ول كەزدە رەداكتسيا ءۇيى بۇرىنعى سوۆەت (قازىرگى قازىبەك بي) كوشەسى مەن فۋرمانوۆ (قازىرگى ن.نازارباەۆ) كوشەسىنىڭ قيىلىسىنداعى بەس قاباتتى قىزىل ۇيدە-تۇعىن. كەيىن ورتەنىپ كەتكەن بۇل عيماراتقا كىمدەر كەلىپ, كىمدەر كەتپەگەن دەسەڭىزشى! اسىرەسە قىزمەتكەرلەرى شە! كىلەڭ ەگدە تارتقان – جاسامىس كىسىلەر ەدى. قىسى-جازى مويىندارىنان تاستامايتىن شوقپارداي گالستۋكتەرىن ايتپاعاندا, ۇستەرىندەگى قاپ-قارا كاستۇمدەرىن دە شەشپەيتىن ولار «ءبىز تسك-نىڭ ورگانى «سق»-دانبىز» دەپ شىرەنگەندە كەز كەلگەن ادام تۇگىل وبكومنىڭ سەكرەتارلارىنىڭ ءوزىن سەلك ەتكىزەرلىكتەي سەستى دە بەدەلدى بولىپ كورىنەتىن. ارالارىنداعى ءبىردى-ەكىلى جاستارى دا سول اعالارىنا ەلىكتەپ, جالدارىن كۇدىرەيتىپ جۇرەتىن. ۋنيۆەرسيتەتتى بىزدەن ءبىراز جىل بۇرىنىراق ءبىتىرىپ, قارا شاڭىراقتىڭ قاسيەتىن سەزىنە باستاعان نامەت كەلىمبەتوۆ, ۋاقاپ قىدىرحانوۆ, ءتاجىباي بيتاەۆ, شاكيزات ءدارماعامبەتوۆ, ەلەمەس ساليحوۆ, بالتا يساەۆ, عالىمجان قاللەموۆ, ءومىرالى نۇرعيساەۆ, بەرىكباي ساعىندىقوۆ سياقتى ارىپتەستەرىم رەداكتسيا ىشىنە كىرىسىمەن-اق وزگەرىپ سالا بەرەتىن. انشەيىندەگى اشىق-جارقىن مىنەزدەرىنەن ايىرىلىپ, دالىزدە كەزدەسىپ قالسا, كەكىرەيىپ, كوپ ءسويلەسپەي, كەيدە باس يزەپ قانا ءوتىپ بارا جاتقانىن كورىپ, «ياپىر-اۋ, مىنالار شىنىمەن سولار ما» دەگەندەي, اۋىز اشىپ قالا بەرەتىنمىن. سويتسەم, كەيىن ءتۇسىندىم, ولاردىڭ ءبارى وزدەرىنىڭ جاسى ءۇلكەن اعالارى – باس رەداكتورعا ەلىكتەيدى ەكەن عوي.
باس رەداكتورىمىز كەڭەسباي ۇسەباەۆ, يمانى وزىنە سەرىك بولسىن, ۇيىندە قايدام, قىزمەتتە قاتال, ارتىق-اۋىس سويلەمەيتىن, ۇنەمى تۇنجىراپ, قاباعىن ءتۇيىپ جۇرەتىن (الدە ماعان سولاي كورىنە مە) جان-تۇعىن. لەزدەمەلەردە دە ءۇش-ءتورت مينۋتتان ارتىق سويلەگەنىن بايقاعان ەمەسپىن. تىم رەسمي توماعا-تۇيىق بۇل كىسىنى مەن كەيدە سول كەزدەرى ءار بولمە مەن ءدالىزدىڭ تورىندە قىستىرۋلى تۇراتىن پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتى ساياسي بيۋروسىنىڭ مۇشەلەرى مەن مۇشەلىككە كانديداتتارى اراسىنان دا ىزدەستىرگەندەي اسەردە بولۋشى ەدىم. شاش قويىسى, كيىم كيىسى, كوز قاراسى قۇددى سول كوسەمدەردىڭ كوشىرمەسىندەي كەڭەكەڭنىڭ شىعارماشىلىعىن قايدام, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى مەن ءىسكەرلىگى وتە كۇشتى بولاتىن. جوعارى جاقتان تۇسكەن نۇسقاۋلاردى ءبولىم مەڭگەرۋشىلەرىنە قىسقا دا نۇسقا ءتۇسىندىرىپ, سونىڭ ورىندالۋىن ءوزى قاداعالاپ وتىراتىن.
