى بەلگىلى. مۇنداي بانك بەيبىت تۇردە اتوم ەنەرگياسى باعدارلاماسىن جۇرگىزىپ وتىرعان ەلدەرگە يادرولىق وتىن جانە باسقا دا قىزمەتتەر ۇسىنا العان بولار ەدى. مۇنىڭ دا ءوز تيىمدىلىگى بار. ۋراندى بايىتۋ ارقىلى الىناتىن وتىن ونى قاجەت ەتىپ وتىرعان مەملەكەتتەرگە ەكونوميكالىق جاعىنان دا, ەكولوگيالىق جاعىنان دا پايدالى. ماسەلەن, قولدانىستا بولعان يادرولىق وتىندى قايتا وڭدەۋ, ياعني بايىتۋ تەحنولوگياسىن يادرولىق قارۋ جاساۋ ءۇشىن دە پايدالانۋعا بولادى. وسى تۇيتكىلدى تارقاتۋ ءۇشىن ەلباسى قازاقستاندا وسى بانكتى ورنالاستىرۋعا مۇددەلى ەكەنىن اشىق ءمالىم ەتتى. مۇنى ءبىز نازارباەۆ پەن احمادينەجادتىڭ 2009 جىلعى ءبىرلەسكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتى كەزىندەگى مالىمدەمەلەرىنەن كەلتىرىپ وتىرمىز. ال قازىرگىدەي ونسىز دا مازاسىز الەمدە تورتكۇل دۇنيەنى الاڭداتىپ تۇرعان, ادامزات بالاسىن قانعا قايتا بوكتىرۋى ابدەن كادىك كوكەيكەستى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن قازاقستان مەن ونىڭ باسشىسى قولىنان كەلگەن ارەكەتتىڭ ءبارىن جاساپ جاتقانى حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان ءتيىستى باعاسىن ءالى دە الادى.
ەندى قازىردىڭ وزىندە-اق «الماتى كەلىسسوزدەرى» دەگەن اتاۋعا يە بولا باستاعان «التىلىق» پەن يراننىڭ ءتورتىنشى رەت توعىسۋى قانشالىقتى تابىستى ءوتتى؟ كەلىسسوزدەردىڭ العاشقى كۇنىندە باس-اياعى 300-گە بارىپ جىعىلاتىن قازاقستان مەن شەتەلدىك جۋرناليستەر ءتوزىمى تاۋسىلعانشا كەز كەلگەن تاراپتىڭ قانداي دا ءبىر مالىمدەمە جاساۋىن كۇتۋدەي كۇتتى. ءتۇن ورتاسىنا تاقاعاندا عانا ەۋرووداقتىڭ باس وكىلىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى مايكل مانن بايلانىسقا شىقتى. ول يران يادرولىق باعدارلاماسى جونىندەگى كەلىسسوزدەردىڭ ءبىرىنشى كۇنى «پايدالى» ءوتتى دەپ قىسقاشا دايەكتەمە جاسادى.
– ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىز ساعات 13.30-دا پلەنارلىق وتىرىستا ايتىلدى. ەكى جارىم ساعات وسى ۇسىنىس تالقىلاندى. ودان كەيىن يراندىقتار ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزدى قاراۋعا شىقتى. تۇستەن كەيىنگى ۋاقىتتا جانە كەشكە تالقىلاۋلار ودان ءارى جالعاستى. ەرتەڭ تاعى ءبىر كەزدەسۋ بولادى, وندا ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇسىنىسىمىزعا اناعۇرلىم تولىق جاۋاپ الامىز دەپ ۇمىتتەنەمىز. كەلىسسوزدەر پايدالى ءوتتى دەپ ەسەپتەيمىز, – دەپ جۋرناليستەردى تارقاتقان ەۋروپالىق وداق وكىلى تاراپتاردىڭ ۇسىنىستارىن ناقتىلاماعان-دى. مايكل مانن ءارىپتەستەرىمىزدىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرە كەلىپ, تالقىلاۋ تەك يران يادرولىق باعدارلاماسى بويىنشا عانا جۇرگىزىلگەنىن جەتكىزدى. يران جاعى ءبىزدىڭ ۇسىنىستارىمىزعا يكەمدىلىكپەن قاراپ, وڭ كوزقاراس تانىتادى دەپ ۇمىتتەنەمىز, دەگەن سوزىنەن تانعان جوق.
سونىمەن, سارسەنبىنىڭ دە تاڭى اتىپ, كەلىسسوزدەر جالعاساتىن كەز كەلدى. ونىڭ الدىندا كەترين ەشتون: «ءبىز الەمدىك قوعامداستىقتىڭ يران يادرولىق باعدارلاماسىنا قاتىستى الاڭداۋشىلىعىن ازايتىپ, ءىستى ىلگەرىلەتۋدى ماقسات تۇتىپ كەلىپ وتىرمىز. قازاقستانداعى كەلىسسوزدەر سول كەزدەسۋلەردىڭ جالعاسى, – دەدى. – ءبىز مۇندا يرانمەن مازمۇندى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ابدەن ەلەكتەن وتكەن ۇسىنىستارىمىزبەن كەلدىك. ماقساتىمىز – ۇسىنىقتى دا جەمىستى ۇنقاتىسۋ. وعان قوسا, وتىرىستاردىڭ اياعىنا قاراي ءىستى ىلگەرىلەتۋگە ۇمتىلاتىن بولامىز». سول سياقتى, الەمدىك ساياسي ارەنادا بولسىن, يراننىڭ ءوز ىشىندە بولسىن جاعداي وزگەرىپ وتىرعانىن جەتكىزگەن ەشتون حانىم وسىنىڭ الدىنداعى ە3+3 پىشىنىندەگى ءۇش كەلىسسوزدە تالقىلانعان ماسەلەلەردى, ماگاتە-مەن وتكىزىلگەن تالقىلاۋلاردى قاپەردە ۇستاۋ كەرەكتىگىن اتاعان-دى. ارينە, مۇنىڭ ءبارى قايتا قارالعان ۇسىنىستاردا ابدەن ەسكەرىلگەن. ەۋرووداقتىڭ جوعارعى وكىلى يرانمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ وتىرعان «التىلىق» ءبىراۋىزدى ەكەنىن جانە ۇستانىمدارى دا بىرەگەي ەكەنىن مالىمدەپ ءوتتى.
