وتاندىق نارىقتى جاۋلاعان قىتاي, قىرعىز, بەلارۋس كيىم-كەشەكتەرىنىڭ قاتارىنان ءوزبەكستاندا وندىرىلگەن ونىمدەردى ءجيى كەزدەستىرۋگە بولادى. وزبەك ونىمدەرىنىڭ الىس-جاقىن نارىققا كوپتەپ شىعارىلا باستاۋىنىڭ تەتىكتەرىن ماماندار قىتايدىڭ ءار سالانى شوعىرلاندىرىپ دامىتۋ ساياساتىنىڭ نەگىزگە الىنعانىمەن بايلانىستىرادى.
ءجىپ ءيىرۋ ونەركاسىبىنە جەڭىلدىك كەرەك
جاقىندا قازاقستان ۇكىمەتى دەلەگاتسياسىنىڭ تاشكەنتكە ساپارى اياسىندا ىسكەرلىك جۇمىس توبى قۇرامىندا بولعان «ازالا كوتتون» جشس ديرەكتورى بەكەت تۇرسىنحانوۆ وزبەكستاننىڭ توقىما ونەركاسىبىندەگى ەرەكشەلىكتەرگە توقتالدى. «جەڭىل ونەركاسىپ اۋقىمدى سالا بولعاندىقتان, كورشى ەلدە توقىما ونەركاسىبى جەكە سالا رەتىندە دامىپ كەلەدى.
ءارى سوڭعى ءۇش جىلدا ماقتا تالشىقتارىن سىرتقا شىعارۋعا تىيىم سالىنعان. بۇل ەلدە ينۆەستورلارعا دا جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلىپ وتىر. مىسالى, 1 ملن دوللار ينۆەستيتسيا سالعان كومپانيا – 3 جىلعا, 10 ملن ينۆەستيتسيا سالعان كومپانيا – 10 جىلدان استام مەرزىمگە سالىقتان بوساتىلادى. سالىستىرمالى تۇردە العاندا, وزبەكستان ونەركاسىبى كورپوراتيۆتىك جانە قوسىمشا قۇن سالىعىنان بوساتىلعاندىقتان, جىپتەرى بىزدەن 30 پايىزعا ارزان ءارى جارتىلاي شيكىزات رەتىندە ءجىپتىڭ 70 پايىزىن ەكسپورتقا شىعارۋعا ءمۇمكىندىك جاسالىپ وتىر», دەيدى ب.تۇرسىنحانوۆ.
كورشى ەلدەگى وندىرىسكە سەرپىن بەرىپ وتىرعان تاعى ءبىر مۇمكىندىك – كوممۋنالدىق تولەمدەرگە جاسالعان جەڭىلدىكتەر. مىسالى, «ازالا كوتتون» وندىرىسىندە 500 توننا ءجىپ ءيىرۋدىڭ كوممۋنالدىق شىعىنى 20-25 ملن تەڭگە. ياعني, بىزدە 1 كۆت – 13-14 تەڭگە بولسا, كورشى ەلدەگى كورسەتكىش – 7-8 تەڭگە شاماسىندا.
كيىم وندىرۋشىلەر كورشى ەلمەن باسەكەلەسە الا ما؟
وزگە ەلدەردىڭ نارىعىن باعىندىرۋعا مىقتاپ كىرىسكەن وزبەكستان تاراپى مۇنىمەن توقتاپ قالماي, اعىمداعى جىلدىڭ العاشقى ايلارىندا تاۋارلاردىڭ بەس جۇزگە جۋىق تۇرىنە كەدەندىك سالىق جەڭىلدىكتەرىن ەنگىزگەنى بەلگىلى. وسى ورايدا دابىل قاققان قازاقستاندىق كاسىپكەرلەر جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنداعى كوكەيكەستى ماسەلەلەر ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا قايتا قارالۋى قاجەتتىگىن العا تارتادى.
