ءدال وسى قاۋلىدا «…ۇجىمدىق قوزعالىستىڭ دامۋىن تراكتورلار مەن كۇردەلى ماشينالاردىڭ جەتىسپەۋىنە بايلانىستى تەجەۋدىڭ بارلىق ارەكەتتەرىنە قارسى قاتاڭ كۇرەستىڭ قاجەتتىلىگى» ايتىلادى. تيىسىنشە, تۋرا قازاقستان بويىنشا كونتسلاگەرلەرگە 5-6 مىڭ ادامنىڭ قامالىپ, 10-15 مىڭ ادامنىڭ جەر اۋدارىلۋى قاراستىرىلدى. ءبىر مەزەتتە وسى ارادا قازاقستاننىڭ ءارتۇرلى ايماقتارى مەن رەسپۋبليكانىڭ سىرتىنا 20-25 مىڭ كۋلاكتاردىڭ سەميالارىن جەر اۋدارۋ كورسەتىلدى. قازاقستاندا, ەلدىڭ باسقا دا اۋداندارىنداعى سياقتى, اكىمشىلىك ورتالىقتىڭ نۇسقاۋلارى بارىنشا ىجداعاتتىلىقپەن ورىندالدى-رەسپۋبليكادان تىس ايماقتارعا 6765 ادام جەر اۋدارىلدى, ال باسقا اۋدانداردان كەلگەندەردىڭ سانى 46091 وتباسىن نەمەسە 180015 ادامدى قۇرادى.
دەگەنمەن, قاراستىرىلىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ورىندالۋى, اسىرەسە كوشپەلى تۇرمىستاعى مال شارۋاشىلىعى اۋداندارىندا قيىن بولدى. مۇندا وتىرىقشىلدانۋ جاڭا عانا ورىستەي باستاعان 1929 جىلعا قاراي 50 مىڭنان ءسال استام كوشپەلى قوجالىق ورنالاستىرىلدى, بۇل ولاردىڭ جالپى سانىنىڭ 7,5 پايىزى بولاتىن. 1930 جىلى تاعى 84340 قوجالىقتى وتىرىقشىلىققا كوشىرۋ كوزدەلدى. ال بۇل ۇجىمداستىرۋدىڭ جوسپارلانعان قارقىنى ءۇشىن ازدىق ەتتى. گولوششەكين مۇنى دا, سونداي-اق پاتريارحالدىق-رۋلىق قاتىناستار ءالى جويىلىپ بولماعان اۋىل, جالپى دەموكراتيالىق وزگەرىستەر كەزەڭىن باستان كەشپەي تۇرىپ ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن كووپەراتيۆتىك شارۋاشىلىقتىڭ جوعارى فورماسى – كولحوزدارعا بىردەن كوشە المايتىنىن دا ءتۇسىندى.
بىراق گولوششەكين ءستاليننىڭ دەگەنىن مايموڭكەلىكپەن ورىنداۋشى بولدى. مۇنى اتالعان ناۋقان كەزىندەگى كەلەسى ديناميكا دا انىق كورسەتكەندەي.1930 جىلى وتىرىقشىلىققا 87136 شارۋاشىلىق كوشسە, 1931 – 77508, 1932 – 77674, 1933 – 242208. ءىس جۇزىندە وتىرىقشىلىققا كوشۋ بەلگىلى ءبىر جەرلەر مەن پۋنكتتەردى تاڭداۋمەن, بۇرىننان بار وتىرىقشى قونىستاردىڭ نەگىزىندە نەمەسە سونىڭ جانىنان ورىن تابۋ ارقىلى جۇرگىزىلدى. وسى باستاما بويىنشا كسرو-نىڭ ورتالىق اۋداندارىنان جيىرما بەس مىڭشىلدىقتاردان 1204 ادام, قازاقستان قالالارىنان 8 مىڭ جۇمىسشى, ولاردىڭ تۇسىنىگىندەگى «ەۋروپالىق تيپتەگى پوسەلكەلەرگە» قونىستاندىرىلدى – ولاردىڭ كيىز ۇيلەرى دۇرىس كۆادراتتارمەن ورنالاسىپ, ورىس دەرەۆنياسىنىڭ كەيپىنە كەلتىرىلدى.
