تۇركيالىق عالىم, ساراپشى كۇرشاد زورلى «توميريس» ءفيلمنىڭ ترەيلەرى جاريالانعان كەزدە twitter-دە «توميريس ءفيلمى. SATAI Film ونى كورەرمەنگە ۇسىنۋعا دايار... بۇل جەردە العاش رەت جاريالاپ وتىرمىن. ب.ز.د VI عاسىردا ساقتار ۇلى دالانى باسىپ العىسى كەلگەن پارسى پاتشاسى ءىى كيردىڭ اسكەرىن تاس تالقان ەتتى. ول قولباسشى – توميريس حاتۋن-ءدۇر. تۇرىك كينەماتوگرافتارى مۇنى ەلىمىزگە الىپ كەلمەي نە قاراپ ءجۇر؟» دەپ جازعان-دى. ءسويتىپ تۇرىكتەر فيلم ترەيلەرىنە ايرىقشا قىزىقتى. ازەربايجاندىقتار دا ەرەكشە نازار اۋداردى. بىلتىر قاراشا ايىندا «كۇلتەگىن» انيماتسياسى جارىققا شىققاندا دا تۇركيالىقتار ەلەڭ ەتە قالعانى بار. سول كەزدە TRT AVAZ ارناسىنىڭ twitter-دەگى اككاۋنتى «كۇلتەگىن» انيماتسياسى قازاقستان استاناسىندا كورسەتىلە باستادى.
فيلم ەكىنشى تۇركى قاعاناتىنىڭ قولباسشىسى كۇلتەگىننىڭ ءومىرىن سيپاتتايدى» دەپ جازىپ, ونى تۇركيالىقتار مەن ازەربايجاندىقتار كوپ بولىسكەن. سول كەزدە دە باۋىرلاس حالىقتاردىڭ ءتۇپ تاريحقا قۇمار ەكەنىن بايقاعانبىز. شاماسى, اركىم «جەكە باتىر» بولىپ ءومىر ءسۇرۋ قيىن ەكەنىن, كونە زامانداعىداي جۇمىلعان جۇدىرىق بولساق قانا ۇشپاققا شىعاتىنىمىزدى سەزەتىن بولسا كەرەك. الدە, ۆ.لەنين ايتقانداي, «كينو – ونەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىسى» بولىپ قالا بەرەتىنىن اڭعارتا ما, كىم ءبىلسىن؟! ءبىز تەك كونە تاريح زاماناۋي مادەني-گۋمانيتارلىق ينتەگراتسياعا تاماشا قىزمەت جاسايتىنىن سەزىندىك. ال قازاقستان تۇركى تاريحىنىڭ تەرەڭىنە ۇڭىلگەن تۋىندىلار ازىرلەۋ ارقىلى تۋىس حالىقتار ءۇشىن ءىس جۇزىندە قاراشاڭىراق بولا الاتىنىن بايقاتىپ كەلەدى.
ونەر دە ينتەگراتسيانى تەرەڭدەتۋگە قىزمەت ەتەدى
جالپى تۇركى حالىقتارىنىڭ ءبىر-بىرىمەن قايتا تابىسۋى, ينتەگراتسيالىق پروتسەستەر ساياسي قادامداردان گورى, مادەني-گۋمانيتارلىق باعىتقا قاراي بۇرىلا باستاعانىن بايقايمىز. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان فيلمگە باۋىرلاس حالىقتاردىڭ قىزىعا قاراۋى سونىڭ ايعاعى. ويتكەنى, جاھاندىق سۋپەردەرجاۆالار ايماقتىق ينتەگراتسيالاردىڭ تەرەڭدەۋىنە تەك ءوز مۇددەلەرىنە سايكەس كەلگەندە عانا مۇمكىندىك بەرەتىنىن بايقاپ ءجۇرمىز. كەزىندە «ورتالىق ازيا وداعى قۇرىلادى» دەگەن اڭگىمە شىققان, بىراق كەيىن سول وداقتىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرۋى ءتيىس بىرقاتار مەملەكەتتەر وڭاشا بولعاندى قالايتىنىن بايقاتقان. تۇركى ينتەگراتسياسى ماسەلەسىندە دە سونداي ءۇردىس بار. بىراق مادەني-گۋمانيتارلىق ينتەگراتسيانىڭ سيپاتى بولەك. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى ازىرلەگەن «ورتاق تۇركى تاريحى», «ورتاق تۇركى ادەبيەتى» وقۋلىقتارىن تۇركى كەڭەسىنە مۇشە ەلدەردىڭ ماقۇلداۋى, كەيىن «ورتاق تۇركى گەوگرافياسى» وقۋلىعىن ازىرلەۋگە بىلىكتى ماماندارىن جىبەرۋى باۋىرلاس حالىقتار اراسىنداعى بايلانىستاردىڭ عىلىمي, مادەني-گۋمانيتارلىق باعىتتا وربىگەنى ءتيىمدى ەكەنىن كورسەتەدى. ياعني, بۇگىن ءبىر-ءبىرىنىڭ تۋىس ەكەنىن ءبىلىپ وسكەن ۇرپاق, ەرتەڭ ساياسي-ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ تەرەڭدەۋىنە قىزمەت ەتەرى ءسوزسىز. تۇركىلەر ءبىر وداق قۇرماعاننىڭ وزىندە ءبىر-بىرىنە كەدەرگى جاساماي, تىلەۋلەس بولىپ وتىرادى. ينتەگراتسيالىق پروتسەستە بۇل دا ماڭىزدى. ال تاريحتى تەرەڭنەن باستاۋ, باۋىرلاس حالىقتاردىڭ وتاۋ بولىپ بولىنە باستاعان تۇسىن ەمەس, ىرگەسى اجىراماعان كەزىن حالىقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى. تۋىس حالىقتاردىڭ «توميريس» فيلمىنە قىزىعۋىنان تۋىندىنىڭ سول قىزمەتتى اتقارىپ تۇرعانىن اڭعاردىق.
قازاقستاندا تۇسىرىلگەن «توميريس» ءفيلمى مەن «كۇلتەگىن» ءمۋلتفيلمى تۇركىنىڭ تاريحي تانىمىن جاڭعىرتۋدا وزگەشە سيپاتتاعى تۋىندىعا اينالدى. ويتكەنى ارعى تاريح جايلى تۋىندى جاساعان تۇركى مەملەكەتى جوق. تۇركيانىڭ ءوزى ساقتار مەن عۇن زامانى, تۇركى قاعاندىعى تۇگىلى, بەرىدەگى سەلجۇق يمپەرياسى تۋرالى فيلم تۇسىرمەپتى. «تۇركيە» گازەتىنىڭ كولۋمنيسى مەريەم ايبيكە سينان «توميريس» ءفيلمىن كىم اكەلەدى؟» دەپ اتالاتىن ماقالاسىندا ءتوميريستى الىپ ەر تۇڭعانىڭ تىكەلەي ۇرپاعى دەيدى. تۇركى تاريحىنداعى ەڭ العاشقى بيلەۋشى-ءبيبى دەپ سيپاتتايدى دا «تاريحي فيلمدەر ماسەلەسىندە ءبىراز ولقى تۇستارىمىز بار. وسمان يمپەرياسىنان ارىگە بارا الماي ءجۇرمىز. ءالى كۇنگە سەلجۇق زامانى تۋرالى بىردە-ءبىر فيلم تۇسىرمەدىك. وزگە تۇركى مەملەكەتتەرى جايلى فيلمدەرىمىز كوبىنە ۋتوپياعا ۇقساپ كەتەدى... جاس كەزىمىزدە حۋسەيىن نيحال اتسىزدىڭ «بوزقۇرتتار» دەيتىن رومانىن وقىعاندا بۇل كىتاپتاعى وقيعالار جەلىسىمەن فيلم تۇسىرىلسە عوي دەيتىنبىز. وكىنىشكە قاراي, كوكتۇركتەردى, كۇرشاد پەن قىرىق ساربازىن جىرلايتىن بۇل روماندى فيلمگە اينالدىراتىن رەجيسسەر ءوسىرىپ شىعارا المادىق» دەپ جازدى. سودان سوڭ «ەرتۇعرىل» سەريالىن تۇسىرگەن مەحمەت بوزداع پەن TRT ارناسىنىڭ باس ديرەكتورى يبراحيم ەرەننەن ء«توميريستى» تۇركيادا كورسەتۋگە مۇرىندىق بولۋدى سۇراپتى. قىسقاسى, تۇركيالىقتار قازاق جاساعان ءفيلمدى ەستە جوق ەسكى زامانداعى بابالار رۋحىن سەزىندىرەتىن تۋىندى رەتىندە باعالايتىن بولسا كەرەك. ءارى ساق زامانىنا تۇركيالىقتاردىڭ نازار اۋدارا باستاعانىن اڭعارتادى. بۇرىن تۇرىك وقىمىستىلارىنىڭ كوبى ساقتاردى تۇركى تاريحىنا قاتىسى جوق قاۋىم رەتىندە باعالايتىن. سوڭعى جىلدارى بۇل كوزقاراس وزگەرىپ كەلەدى. «توميريس» ءفيلمى دە وسى وزگەرىستەرگە ۇلەس قوسۋى بەك مۇمكىن.