…كەشە ءتۇس اۋعاندا ءباسپاسوز بريفينگىنە ءبىرىنشى بولىپ يران تاراپى كەلدى. يراننىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى جوعارى كەڭەسىنىڭ حاتشىسى سايد دجاليلي ىمىراعا شاقىرعان كەز كەلگەن ۇسىنىس, ونىڭ ىشىندە سەنىمدى نىعايتۋعا تەڭ بولىپ تابىلاتىن ترانسپارەنتتىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىقتارىن تانۋعا نەگىزدەلۋى ءتيىس, ونىڭ ىشىندە ۋران بايىتۋ دا بار, دەدى. «ءبىز ماسكەۋدە ىنتىماقتاستىق جاعىنا شىعاراتىن ناقتى ءبىر قادامدار جاساۋعا دايىن ەكەنىمىزدى ءمالىمدەگەن بولاتىنبىز. ونداي قادامداردىڭ ءبىرى – وسىدان 3 جىل بۇرىن جەنەۆاداعى كەلىسسوزدەر بارىسىندا ءبىز وزىمىزگە رەاكتورعا ارنالعان وتىن سۇراعانبىز. وكىنىشكە قاراي, ءبىز بۇل وتىندى الا المادىق. سوندىقتان ونى وزىمىزدە دايىنداۋعا تۋرا كەلدى. ياعني, رەاكتورلار ءۇشىن بىزگە 20 پايىزعا دەيىن بايىتىلعان ۋران كەرەك بولدى. ءبىزدىڭ وعان قۇقىمىز بار», دەگەن دجاليلي يراندىقتاردىڭ سەنىمىنە يە بولۋ ءۇشىن قىسىم كورسەتۋدى توقتاتۋ كەرەك دەگەن ويىن اتاپ ايتتى. قىسقاسى, يران تاراپى الەمدىك قوعامداستىق كونفرونتاتسيالىق قارىم-قاتىناستى دوعارۋى كەرەك دەپ بىلەدى.
– الماتى كەلىسسوزدەرى كەزىندە بۇرىنعىعا قاراعاندا كۇندەلىكتى ومىرگە جاقىن ۇسىنىستار جاسالدى, – دەدى يراننىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى جوعارى كەڭەسىنىڭ حاتشىسى سايد دجاليلي. – قازاقستانعا وسى كەلىسسوزدى الماتىدا ۇيىمداستىرعانىنا العىسىمىز شەكسىز. ونى, اسىرەسە, جوعارى ءمارتەبەلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ايتقىم كەلەدى. وسىدان 9 اي بۇرىن يران ماسكەۋدەگى كەلىسسوزدە ءوزىنىڭ ناقتى تانىمدارىن ۇسىنعان بولاتىن. وندا ىنتىماقتاستىقتىڭ 5 قۇرامى جانە 6 قاعيدا مەن نىسانالار كورسەتىلگەن ەدى. كەشەگى قارىمتا سوزدە بۇرىنعىعا قاراعاندا ويىمىزدان شىعاتىن ۇسىنىستار بولدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل جولعى ىمىرالى اڭگىمەلەر تەككە وتپەگەن. بۇل كەزدەسۋدىڭ جارقىن تۇستارى بار. اراداعى سەنىمدىلىكتى ۇلعايتۋ ءۇشىن 5+1 پىشىنىندەگى كەلىسسوزدەردى جالعاستىرىپ, كەلەسى 6 ايدا تاعى دا قادامدار جاسالۋى كەرەك. سوندىقتان 18-19 ناۋرىزدا ىستامبۇلدا ساراپشىلار كەزدەسۋى شاقىرىلادى. سودان كەيىن, ياعني 5-6 ءساۋىردە كەلىسسوز الماتىدا قايتا جالعاسادى.
– بۇل كەلىسسوزدە ىلگەرى باسۋ ءبارىمىزگە دە اۋاداي قاجەت, – دەدى ءوز كەزەگىندە ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ىستەر جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى جونىندەگى جوعارعى وكىلى كەترين ەشتون. – سايد دجاليلي مىرزا كەلىسسوز تابىستى ءوتتى دەسە, وعان مەن دە قوسىلامىن. جوعارى مارتەبەلى ساراپشىلاردىڭ ىستامبۇلدا ناۋرىز ايىندا وتەتىن كەزدەسۋىنىڭ ناتيجەسىنەن كەيىن ەندى قانشالىقتى ىلگەرىلەيتىنىمىزدى كورەمىز. ءبىزدىڭ ۇسىنىستارىمىز ءبىرشاما سەنىم ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرۋدە دەپ بىلەمىز.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