ەكونوميكالىق ماعىنادا شارۋاشىلىقتىڭ جاڭا فورمالارى مەن تۇرلەرىن ىزدەستىرۋ مىناداي ءىس-شارالارمەن «تەك مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلداناتىن قازاق اۋداندارىنا داندىك داقىلداردى, باقشا ونىمدەرىن ەگۋدى ەندىرۋ», بۇل ءۇشىن وسى اۋدانداردى قاجەتتى تۇقىمدارمەن, قاراپايىم عانا اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرال-جابدىقتارىمەن قامتاماسىز ەتىپ, وندا ازداعان مەليوراتيۆتىك جۇمىستار جۇرگىزىلۋى ءتيىس بولاتىن.
وكىنىشكە قاراي, بولشەۆيكتەر شارۋاشىلىق ءتۇرىن, توپىراق-كليمات جاعدايىن ەسكەرمەستەن, وتىرىقشى اۋىل شارۋاشىلىعىن قوعامنىڭ ەكونوميكالىق ۇيىمداسۋىنىڭ جوعارى ساتىسى دەپ ءتۇسىندى. قازاق دالاسىنىڭ جاعدايىندا قىسقا مەرزىم ىشىندە مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋدىڭ ءداستۇرلى ادىستەرىن وتىرىقشى شارۋاشىلىققا اۋىستىرۋ ارەكەتى ەكونوميكالىق ەسسىزدىك ەدى. ارينە, وسىنىڭ سالدارىنان جەدەل قارقىنمەن قۇرىلعان مال شارۋاشىلىعى اۋداندارىنداعى كولحوزداردا مال ءوسىمى بارىنشا تومەندەپ كەتكەنى دە شىندىق. جەكە قولدان قوعامداستىرىلعان تۇسىنىكسىز ۇيىمعا مالدارىن وتكىزگىسى كەلمەگەن باقۋات شارۋالار, ولاردى ساتىپ, سويىپ نەمەسە تۋىسقاندارىنا ۋاقىتشا ۇلەستىرىپ تۋ-تالاپايىن شىعاردى. وسىنداي الاساپىراندا, اۋىل تۇرعىندارى ەداۋىر بولىگىنىڭ قالالارعا نەمەسە بەسجىلدىقتىڭ ەكپىندى قۇرىلىستارىنا جان باعۋ ءۇشىن كوشىپ كەتۋى ناتيجەسىندە, كولحوزدار جۇمىسشى قولدارىنسىز قالدى. جان-جاقتى جۇرگىزىلگەن ەسەپتەۋلەر زۇلمات جىلدارىنداعى اشتىق پەن ونىڭ اۋىر سالدارى – ءىش سۇزەگى ەپيدەمياسىنان وپات بولعانداردىڭ سانى 1ملن 750 مىڭ ادامعا جەتكەندىگىن كورسەتەدى, بۇل رەسپۋبليكاداعى بارلىق قازاق حالقىنىڭ 42%-ى بولاتىن.