قىزىلوردا وڭىرىندە كاسىبىن دوڭگەلەتىپ, قىرىققا جۋىق ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان كاسىپكەر دىلمۇحامەد ابىزوۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي جاعدايدا كوپتەگەن قازاقستاندىق كاسىپورىنداردىڭ اشىق باسەكەگە توتەپ بەرە المايتىنى انىق. سەبەبى, ولاردىڭ كوپشىلىگى مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن وتىر. وزبەكستان كاسىپكەرلەرى سالىقتان بوساتىلادى دا, قازاقستاندىق كاسىپكەر بەلگىلى ءبىر نارىققا شىققاندا نەمەسە شيكىزات ساتىپ العاندا كەدەندىك باج سالىعىن تولەۋگە ءماجبۇر. «وتكەن جىلى وزبەك تاۋارى ءبىزدىڭ كاسىپورىننىڭ ونىمىنەن 5 پايىزعا قىمبات بولسا, بيىل 7 پايىزعا ارزانداپ كەتكەن. سوندىقتان كۇنىنە 500, ايىنا 10 مىڭ جەيدە تىگەتىن كاسىپورىن ءۇشىن مارجانى تومەندەتۋگە تۋرا كەلدى. سەبەبى, قالايدا ءوندىرىستى توقتاتپاۋىمىز قاجەت بولدى», دەيدى كاسىپكەر.
ءنول پايىز جەڭىلدىكپەن قاتار وزبەكستاندىق كاسىپكەرلەر شيكىزاتتى دا ارزان باعامەن الادى. «وڭتۇستىك» ەركىن ەكونوميكالىق ايماعى وسى جەڭىلدىك شارتتارىن اتالعان كاسىپورىنعا دا ۇسىنىپ وتىر. الايدا مۇنداي مۇمكىندىكتەر ەلىمىزدىڭ باسقا دا وڭىرلەرىندەگى ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتاردا قولدانىلۋى قاجەتتىگىن العا تارتقان دىلمۇحامەد ابىزوۆ بۇگىندە وزبەكتاننىڭ جەڭىل ونەركاسىبى عانا ەمەس, بارلىق سالاسىنا جەڭىلدىكتەر بار ەكەنىنە قىنجىلىسىن ءبىلدىردى. وسى ورايدا قازاقستان تىعىرىقتان شىعۋ جولدارىن تاپپاسا, جۇمىسسىزدىق پەن الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىنىڭ ءورشيتىنى انىق. تىپتەن, بۇل جاعدايدىڭ سالدارىن ۇن, ماشينا, جيھاز, اياق كيىم, ت.ب. وندىرۋشىلەرى دە كورە باستاعان.
جەڭىل ونەركاسىپ ۇكىمەتتەن قولداۋ كۇتەدى
«بارلىق ەلدەردە بار ارتىقشىلىقتار مەن جەڭىلدىكتەر قازاقستاندا جاسالماعان. سونىڭ سالدارىنان جەڭىل ونەركاسىپ سالاسى ەڭسە تىكتەي الماي كەلەدى. سالانى دامىتۋ ماسەلەسى ون جىلدان بەرى كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. ۇكىمەتتىڭ الدىندا كوپتەگەن ماسەلە كوتەرىلدى. قازاقستاندىق ءونىمدى كوبەيتۋگە باعىتتالعان «قازاقستاندا جاسالعان» باعدارلاماسى جاسالعانىمەن, ول دا العا جىلجي قويمادى. شيكىزاتتىق الەۋەتىمىز بولا تۇرا يمپورتقا تاۋەلدى بولىپ وتىرمىز» دەگەن پىكىرىن بىلدىرگەن جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ليۋبوۆ حلۋدوۆا وزبەكستان عانا ەمەس, قازاقستان اۋماعىنا تاۋارلارىن ەركىن تاسىمالداپ جاتقان قىرعىزستان, بەلارۋس, رەسەي, قىتاي سياقتى ەلدەردىڭ كاسىپورىندارى سالىقتان بوساتىلعانىن ايتادى. ءتىپتى, ءۇندىستاندا جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىن قولدايتىن ارنايى قور بار ەكەن. رەسەي مەن بەلارۋس دە سالانىڭ مەملەكەتتىك قولداۋىنسىز دامىمايتىنىنا الدەقاشان كوزدەرى جەتكەن. ليۋبوۆ حلۋدوۆانىڭ ايتۋىنشا, ماقساتتى ساياسات بولماسا, ەلىمىزدىڭ جەڭىل ونەركاسىپ سالاسى دامىمايدى. نارىقتا ەكونوميكالىق تەڭسىزدىك باسىم. قازاقستانعا كەلەتىن تاۋارلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى تەحنيكالىق رەگلامەنتكە ساي ەمەس. ال تاۋار باعاسىنىڭ باسەكەسى جايىندا ءسوز قوزعاماس بۇرىن, توقىما-تىگىن سالاسىنا قاجەتتى شيكىزاتتىڭ ماسەلەسى تۋراسىندا ايتا كەتكەن ءجون. بۇل باعىتتا قازاقستاننىڭ كەدەندىك وداقتىڭ بەلسەندى مۇشەسى ەكەنىن قاپەردە ۇستاۋىمىز كەرەك. ويتكەنى قازاقستانعا سىرتتان كەلەتىن زاتتىڭ قۇنى ءبىرشاما جوعارى بولىپ كەلەدى. ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ماقتانىڭ 70 پايىزىن ەكپورتقا جونەلتسەك, ءجۇننىڭ 14, تەرىنىڭ 20 پايىزى عانا وزىمىزدە وڭدەلەدى ەكەن. بۇگىندە قازاقستاننان وزگە ەلدەردىڭ ىشكى نارىعىنىڭ قاۋىپسىزدىگى قاتاڭ ساقتالادى. ىشكى نارىعىن قورعاۋ ماقساتىندا مىسالى بەلارۋس پەن رەسەيدە شيكىزات جانە جارتىلاي شيكىزاتتىق ونىمدەردىڭ ءبىرازى ەلدەن شىعارىلمايدى. سونداي-اق وزبەكستان, قىتاي, تۇركيا ەلدەرىنىڭ ىشكى نارىعىنا ەنۋ وتە قيىن. بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى تىپتەن ەكى ساتىلى ليتسەنزيالاۋ ءتارتىبىن ەنگىزگەن.
وسى تۇستا ايتا كەتەتىن ماسەلە, جەڭىل ونەركاسىپتىڭ كوشىن باستاعان قازاقستاندىق كاسىپورىندار وزبەكستانعا ءبىر-ەكى رەت ونىمدەرىن ساتۋعا نيەتتەنىپ كورگەن. بىراق سىرتقا ۆاليۋتانى شىعارماۋعا باسا ءمان بەرەتىن وزبەكتەر ءبىزدىڭ تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ بۇل ارەكەتىنە توسقاۋىل قويسا, وزبەك ۆاليۋتاسىن اقش دوللارىنا باعامداۋدىڭ وزىندىك قيىندىقتارى بار. وسىنىڭ سالدارىنان قازاقستاندىق كاسىپورىندار وزبەكستانعا تاۋار ساتىپ, بەرەكە تاپپاسىن تۇسىنگەن. ەسەسىنە, وزبەك تاۋارى بىزگە اعىلىپ كەلىپ جاتىر. وسى ورايدا بۇل ماسەلەگە يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى يندۋستريالىق دامۋ جانە ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ارالاسۋى اسا ماڭىزدى دەيدى ليۋبوۆ حلۋدوۆا. سەبەبى, وندىرىسكە اقشا سالۋعا نيەتتەنگەن كاسىپكەرلەر تويحانا سالىپ, شەتەلدەن تاۋار تاسىمالداپ, وزگە ەلدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا ءماجبۇر بولىپ جۇرگەنى اقيقات.
قازىر قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ توقىما-تىگىن سالاسىنداعى كاسىپورىندارى وزدەرىنە قاجەتتى شيكىزاتتى قىتاي, تۇركيا سىندى بىرقاتار ەلدەردەن تاسىمالدايدى. كورشىلەس ەكى ەلدىڭ كاسىپكەرلەرى شيكىزاتتى ەل اۋماعىنا كىرگىزگەندە ەكى ءتۇرلى الىم-سالىق تولەيتىنى انىق. وزبەكتەردىڭ سىرتتان كىرگىزەتىن شيكىزاتقا تولەيتىن كەدەندىك باج سالىعىنىڭ مولشەرى زاتتىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ 6 پايىزى دەڭگەيىندە بولسا, قازاق كاسىپكەرلەرى 30 پايىزعا دەيىن كەدەندىك باج سالىعىن تولەۋگە ءماجبۇر. بۇدان كەيىن جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىندا كىمنىڭ ءباسى جوعارى بولاتىنىن باعامداي بەرىڭىز.
ال ينۆەستورلاردىڭ قازاقستاندى اينالىپ ءوتۋىنىڭ سەبەبىن قازاقستاندىق نارىقتىڭ دايىن ونىمگە باعىتتالعاندىعىمەن تۇسىندىرگەن ليۋبوۆ حلۋدوۆا وزبەكستان, قىرعىزستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى وسى ەلدەردىڭ ىشكى ساياساتىمەن تىعىز بايلانىستىلىعىن ايتادى. سونداي-اق جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋى مەن ءونىم ءوندىرۋ ۇلەسىنىڭ ارتۋى دا ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتى قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى.