ىرگەمىز اجىراماعان كەزدەرگە بارا الماي ءجۇرمىز
تاريحي وقيعالاردى كوركەم تۋىندى ەتىپ جاساعان جاقسى ارينە. سەبەبى فيلم دە, انيماتسيا دا بەلگىلى ءبىر مولشەردە حالىقتىڭ تانىم-تۇسىنىگىنە اسەر ەتەدى. بۇقارانىڭ كىتاپ وقۋى ازايىپ, اكادەميالىق ەڭبەكتەردىڭ ءتىلى تىم كۇردەلەنىپ كەتكەن زاماندا تاريحي سانانى فيلمدەر ارقىلى دا قالىپتاستىرۋعا بولادى. ماسەلەن, رەجيسسەر ريدلي سكوتت تۇسىرگەن «گلادياتور» دەگەن فيلم بار. سول فيلمدەگى ريم يمپەراتورى مارك اۆرەلي ومىردە بولعان ادام, ال ماكسيمۋس دەتسيم مەريديدىڭ ەسىم-سويى ەشبىر تاريحي قۇجاتتا كەزدەسپەيدى. بىراق ءفيلمدى ريم ءداۋىرىنىڭ شىندىعى رەتىندە باعالايتىندار دا كەزدەسەدى. سول سياقتى «ادميرال» فيلمىنەن كەيىن وتانداستارىمىزدىڭ بىرقاتارى ادميرال كولچاكقا سۇيسىنگەنى ەستە قالىپتى. ونىڭ قازاققا جاساعان قىساستىعىن ۇمىتىپ كەتە جازداعانبىز. قىسقاسى, ءبىراز جۇرت فيلمدەر ارقىلى تاريحي تانىم قالىپتاستىرىپ جاتىر. تۋرا ءبىزدىڭ ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ ەڭبەكتەرى ارقىلى التىن وردا مەن قازاق حاندىعى ءداۋىرىن ەلەستەتەتىنىمىز سياقتى دۇنيە.
قازاقستاندا تۇركيانىڭ TRT تەلەارناسى تۇسىرگەن ء«تىرىلۋ. ەرتۇعرىل» سەريالى تانىمال بولعان-دى. ايگىلى وسمان يمپەرياسىن قۇرعان تۇلعا وسمان عازىنىڭ اكەسى ەرتۇعرىل تۋرالى ايتىلادى. تۇرىكتەر سەريالدى ءالى دە جالعاستىرىپ جاتىر, الايدا ونىڭ سوڭعى بولىمدەرى ءبىزدىڭ ارنالارعا جەتكەن جوق. دەگەنمەن وقيعا جەلىسى ءحىىى عاسىردىڭ ورتا تۇسىنا سايكەس كەلەتىن سەريال قازاقستاندىقتاردى عانا ەمەس, تۇركى جۇرتىنىڭ بارلىعىن, ءتىپتى ارابتاردى دا قاتتى قىزىقتىرعان. ودان بولەك تۇرىكتەر Fetih-1453 دەگەن فيلم ءتۇسىردى, بىراق ونى ءبىزدىڭ كورەرمەن ەستىگەن دە جوق. ءبىز تەك زاماناۋي سەريالدارى مەن كانۋني سۇلتان سۇلەيمان جايلى سەريالدى عانا بىلەمىز. قىرعىزدىڭ تاريحي فيلمدەرىنەن قازاققا ەڭ تانىمالى «قۇرمانجان داتقا» عانا. وزبەكتەر ايگىلى جالال اد دين ماڭگىبەردى جايلى فيلم ءتۇسىرىپ جاتىر ەكەن. بىراق ول ازىرگە جارىققا شىققان جوق. حورەزمشاح مۇحاممەدتىڭ بالاسى, شىڭعىس قاعانعا ۇزاق ۋاقىت بويى قارسىلىق كورسەتكەن, قاعان دا ىشتەي قۇرمەت تۇتقان تۇلعا دەسەدى بىلەتىندەر. ءامىر تەمىر جايلى ءفيلمنىڭ دە ستسەناريى دايار دەسەدى. بىراق ءتۇسىرۋ جۇمىستارى باستالماپتى. ورىستاردىڭ «ورداسى» دا, «موڭعولى» دا, قىتايلار تۇسىرگەن «شىڭعىس حان» مەن «قۇبىلاي حان» سەريالدارى دا, قىسقاسى تۇركى تاريحىنا ازدى-كوپتى قاتىسى بار تۋىندىلاردىڭ بارلىعى دەرلىك باۋىرلاس جۇرتتاردىڭ ىرگەلەرى اجىراپ, قاراشاڭىراقتان