ارينە, وسىلاي قازاق دالاسىنا كەلگەن اشارشىلىقتىڭ جانتۇرشىگەرلىك كورىنىسىن گولوششەكين ءوزى جىبەرگەن جەرگىلىكتى جەرلەردەگى ۋاكىلدەرى ارقىلى جاقسى ءبىلىپ, ودان تولىق حاباردار بولىپ وتىردى. ايتسە دە, ءوزىنىڭ قاندىقول ساياساتىن ءبىر ساتكە دە توقتاتقان جوق. وسىلاي, بەس جىل ىشىندە,1929 جىلدان 1933 جىلدارعا دەيىنگى ارالىقتا قازاكسر-ءنىڭ بمسب تۋ (بىرلەسكەن مەملەكەتتىك ساياسي باسقارماسىنىڭ تولىق وكىلەتتى ۋاكىلدىگى) ۇشتىكتەرى 9085 ءىستى قاراپ, 29333 ادامعا قاتىستى شەشىمدەر قابىلدادى, ولاردىڭ ىشىندە ەڭ جوعارعى جازاعا 3386-سى ىلىگىپ, كونتسلاگەرلەردە 3 جىلدان 10 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە 13151 ادام قامالدى.
ال 1932 جىلدىڭ 7 تامىزىنداعى «مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردى, كولحوزداردى جانە كووپەراتسيالاردى قورعاۋ جانە قوعامدىق (سوتسياليستىك) مەنشىكتى نىعايتۋ تۋرالى» زاڭ بويىنشا 33345 ادام سوتتالىپ كەتكەن ەدى. حالىق اراسىندا ء«ۇش ءتۇيىر ءدان» تۋرالى زاڭ رەتىندە قالىپتاسىپ كەتكەن قۇجاتتىڭ شىعۋ سەبەبىنىڭ اش حالىقتى كوز الدىنداعى ازداعان ناپاقادان ايىرۋعا نەگىزدەلگەنى انىق بولاتىن.
گولوششەكيننىڭ قازاقستاننان كەرى قايتۋى دا وسى زاڭعا قاتىستى وقيعامەن ورايلاس كەلىپ, تورعاي جانە شۋ اۋداندارى بويىنشا «كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى قازاق حالقىنا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك ازىق-ت ۇلىك جاردەمى مەن تۇقىم ساۋداسىن جاپپاي ۇرلىق پەن تالان-تاراجعا سالعانى ءۇشىن, سونداي-اق كولحوز مالى مەن استىعىن ۇرلاعانى ءۇشىن «7 تامىز» زاڭىمەن (ىشىندە اۋكوم حاتشىلارى, اۋاتكوم توراعاسى, كولحوز پرەدسەداتەلى, قويما مەڭگەرۋشىسى بار) ون شاقتى ادامنىڭ تورتەۋىن اتۋ جازاسىنا, قالعانىن ون جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا كەسكەن ۇكىمدى رەسپۋبليكا جوعارعى سوتى بەكىتكەن ەدى.
وسىنداي اسىرا سىلتەۋشىلىكتىڭ قۇرباندارىنىڭ ءبىرى بولعان, ازامات بەكبولاتوۆ ءحاميتتىڭ 1932 جىلدىڭ «7 تامىز» زاڭى بويىنشا ايىپتاۋ ىسىمەن تانىسا وتىرىپ, مىنانى انىقتادىق: بەكبولاتوۆ حاميت 1909 جىلى پىشپەك قالاسىندا كەدەي وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. پارتيادا جوق. سوتتالعانعا دەيىن اقىرتوبەدەگى ينتەرناتتا شارۋاشىلىق جونىندەگى مەڭگەرۋشى بولىپ ىستەگەن ء(10/ىح-ء20/حى 1934ج). بۇرىن سوتتالماعان. تەك ء19/حى 1934 جىلى اۋاتكومداعى ماجىلىستە ينتەرناتتاعى جاعدايدى تولىق تەكسەرىپ شىعۋ تۋرالى قاۋلىسىنان كەيىن, وزىندەگى جەتپەۋشىلىكتى (راستراتا) انىقتايتىن بولدى دەگەن قاۋىپپەن ء20/حى -34 كۇنى ەشكىمگە ايتپاي تاشكەنت قالاسىنا قاشىپ كەتكەن.