ءبولىم مەڭگەرۋشىلەرى دەمەكشى, ول كەزدە رەداكتسيانىڭ ءبولىم باستىقتارىنىڭ بەدەلى ورتالىق كوميتەتتىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىلەرىنىڭ بەدەلىنەن بىردە-ءبىر كەم ەمەس ەدى دەسەم, مۇمكىن اسىرا ايتقاندىعىم بولار. ايتسە دە ۇگىت-ناسيحات جانە پارتيا تۇرمىسى بولىمدەرى باستىقتارىنىڭ وبلىستىق پارتيا كوميتەتتەرىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلارىمەن تەلەفون ارقىلى تىكەلەي سويلەسىپ, كەيبىر ماسەلەلەر جونىندە اقىلداسىپ جاتقانىنا تالاي رەت كۋا بولعانىم بار. ونىڭ ۇستىنە رەدكوللەگيا مۇشەلەرىنىڭ ءبارى ورتالىق كوميتەتتىڭ سەكرەتارياتىندا بەكىتىلەتىن. مىنە, وسىنداي بەدەلدى دە بىلىكتى ءبولىم مەڭگەرۋشىلەرىن ىرىكتەپ الا بىلگەن كەڭەكەڭ ولارعا جۇمىس تا ىستەتەتىن, سونىمەن بىرگە كەڭ قۇقىق تا بەرىپ قويعان. ولار قىزمەتكەرلەرىن وزدەرى تاڭداپ, وزدەرى قابىلداپ, جۇمىستان وزدەرى بوساتا الاتىن.
سونداي بىلىكتى دە ءبىلىمدى ءبولىم مەڭگەرۋشىلەردىڭ ءبىرى حايدەكەڭ – حايدار بايمۇحامبەتوۆ اعامىز مەن اسكەردەن كەلگەلى بەرى (1964 جىلى, ءبىزدى, كازگۋ-ءدىڭ ءتورتىنشى كۋرسىنىڭ ءبىر توپ ستۋدەنتىن مىندەتتى بورىشىمىزدى وتەۋ ءۇشىن ارميا قاتارىنا الىپ كەتكەن بولاتىن, سودان اراعا ءۇش جىل سالىپ, 1968 جىلى ورالىپ, وقۋىمىزدى ودان ءارى جالعاستىرىپ جاتقان ەدىك) قامقورلىعىنا الىپ, ارا-تۇرا تاپسىرمالار دا بەرىپ تۇرۋشى ەدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سوڭعى كۋرسىنا كوشكەنىمىزدە ديپلوم جۇمىسىن جازۋ ءۇشىن دەپ تاعى ءبىر جىل تەككە ساندالتىپ قويعانىن بىلەتىن اعامىز بىردە:
– ءاي, سەن قاراپ جۇرمە, ءبىزدىڭ بولىمگە اتسالىسىپ تۇر, جازعاندارىڭ جاراپ جاتسا گازەتكە ۇسىنامىز, سويتە-سويتە ءتوسەلىپ كەتەسىڭ, – دەگەن ەدى.
اعانىڭ ايتقانىن ەكى ەتپەيتىن مەن قىسقا حابارلاردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن توعىتىپ, كەيىن ەپتەپ حات قورىتاتىنداي دارەجەگە دە جاراپ قالعان بولاتىنمىن. سونان قاسيەتتى ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ قارساڭىندا حايدەكەڭ ويدا جوقتا:
– مەن سەنى بولىمگە الۋعا ۇسىنام, ارىزىڭدى جاز, – دەمەسى بار ەمەس پە.
– وي, اعا مەن ءالى ديپلومىمدى العان جوقپىن عوي...
– ەشتەڭە ەتپەيدى, – دەدى اعامىز مەيىرلەنە ك ۇلىپ, – ەندى ەكى-ءۇش ايدان كەيىن المايسىڭ با ول قاتىرما قاعازىڭدى, ايتپاقشى ارىزىڭدا «ۋنيۆەرسيتەتتى ءبىتىرۋىمە بايلانىستى» دەپ اشىپ كورسەت.