ءبولىنىپ, جەكە-جەكە ەتنوس رەتىندە قالىپتاسۋىنىڭ باستالعان كەزىندەگى وقيعالاردى سيپاتتايدى. ارعى تاريح ەمەس. بالكىم, سودان دا شىعار, جالەل اد-دين ماڭگىبەردى نەمەسە ەرتۇعرىل جايلى تۋىندىلاردا شىڭعىس پەن ونىڭ ۇرپاقتارى – اتا جاۋ. شىڭعىس قاعان جايلى فيلمدەر مەن سەريالداردا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ امىرشىلەرى حاس دۇشپان رەتىندە سيپاتتالادى. تەرىسكەيدەگى جۇرت تۇسىرگەن فيلمدەردە, ايتالىق «وردادا» ءبىزدىڭ بابالار قانىپەزەر, قاتىگەز, ءتىپتى دالانىڭ تاعىلارى سياقتى سۋرەتتەلەدى. قىسقاسى, تاريحي فيلمدەردى اركىم ءوز ۇلتىنىڭ تانىمى مەن يدەولوگياسى تۇرعىسىنان ءتۇسىرىپ جاتىر. دەمەك, ءار ەلدىڭ وزىندىك تاريحي تانىمى تۇرعىسىنان باعا بەرىلىپ جاتىر دەگەن ءسوز. ءبىز دە «الماس قىلىش» فيلمىندە مۇحاممەد ءشايبانيدى تىم ۇردا-جىق, دورەكى, كەۋدەمسوق قىلىپ كورسەتكەنبىز. الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارى ونىڭ «قىز بەينەلى» ەتىپ سيپاتتالعانىن سىناعان. كيىمىنە دە ءمىن تاققان. ال ءبىزدىڭ تاريحتا قاسىم حاننىڭ بولەسى ءھام ەڭ باستى قارسىلاسى رەتىندە عانا قالعان مۇحاممەد شايباني ازۋلى شاح ءيسمايلدىڭ دە باسەكەلەسى ەدى. شاح يسمايلدىڭ ەۋروپانى دىرىلدەتكەن وسمان يمپەرياسىمەن تىرەسكەنىن ەسكەرسەك, قاسىمنىڭ بولەسى دە وڭاي بولماعانى. بالكىم سودان دا شىعار, شىعىستا سۋرەتشىلەردىڭ ءپىرى سانالاتىن كەمالاددين بەكزات تا مۇحاممەد شايبانيدىڭ بەينەسىن سالىپتى. ول سۋرەت بىزگە دە جەتكەن. بىراق قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى كەزىندە ول ءبىزدىڭ قارسىلاسىمىز بولدى. ءسويتىپ, بۇگىنگى شىعارمالاردا ءبىزدىڭ قولايىمىزعا جاعاتىن دەڭگەيدە سۋرەتتەلىپ ءجۇر. كۇللى تۇركى الەمىندەگى جاعداي سولاي. اركىم كورپەنى وزدەرىنە تارتۋمەن الەك. ال «توميريس» ءفيلمى بۇل تۇرعىدان قاراستىرساق, سيپاتى مەن مازمۇنى بولەك دۇنيە بولعالى تۇر. كادىمگىدەي يدەولوگيالىق مانگە يە بولعان تۋىندىعا اينالاتىن ءتۇرى بار. ويتكەنى توميريس – كۇللى تۇركى جۇرتىنا ورتاق تۇلعا.
P.S. جاھانداعى تۇركىلەردىڭ وتكەن داۋىرلەردەگى ءبىر-ءبىر قاھارماندى ەنشىلەپ العانى بايقالادى. وزبەك اعايىننىڭ ءامىر تەمىرى مەن جالەلاددين ماڭگىبەردىسى بار, قىرعىز اعايىننىڭ ماناسى بار, ازەربايجان جۇرتى ايگىلى سەفەۆيدتەر مەملەكەتىن ماقتان ەتەدى. تۇرىكتەر الپارسىلان مەن ەرتۇعرىلدى, وسمان پاديشالارىن العا تارتادى. بىراق توميريس پەن مودەنى, بۋمىن مەن بىلگە قاعانداردى ماداقتاپ جاتقان ەشكىم جوق. ال ولاردىڭ ءداۋىرى بارشا تۇركىنىڭ ءبىر تۋدىڭ استىنا جينالعان كەزدەرى ەدى.