وسى ورايدا ينتەرناتتاعى تاربيەلەنۋشىلەردى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان قوردىڭ جىمقىرىلۋىنا بايلانىستى وسى ينتەرناتتىڭ ديرەكتورى دۋۆانوۆقا, ونىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى حۋساينوۆقا دا قارسى قىلمىستىق ءىس قوزعالعاندىعىن ايتا كەتۋ كەرەك. ولاردىڭ بىرىگە وتىرىپ, 177 كگ ۆەرميشەلدى, 200 كگ ماكاروندى, 75 كگ قانتتى, 280 كگ سارى ماي مەن 40 كگ وسىمدىك مايىن «جەپ» قويعاندىعىن, سونىمەن قاتار سويىلعان 2 سيىر ەتىنىڭ ءىزىم-قايىم جوعالعاندىعىن, ازامات بەكبولاتوۆتىڭ رايفو-دان 900 سومعا ساتىپ العان 13 شوشقاسىنىڭ ەتى دە بالالارعا بۇيىرماعانىن, مۇنىڭ ۇستىنە 728 مەتر كويلەك-كونشەكتىك ماتانىڭ دا تاربيەلەنۋشىلەردىڭ كوزىنەن بۇل-بۇل ۇشقانىن تاپتىشتەپ حاتتامالاعان اۋليەاتا اۋدانىنىڭ حالىق تەرگەۋشىسى سىچەۆ ءوزىنىڭ قاۋلىسىندا: دۋۆانوۆ پەن حۋساينوۆتىڭ قاشىپ كەتۋىنە بايلانىستى ىزدەۋ سالىنىپ, ولارعا قاتىستى قىلمىستىق ءىستىڭ توقتاتىلعانىن, ال بەكبولاتوۆتىڭ ءىسىنىڭ سوتقا جىبەرىلگەندىگىن ايتادى. اۋداندىق پروكۋرور سەننيكوۆ سانكتسيا بەرگەن بۇل قىلمىستىق ءىستىڭ سوتقا دەيىنگى كەزەڭىن سارالاي وتىرىپ, مىناداي جاعدايلارعا ءمان بەرۋگە بولادى.
بىرىنشىدەن, ينتەرناتتا ىستەگەن 1,5 اي شاماسىندا بەكبولاتوۆتىڭ جوعارىدا كورسەتىلگەن ء«ىشىپ-جەۋگە» قاتىستىلىعى شامالى ەكەندىگى داۋسىز. دەگەنمەن ايىپتاۋ قورىتىندىسى بويىنشا وعان 5100 سومدى تالان-تاراجعا سالعاندىعى موينىنا ارتىلىپ, ءىسى جەكە-دارا سوتقا وتەدى. ەكىنشىدەن, سەنىمحات ارقىلى اۋداندىق قارجى بولىمىنەن العان 900 سومدى ينتەرناتتىڭ شارۋاشىلىق مەڭگەرۋشىسى ارينە باستىعى دۋۆانوۆقا اپارىپ بەرەدى. ۇشىنشىدەن, قازىنا بولگەن اقشاعا ساتىپ الىنعان 13 شوشقانىڭ قىزىعىن مۇسىلمان ەمەس ديرەكتور مەن ونىڭ جاقىندارىنىڭ كورۋى ابدەن ىقتيمال.
بۇل ورايدا ءمان بەرەرلىك تاعى ءبىر جايت, تەرگەۋشىلەردىڭ بەكبولاتوۆ تاشكەنتتە بوي تاسالاعان تۇراقتى ءدال باسىپ تابۋى. وسىندايدا, «قاشىپ كەتكەن» دۋۆانوۆ پەن حۋساينوۆ وزدەرى الىس كەتپەي, تاشكەنتتە قالىپ, بوسبەلبەۋ بەكبولاتوۆتىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ۇستالۋىن ادەيى ۇيىمداستىردى ما دەپ تە ويلايسىڭ. قورىتىندىسىندا, 1935 جىلدىڭ 29 تامىزىنداعى اۋليەاتا اۋدانى 8-ءشى بولىمشەسىنىڭ حالىق سوتى اۆەركيەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن سوت ماجىلىسىندە, ينتەرناتتىڭ ديرەكتورى دۋۆانوۆ پەن ونىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى حۋساينوۆ امان قالىپ, بەكبولاتوۆقا 10 جىل باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جانە مال-مۇلكىن تۇگەلدەي كامپەسكەلەۋ تۋرالى ۇكىم شىعارىلادى.