ءدال وسى كەزدە ەسىكتەن حاتشى كەلىنشەك حاليدا كورىنىپ:
– ءسىزدى رەداكتور شاقىرىپ جاتىر, – دەپ قالدى.
حايدەكەڭ ورنىنان كوتەرىلە بەرگەن كەزدە, مەن دە لىپ ەتىپ قارسى جاقتا وتىرعان ءومىرالىنىڭ جانىنا بارىپ:
– ومەكە, ءوتىنىشتى قالاي جازۋشى ەدى, كومەكتەسىپ جىبەرمەيسىز بە؟ – دەدىم.
– ايتتى عوي ەندى, – دەدى ءومىرالى ارەڭ دەگەندە ءتىل قاتىپ, – ۋنيۆەرسيتەتتى ءبىتىرگەننەن كەيىن دەپ... سولاي دەپ جاز...
– ول جاعىن ۇقتىم عوي, – دەدىم مەن دە ومەكەڭنىڭ ونشا ۇناتپاي وتىرعانىن سەزىپ, – باس جاعىن قالاي باستاسام ەكەن؟
ومەكەڭ ءبىر ساتكە سازارىپ وتىردى دا, الدىندا جاتقان «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ ءبىرىنشى بەتىندەگى فيرماسىن قالامىمەن اينالدىرا سىزىپ:
– قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ, قازاق سسر جوعارعى سوۆەتىنىڭ جانە مينيسترلەر سوۆەتىنىڭ ورگانى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتورى ك.ۇسەباەۆ جولداسقا دەيسىڭ دە, جاڭاعى ايتقانداردى جازاسىڭ, – دەدى, ءسويتتى دە اڭگىمە ءبىتتى دەگەندەي, «سوۆەتسكي سپورت» گازەتىنەن قۇنجىڭداپ بىردەڭكەلەردى كوشىرە باستادى.
مەن دە بالا ەمەسپىن, ءبىراز نارسەنى كورىپ قالعان پالەمىن عوي. ءوتىنىشىمنىڭ باس جاعىن ومەكەڭ ايتقانداي ەتىپ باستاعانىممەن, سەبەبىنە كەلگەندە «ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەننەن كەيىن» دەمەي «ءبىتىرۋىمە بايلانىستى» دەپ جازىپ, حايدەكەڭنىڭ ۇستەلىنىڭ ۇستىنە قويا قويدىم.
ءسۇت ءپىسىرىم ۋاقىتتان كەيىن كەلگەن اعامىز الدىنداعى قاعازدى ءارى-بەرى توڭكەرىستىرىپ ءبىراز قاراپ وتىردى دا, ەكى-ءۇش جولىن سىزىپ تاستاپ وزىمە ۇسىندى:
– ءما, قايتا كوشىرىپ جاز!
قاراسام, «قازاقستان كومپارتياسىنان باستاپ «ورگانى» دەگەن جەرگە دەيىن سىزىپ تاستاپ, «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى دەگەنىن عانا قالدىرىپتى. ومەكەڭ اعام سىزىپ تاستاعان سوزدەردى ادەيى جازدىردى ما, الدە بىلمەي جازدىردى ما, بىلمەيمىن, حايدەكەڭ ايتەۋىر, سول قيمىلىمەن ۋاقىت وتە كەلە كومپارتيانىڭ قوپارىلىپ, سق-نىڭ ءتۇبى «ەق» بولاتىنىن سول كەزدە-اق سەزگەندەي بولىپ كورىنەدى ءدال قازىر ماعان.
ءوتىنىشتى تازا قاعازعا كوشىرىپ, حايدەكەڭنىڭ الدىنا قايتا كەلدىم. اعام ونى تاعى دا ءبىر قاراپ شىقتى دا:
– ال بالا اللاڭا سىيىنا بەر, – دەدى ءسوزىن جۇمباقتاپ. – الدا ۇلكەن سىن تۇر. كەڭەكەڭ بۇل ارىزىڭ مەن جەكە ءىسىڭدى تانىسىپ-ءبىلۋ ءۇشىن رەدكوللەگيا مۇشەلەرىنە جىبەرەتىن بولادى. ولاردىڭ ارقايسىسى ءبىر-ءبىر رەداكتور, وزىڭمەن جەكە-جەكە سويلەسۋلەرى ءمۇمكىن, بايقا, شي شىعارىپ الىپ جۇرمە, بىرەۋى «قارسىمىن» دەپ قول قويسا-اق, جاعدايىمىز قيىنداپ كەتۋى كادىك.