بۇرىن ماقتا ءوسىرىپ, دايىن بۇيىم شىعاراتىن ءارى بىردە-ءبىر كاسىپورنى بولماعان وزبەكستاننىڭ بۇل قادامىن رەفورماتورلىق شەشىم دەپ باعامدايدى ساراپشىلار. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا وزبەكتەر تەك 7 پايىز عانا ماقتا تالشىعىن قايتا وڭدەيتىن. قازىر بۇل كورەتكىش 55 پايىزدان اسقان. وزبەكستان سونىمەن قاتار اياق كيىم جانە تەرىدەن جاسالعان بۇيىمدارىن تۇركيا, يتاليا, ۇلىبريتانياعا ەكسپورتقا شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر. تىپتەن, ورتالىق ازياداعى تەرىنى تەرەڭدەتىپ قايتا وڭدەيتىن ەڭ ءىرى ورتالىق-حاب بولۋ مۇمكىندىگىن دا قاراستىرۋدا.
– دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بۇگىندە قازاقستاندا 1500-دەن استام كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ تۇر. وتاندىق وندىرۋشىلەر قال-قادەرىنشە ساپالى ءونىم شىعارۋ ارقىلى سالانىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ وتىر. الايدا, توقىما-تىگىن سالاسى ىشكى نارىقتىڭ 10 پايىزىن, اياق كيىم ءوندىرىسى 2 پايىزىن عانا قامتىپ وتىر. ەلىمىزدە ماتا شىعاراتىن كاسىپورىننىڭ جوقتىعى, ءجيى ايتىلىپ جۇرگەن ءجۇن كلاستەرىن قۇرۋ ماسەلەسىنىڭ دە جۇزەگە اسپاۋى سالانىڭ دامۋىنا كەرى ىقپالىن تيگىزۋدە. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ شيكىزات مۇمكىندىگى وتاندىق بىلعارى ءوندىرىسىن دامىتۋعا قاۋقارلى. ءبىر قۋانارلىعى اعىمداعى جىلدىڭ 1 ساۋىرىنەن باستاپ وڭدەلمەگەن تەرىنى سىرتقا شىعارۋعا تىيىم سالاتىن ۇكىمەت قاۋلىسى كۇشىنە ەندى. ەندىگى كەزەكتە سەمەيدە, تارازدا, الماتىدا ورنالاسقان تەرى وڭدەۋ كاسىپورىندارى جاندانىپ, تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەيدى دەگەن سەنىم مول, – دەيدى قاۋىمداستىق باسشىسى.
مامان ماسەلەسىن قوزعاعانىمىزدا, ليۋبوۆ حلۋدوۆا جەڭىل ونەركاسىپ سالاسى كاسىبي جۇمىسشىلارعا ءزارۋ ەكەندىگىن ايتادى. بۇل دا مەملەكەتتىڭ ارالاسۋىن تالاپ ەتەتىن ماسەلە. سەبەبى, ءوندىرىس ورىندارىنا بىلىكتى ماماندار تارتۋ, كاسىبي ديزاينەرلەرمەن ارىپتەستىك بايلانىستار ورناتۋ ءالى شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. مىسالى, ەۋرووداق ەلدەرىندە ديزاينەر مەن جەڭىل كاسىپورىندار اراسىندا تىعىز قارىم-قاتىناس ورناعان. وسىنداي جۇيەلى وندىرىستىك تەحنولوگيا ارقىلى ديزاينەرلەر دايىن كيىم ۇلگىسىن كاسىپورىنعا ساتا الاتىن بولسا, ءوندىرىس باسشىلارى ديزاينەرلەردى دايىندايتىن وقۋ ورىندارىمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋدى جولعا قويعان.
قالاي بولعاندا دا, سالانىڭ ەڭسەسىن تىكتەيتىن تەتىكتەردى قاراستىرۋ بيلىكتىڭ ەنشىسىندە دەيدى ساراپشىلار. وسى ورايدا مەملەكەتتىڭ شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا قولداۋ كورسەتۋى, كورشى ەلدەردە جاسالعان جەڭىلدىكتەردى پايدالانۋ تاجىريبەلەرىنە كوڭىل اۋدارۋى اسا ماڭىزدى.
الماتى