ءدال وسىنداي ۇكىمدى اتالعان اۋليەاتا اۋدانى 8-ءشى بولىمشەسىنىڭ حالىق سوتى گرينەۆيچ ميحايل ۆلاديميروۆيچكە دە قاتىستى شىعارعان ەدى. ايتسە دە 1934 جىلدىڭ 21 قاڭتارى مەن 26 شىلدەسى ارالىعىندا قالا ماڭىنداعى كەڭشاردا (سوۆحوزدا) قويماشى بولىپ ىستەگەن گرينەۆيچتىڭ قولداۋشىلارى كوپ بولىپ شىقتى. پاليۋكوۆيچ دەگەن جاناشىرى گرينەۆيچتى تامىزدىڭ 11 كۇنى-اق كەپىلدىككە بوساتىپ الادى. سوت بولعان 1934 جىلدىڭ 19 قىركۇيەگىنەن كەيىن ءبارى بىرىگىپ وبلىستىق سوتقا كاسساتسيالىق ءوتىنىش تۇسىرەدى. ونىڭ ۇزىن-ىرعاسى مىناۋ: گرينەۆيچ ەشقانداي قىلمىسقا بارماعان. ونىڭ ايتۋى بويىنشا 6 اي جۇمىس ىستەگەندە وعان ەشقانداي جالاقى تولەنبەگەن. سوندىقتان وتباسىن اسىراۋ ءۇشىن ول 8 پۇت استىق الىپ, قالاداعى اناسىنا ءبىراز استىق اپارىپ بەرگەن, 2 پۇت استىقتى ارباكەشكە بەرسە, ءدال وسىنداي استىق جولدا جوعالعان. 9 كگ شوشقا ەتى, 17 كگ ۇن, 4 كگ پىسىرىلگەن نان دا وسىنداي تىزىمگە كىرگەن. وسىلاي, ءوزىنىڭ «جەگەندەرىن» تىزىمگە سالىپ, ەسەپتەگەن گرينەۆيچ ءوز كەزەگىندە كەڭشاردى وزىنە قارىز ەتىپ قويادى. ەڭ قىزىعى وسى ءوتىنىشتى قاراعان وق وبلىستىق سوتىنىڭ 1-ءشى سوت القاسى 1934 جىلدىڭ 24 جەلتوقسانىنداعى ۇكىمىمەن (توراعاسى مۇحامەدجانوۆ, مۇشەلەرى ەسەنوۆ پەن ۆلاديميروۆ) گرينەۆيچتىڭ جازاسىن 3 جىلعا دەيىن تومەندەتەدى.
قۇجاتتاردا اتالعان ازاماتتاردان باسقا, 1932 جىلعى «7 تامىز» زاڭى بويىنشا سوتتالعان: ىسقاقوۆ وسپان, كوشەروۆ داۋلەت, بايبەكوۆ ايازبەك, مىرزاقۇلوۆا الۋا, سايمۇراتوۆ, سيۆاشوۆ, تىلەگەنوۆ, تيحونوۆ, يسمايلوۆ, كوشەنوۆ, رايسوۆ, شۋباشەۆ, دوسجاەۆ, قامۇرزاقوۆ, ەسداۋلەتوۆ, تەرنوۆوي, دارمەنقۇلوۆ, حاسەنوۆا ساليما جانە باسقالارى تۋرالى مالىمەتتەر دە بار.
سەيداحان باقتورازوۆ,
م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تارمۋ-ءدىڭ دوتسەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