ايتقانداي-اق, كەڭەكەڭنىڭ ءوزىن قوسپاعاندا رەدكوللەگيانىڭ التى مۇشەسى – ساپارجان حايداروۆ (رەداكتوردىڭ ورىنباسارى), نۇرعازى شاكەەۆ (جاۋاپتى حاتشى), ماعاۋيا ماشاقوۆ (ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى), بەكدىلدا ابدۋللين (پارتيا تۇرمىسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى), ەسەت اۋكەباەۆ (ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى) جانە پەرنەبەك بەيسەنوۆ (سوۆەت قۇرىلىسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى) مەنىمەن جەكە-جەكە سويلەسىپ, ءومىربايانىم مەن شىعارماشىلىعىما قاتىستى ءبىراز جايعا قانىقتى. حايدەكەڭ الدىن الا ايتىپ قويعان با, قايدام, كوپ قيناعان جوق, ءبارى دە وڭ قاباق كورسەتىپ, قولدارىن قويىپ بەردى.
«شيكىلىك» باس رەداكتوردىڭ الدىنا بارعانىمدا بايقالدى. ارادا اپتا وتپەي جاتىپ, حايدەكەڭ ەسىك جاقتاعى سۋرەتشى ءھام رەتۋشەر جانۇزاقتىڭ ۇستەلىنە جاپسارلاستىرا قويدىرىپ بەرگەن شاعىن تۋمبوچكامنىڭ ۇستىنە ۇيدەن جازىپ, قورىتىپ اكەلگەن ماتەريالدارىمدى رەتتەپ وتىرعانىمدا حاليدا ەسىكتەن باسىن سۇعىپ:
– سەنى رەداكتور شاقىرادى, – دەدى.
– كىمدى؟ – ساسقالاقتاپ داۋسىم ءدىرىلدەپ شىقتى. – مەنى مە؟
– ءيا, سەنى.
نە ىستەرىمدى بىلمەي, ىشتەگى جىگىتتەرگە جاۋتانداي قارادىم. حايدەكەڭ جوق بولاتىن, ءومىرالى ەشتەڭە ەستىپ بىلمەگەندەي, قۇنجىڭداپ ورتالىق گازەتتەردەن بىردەڭكەلەر كوشىرىپ جاتتى, جانۇزاق قولىنا قىرعىشىن ۇستاعان كۇيى ماعان قاراپ قاتىپ قالىپتى.
– بار, – دەدى ول ءبىر كەزدە ەسىن جيعانداي ەزۋ تارتىپ, – قورىقپا, مۇمكىن ءوزى دە اڭگىمەلەسەيىن دەگەن شىعار...
قورىققاندا نە ىستەيىن, تىزەم قالتىراماسا دا جۇرەگىم اتقاقتاپ, قابىلداۋ بولمەسىنە كەلدىم. حاليدا «كىرە بەر» دەگەندەي كەڭەكەڭنىڭ ەسىگىنە قاراي يەگىن كوتەردى.
– سالەمەتسىز بە, مەنى شاقىرعان ەكەنسىز, – دەدىم كابينەتتىڭ ورتا تۇسىنا جەتە بەرگەنىمدە ەنتىگىمدى باسىپ.
– رەداكتسيادان كىمدى تانيسىڭ؟ – دەدى كەڭەكەڭ سول وتىرعان قالپىن بۇزباستان.
قۇداي اۋزىما سالدى ما, قايدام:
– قىدىربەك ۇلىن! – دەپ قالت تۇرا قالدىم, العاش قول الىسىپ امانداساتىن شىعارمىز دەپ ويلاعان ەدىم, بىراق باستىعىم ونداي نيەت بىلدىرە قويماعان سوڭ, مەن دە ودان ءارى اتتاپ باسا المادىم.
– جارايدى. بارا بەر!..
ەسىكتەن قالاي شىعىپ, ورنىما قالاي كەلىپ وتىرعانىمدى بىلمەيمىن. ايتسە دە باستىعىمنىڭ الگى ءسوزىن وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇمىتپايمىن. كەڭەكەڭنىڭ الدى كەڭ دەگەندى كونە قىزمەتكەرلەردەن كوپ ەستيتىنمىن. وبالى نەشىك, ەشكىمنىڭ سىرتىنان عايبات ءسوز ايتا قويمايتىن. قايتا «تۋراشىل, ەشكىمگە بۇرمايدى, جۇمىسىنا ادال», – دەپ ماقتاپ جۇرەتىن. قانشا جامانشىلىققا قيماعانىممەن, باستىعىمنىڭ بۇل جولعى قارەكەتىن قالاي باعالارىمدى بىلمەي, ىشتەن تىندىم. نەگە شاقىردى؟ ءتۇرىمدى كورۋ ءۇشىن بە؟ سوڭعى اپتالارداعى وندىرىستىك جينالىستاردا كورىپ ءجۇر ەمەس پە؟ الدە اڭگىمەلەسىپ, سىر تارتۋ ءۇشىن بە؟ وندا نەگە جوندەپ سويلەسپەدى؟ بالاسىندى ما ەكەن؟ «بارا بەرى» نەسى؟ جۇمىسقا المايمىن, بوسسىڭ دەگەنى مە؟ وسىنداي سۇراقتار جان- جاقتان انتالاپ, بىرەۋىنە دە جارىتىمدى جاۋاپ تابا الماي باسىم قاتىپ وتىرعانىمدا, ەسىكتەن جارق ەتىپ حايدار اعام كىرىپ كەلە جاتتى ەمەس پە؟ اكەم ءتىرىلىپ كەلگەندەي قۋانىپ, ورنىمنان اتىپ تۇردىم.
– نەعىپ قۇتىڭ قاشىپ وتىر؟ – دەدى اعام قولىمدى الىپ.
اسىعىس-ۇسىگىس باسىمنان وتكەن جايتتى بايانداپ شىقتىم.
– ءدال وسىلاي بولدى ما؟
– ءيا, ءدال سولاي.
– قىدىربەك ۇلى شىن جاقىن اعاڭ با؟
– ە, جوع-ا...
– وندا نەگە سونىڭ عانا فاميلياسىن ايتتىڭ؟
– بەلگىلى جازۋشى عوي, ونى ەلدىڭ ءبارى تانيدى ەمەس پە؟..
– بالامىسىڭ دەگەن, – دەدى حايدەكەڭ وزىنەن-ءوزى كەيىپ, – ءاي, جازۋشى كەرەك بولسا, وتىر ەمەس پە, اناۋ ەسەت دەگەن اقىن ءمۇيىزى قاراعايداي, ادەبيەت ءبولىمىن باسقارىپ, سونىڭ اتىن نەگە ايتپايسىڭ؟ جەرلەس كەرەك بولسا, ابدەش بار ەمەس پە جامبىل جاقتان كەلگەن...
بۇرقان-تارقان بولىپ اشۋلانعان اعامىز سول قالپى بولمەدەن شىعىپ كەتتى دە, ءسۇت ءپىسىرىم ۋاقىتتان كەيىن قايتىپ كىردى. جاۋتەڭدەپ بەتىنە قارادىم بىردەڭكە دەر مە ەكەن دەپ. جوق, سىر بەرمەدى. دەگەنمەن باعاناعىداي ەمەس, اشۋى ءسال-ءپال باسىلعان سياقتى. قاعازدارىن ءارى-بەرى ارالاستىرىپ, بىردەڭە جازعان بولدى. ارتىنشا ولاردى سىزىپ تاستادى دا, قاعازدى ورتاسىنان قاق ءبولىپ, سەبەتكە تاستاي سالدى. ءسويتىپ مىرس ەتىپ كۇلگەن بولدى دا باعاناعى «بالامىسىڭ» دەگەن ءسوزدى تاعى ءبىر قايتالادى. اعامنىڭ بۇل جولعى «بالامىسىڭى» الدىنداعىسىنا قاراعاندا الدەقايدا جۇمساقتاۋ شىقتى, سوعان قاراپ جۇرەگىم ورنىنا تۇسكەندەي كۇي كەشتىم.
كەڭەكەڭ مەن حايدەكەڭنىڭ اراسىندا قانداي اڭگىمە بولعانىن قايدام, ارادا ءبىراز كۇن وتكەن سوڭ رەداكتسيا مەڭگەرۋشىسى ماحاڭ (ماعزۇم كوشەكوۆ) بولمەمىزگە كىرىپ-شىعىپ ءجۇرىپ, وڭاشالاۋ قالعان كەزىمدە «كەڭەكەڭ قول قويدى» دەپ قۇلاعىما سىبىر ەتە ءتۇستى. جۇرەك تۇسىم شىم ەتە قالدى. وسىلايشا, كەڭەكەڭ 1969 جىلى 27 ناۋرىز كۇنى مەنى ءبىر ايلىق سىناق مەرزىمىمەن كىشى ادەبي قىزمەتكەر ەتىپ قابىلداۋ جونىندەگى بۇيرىققا قول قويدى...
قايران, كەڭەكەڭ! شىنىندا دا الدىڭىز كەڭ ەدى عوي. قاباعى اشىلمايتىن, تىم قاتال كورىنگەنىمەن, جۇرەگى اشىق-جارقىن, ادامدارعا جاقسىلىق جاساۋعا بەيىم تۇراتىن. جاستايىنان جەتىم وسكەن ول ينتەرناتتا تاربيەلەنگەن كورىنەدى. ءومىر تاۋقىمەتى تەز ەسەيتىپ, ەڭبەككە ەرتە ارالاستىرعان. شىنى كەرەك, العاشقى جىلدارى مەن ول كىسىنىڭ قاي وڭىردەن ەكەنىن دە بىلگەن ەمەسپىن. بىرەۋلەر الماتى وبلىسىنان دەسە, بىرەۋلەر قىزىلوردانىڭ قازاعى ەكەن دەيتىن. ءتىپتى قاراعاندى مەن اقمولا وڭىرىنە جاتقىزۋشىلار دا كەزدەسەتىن. سويتسەم, كەڭەكەڭە بۇل ايتىلعان ايماقتىڭ ءبارى تۋعان جەرىندەي ىستىق تا قاسيەتتى ەكەن عوي. سوندىقتان دا بولار, رەداكتسيادا قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جينالعان, مىنەزدەرى جاعىنان سان ءتۇرلى, بىراق بارلىعىنىڭ ماقسات-مۇددەسى ءبىر, ول – تەك باس باسىلىمدى جوعارعى جاقتاعى باسشىلار قويىپ وتىرعان تالاپقا ساي شىعارۋعا باعىتتالعان ەدى.
ەڭبەك جولىن 1934 جىلى قىزىلوردا قالاسىنداعى جەتىجىلدىق مەكتەپتى ءبىتىرىپ, مۇعالىمدىكتەن باستاعان كەڭەكەڭ جازۋدى وسى وقۋ ورنىندا ءجۇرىپ سەرىك ەتسە كەرەك. اۋداندىق, وبلىستىق گازەتتەردە ءتۇرلى تاقىرىپتا ماقالالارى شىعىپ, حالىق اراسىندا جۋرناليست رەتىندە تانىلا باستايدى. ءسويتىپ كەلەسى جىلى قارماقشى اۋداندىق «قىزىل تۋ» گازەتىنە قىزمەتكە شاقىرىلادى. بىراق بۇل جەردە دە كوپ ىستەي قويمايدى. الماتىداعى كوممۋنيستىك قازاق جۋرناليستيكاسى ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, ونى 1938 جىلى ويداعىداي ءبىتىرىپ شىعادى. جولداما قاراعاندىعا بەرىلەدى. «سوۆەتتىك قاراعاندى» گازەتىنە قاتارداعى ءتىلشى بولىپ ورنالاسقان كەڭەكەڭ كەيىن ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, جاۋاپتى حاتشى, رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ جوعارىلاتىلادى.
1946 جىلى كەڭەكەڭ ماسكەۋدەگى جوعارى پارتيا مەكتەبىنە جىبەرىلەدى. وقۋ بىتىرە سالىسىمەن اقمولا وبلىستىق گازەتىن باسقارادى. 1953-55 جىلدارى قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى جانىنداعى راديوحابارلار جونىندەگى كوميتەت توراعاسى, ال 1955 جىلدان 1959 جىلعا دەيىن «سوڭياليستىك قازاقستان» گازەتى رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردى.
باس گازەتتىڭ باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارلىعىنان كەڭەكەڭ قكسر مينيسترلەر كەڭەسى جانىنداعى ينفورماتسيالىق اگەنتتىك (قازتاگ) ديرەكتورى بولىپ ءوسىپ كەتەدى دە, ەكى جىلدان سوڭ ءوزىنىڭ «سوتسياليستىك قازاقستانىنا» باس رەداكتور بولىپ كەلەدى. مەنى قىزمەتكە الاتىن جىلى ول كىسىنىڭ بۇل ورىندا وتىرعانىنا توعىز جىلدان اسىپ قالعان ەكەن. ارادا ەكى اي وتكەن سوڭ ول تاعى دا باسقا قىزمەتكە – قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى جانىنداعى تەلەديدار جانە راديو حابارلارى جونىندەگى كوميتەت توراعالىعىنا اۋىسىپ كەتتى.
ايتسە دە قىزمەتتەس بولعان وسى قىسقا مەرزىمنىڭ ىشىندە مەن كەڭەكەڭنىڭ كوپتەگەن جاقسى قاسيەتتەرىن كورىپ, بايقاپ قالعانداي بولدىم دەسەم ارتىق ايتقاندىق بولماس. ءجۇرىس-تۇرىسى, كيىم كيىسى, ادامدارمەن سويلەسۋ ءمانەرى تەك وزىنە ءتان تەكتىلىكپەن جانە پاراساتتىلىقپەن ەرەكشەلەنۋشى ەدى. بىرەۋگە داۋىس كوتەرىپ زەكىگەنىن كورگەن ەمەسپىز. شىعارماشىلىقپەن دەندەپ اينالىسۋعا كوپ ۋاقىتى بولا بەرمەيتىن. بىراق باس ماقالالاردى دەر كەزىندە جازىپ بەرەتىن. جازۋى (پوچەركى) سول كەزدەگى زيالىلاردىڭ ءارىپ تاڭبالاۋلارىنا ساي ءىرى دە انىق بولاتىن. ۇيدەن جازىپ اكەلىپ, ماشينيستكالاردىڭ ىشىنەن حاليما, ءبيبىش اپايلارعا عانا باستىرتاتىن.
كەڭەكەڭ سوڭعى قىزمەتى – قازتەلەراديوكوميتەتتە بەس-التى جىلداي ىستەپ قۇرمەتتى دەمالىسقا شىقتى. ءتاجىريبەلى جۋرناليست, بىلگىر باسشى, ۇتقىر ۇيىمداستىرۋشى كەڭەسباي ۇسەباەۆ قايدا, كىم بولىپ ىستەسە دە ەڭبەك سۇيگىشتىگىمەن, وزىنە دە, وزگەگە دە تالاپ قويعىشتىعىمەن, پرينتسيپشىلدىگىمەن كوزگە تۇسە ءبىلدى. ول بىرنەشە رەت قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, جوعارعى كەڭەسكە دەپۋتات بولىپ سايلاندى. قازاقستان جۋرناليستەر وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى بولدى. ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگى جوعارى باعالانىپ, «ەڭبەك قىزىل تۋ», «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن ناگرادتالدى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى اتاعىن الدى.
...بىردە الماتىدا شەۆچەنكو كوشەسىنىڭ بويىمەن جۇرەتىن №4 ترامۆايمەن كەلە جاتقام. ابىلاي حان داڭعىلىنداعى ايالدامادان ءبىر توپ ادام كىردى دە, ورتا بويلى تولىقشا كەلگەن كىسى الدىڭعى جاقتاعى بوس ورىنعا بارىپ وتىرا كەتتى. سول كىسى مە, الدە باسقا ما؟ ەسىككە قاراي ءجۇرىپ بارىپ, قايتا قارادىم. ءدال ءوزى – كەڭەكەڭ. بۇل كەزدە ول كىسىنىڭ زەينەتكە شىققانىنا ءبىراز جىل بولىپ قالعان. استە ەم قابىلداپ جۇرسە كەرەك. سول ايالداما تۇسىندا پوليكلينيكا بار-تۇعىن. سودان شىققان بولار دەپ ويلادىم. ساناما «ۇمىتىپ قالعان جوق پا ەكەن» دەگەن كۇدىك كىرىپ, كىبىرتىكتەپ تۇردىم دا, «تانىماسا تانىماس, ۇلكەن كىسىگە سالەم بەرۋ پارىز عوي», – دەپ جانىنا بارىپ, امانداستىم. جوق, بىردەن تانىدى.
– ءيا, ءحالىڭ قالاي؟ – دەدى اعامىز قولىمدى الىپ. – جىگىتتەر امان-ەسەن بە؟
– ءبارى جاقسى, كەڭەكە, ءوز دەنساۋلىعىڭىز قالاي؟
– پو ستاريكوۆسكي, – دەدى دە ورنىنان كوتەرىلدى, استە تۇسەتىن ايالداماسىنا جاقىنداپ قالعان بولار, ءسويتتى دە ترامۆاي توقتاي بەرگەن تۇستا – وسى, سەنى جاقىندا رەدكوللەگيا مۇشەسى بولدى دەپ ەستىدىم بە؟ – دەپ بەتىمە كۇلە قارادى.
– ءيا, كەڭەكە, – تاڭدانعاننان اۋزىمدى اشىپ تۇرىپ قالىپپىن, سەبەبى سونىڭ الدىندا عانا مەنى ورتالىق كوميتەتتىڭ سەكرەتارياتىندا رەدكوللەگيا مۇشەسى ەتىپ بەكىتكەن بولاتىن. دەمەك بۇرىنعى باستىعىمىز ءبىزدى ء(بىر كەزدەرى ءوزى قىزمەتكە قابىلداعان جاستاردى) ۇمىتپاق تۇگىلى, جاعدايدى سىرتتاي باقىلاپ, ءبىلىپ تە جۇرەتىن بولعانى عوي.
بۇل كەڭەكەندى ەڭ سوڭعى كورۋىم ەكەن. ترامۆايدان تۇسكەن ول جايلاپ باسىپ, تولەباەۆ كوشەسىنە قاراي اياڭداپ كەتىپ بارا جاتتى. بالەنشە جىل باسشى قىزمەتتەردە بولىپ, سانداعان شاكىرتتەر تاربيەلەپ وسىرگەن اعايىمىز بارار جەرىنە سول شاكىرتتەرىنىڭ بىرەۋىنەن جەڭىل كولىك سۇراپ الىپ جەتۋىنە دە بولار ەدى عوي. جوق, ول كىسى وندايعا بارمايدى. ەشكىمگە سالماق سالعىسى كەلمەيدى. قاراپايىم قالپىمەن قالعان.
شاكىرتتەرى دەمەكشى, كەڭەكەڭ 1995 جىلى 12 جەلتوقساندا سەكسەن ەكى جاسقا قاراعان شاعىندا قايتىس بولدى. سوندا «ەگەمەن قازاقستاندا» جاريالانعان قازانامالاردىڭ اراسىنان مەنىڭ ۇستازدارىم – حايدار بايمۇحامبەتوۆتىڭ, پەرنەبەك بەيسەنوۆتىڭ, باقىتجان جيەنعاليدىڭ, قابي مىڭجانوۆتىڭ, وراق سماعۇلوۆتىڭ جانە نۇرعازى شاكەەۆتىڭ «ءبارىمىزدىڭ ۇستازىمىز ەدى» دەگەن لەبىزدەرى دە جاريالاندى. ولار كەڭەسباي ۇسەباەۆپەن ۇزاق جىل بىرگە ىستەگەندەرىن, وزدەرىنە ۇستاز تۇتاتىنىن ايتا كەلىپ: «كەڭەكەڭ تابيعاتىنان تازا, ادامگەرشىلىگى وتە جوعارى, ءپرينتسيپشىل ازامات بولاتىن. پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتى اپپاراتىندا قىزمەت ىستەۋگە اركىم تانىستارىن سالىپ جۇرەتىن سول ءبىر شاقتا كەڭەكەڭە ورتالىق كوميتەتتەن بەدەلدى ءبىر باسشى تەلەفون سوعىپ: «ءسىزدىڭ بالاڭىزدى اپپاراتقا قىزمەتكە الماقپىز. قالاي قارايسىز؟» – دەپ سۇراعاندا, بۇل كىسىنىڭ: «بالامنىڭ ازداپ جۇتىپ قوياتىنى بار ەدى. سىزدەردى ۇياتقا قالدىرار. الماعاندارىڭىز دۇرىس», – دەگەن شىنشىلدىعى – ومىردە وتە سيرەك كەزدەسەتىن اسىل قاسيەت», – دەپ ەسكە الادى.
مىنە, مەنىڭ ۇستازدارىمنىڭ ءوزى وزدەرىنە ۇستاز تۇتقان كەڭەكەڭ وسىنداي جان ەدى.
ءادىل دۇيسەنبەك,
جۋرناليست-جازۋشى
