اقش: سەكۆەستردەن سوڭعى سەرگەلدەڭ
سارسەنبى, 6 ناۋرىز 2013 6:21
وتكەن سەنبى كۇننىڭ تالىقسىعان تاڭىندا الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارى تاعى دا مۇحيتتىڭ ارعى بەتىنە قاراي اۋدى. وسى كۇنى امەريكاعا بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگىن ەرىكسىز قىسقارتۋعا, ياعني سەكۆەسترگە جۇگىنۋگە تۋرا كەلدى. وزدەرىنىڭ قانداي باعدارلامالاردان باس تارتاتىندارىن اشىپ ايتا الماعان سەناتتاعى رەسپۋبليكاشىلار مەن اق ۇيدەگى دەموكراتتاردىڭ ءوزارا كەلىسىمگە كەلە بىلمەۋلەرى سەبەبىنەن قۇراما شتاتتاردىڭ قازىناسى بيىل 85 ملرد. دوللارعا ازاياتىن بولدى.
سارسەنبى, 6 ناۋرىز 2013 6:21
وتكەن سەنبى كۇننىڭ تالىقسىعان تاڭىندا الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارى تاعى دا مۇحيتتىڭ ارعى بەتىنە قاراي اۋدى. وسى كۇنى امەريكاعا بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگىن ەرىكسىز قىسقارتۋعا, ياعني سەكۆەسترگە جۇگىنۋگە تۋرا كەلدى. وزدەرىنىڭ قانداي باعدارلامالاردان باس تارتاتىندارىن اشىپ ايتا الماعان سەناتتاعى رەسپۋبليكاشىلار مەن اق ۇيدەگى دەموكراتتاردىڭ ءوزارا كەلىسىمگە كەلە بىلمەۋلەرى سەبەبىنەن قۇراما شتاتتاردىڭ قازىناسى بيىل 85 ملرد. دوللارعا ازاياتىن بولدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىن 0,6 پايىزعا تومەندەتىپ جىبەرگەلى تۇر. كوكتەمنىڭ ءبىرىنشى كۇنى سەكۆەستر جونىندەگى جارلىققا قول قويعان پرەزيدەنت باراك وباما مۇنىڭ اقش ەكونوميكاسىنا بەرىلگەن «سۇراپىل سوققى» بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ءوتتى.
بۇل جەردەگى اڭگىمە وتكەن جۇمادان سەنبىگە قاراعان ءتۇنى مەملەكەتتىك شىعىنداردىڭ كۇرت قىسقارعانى جايلى بولىپ وتىر. جالپى, 2011 جىلى ۆاشينگتونداعىلار مەملەكەتتىك قارىزداردى قىسقارتۋ جونىندە كەلىسىمگە كەلە الماسا, وندا الداعى 10 جىلدىڭ بەدەلىندە مەملەكەتتىك شىعىنداردى 1,2 ترلن. دوللارعا قىسقارتۋدىڭ قولعا الىناتىنى تۋرالى شەشىم قابىلدانعان بولاتىن. مۇنداعى نەگىزگى يدەيا استامسىعان ساياساتكەرلەردى تاۋبەلەرىنە كەلتىرىپ, ولاردىڭ اقىر سوڭىندا شىعىنداردى ازايتۋ باعىتىندا ناقتىلى قادامدارعا بارۋىنا ءتۇرتكى بولۋ ەدى. ولاي بولماعان كۇندە, شىرماۋىقتاي شىرمالعان شىعىننىڭ شىرعالاڭى «سەكۆەستردى جالپاسىنان تۇسىرەر» ەدى.
وزەككە تۇسكەن قۇرت
سەكۆەستردىڭ امەريكالىق نۇسقاسىنىڭ بۇرق ەتە قالۋىن الەمدە ەشكىم دە جاقسىلىققا جورىپ وتىرعان جوق. بۇل ورايدا جاھان ساراپشىلارى ءبىر اۋىزدان امەريكا ەكونوميكاسىنىڭ اقىرى اۋىرلاي تۇسەتىنىن اۋىزعا الادى. مۇندا بيۋدجەتتىڭ تاپشىلىعى ۋاقىتشا عانا قىسقارا تۇرادى. بىراق سونىمەن ءبىر مەزگىلدە ونسىز دا ارەڭ كوتەرىلىپ كەلە جاتقان ەكونوميكانىڭ قارقىنى كۇرت قۇلدىراپ كەتەدى. ەڭ باستىسى, الداعى ۋاقىتتاردا الەۋمەتتىك شىعىنداردىڭ وسە تۇسەتىندىگىنەن مەملەكەتتىڭ وراسان زور مولشەردەگى قارىزىنان ءبىرجولا قۇتىلۋىنىڭ ەشبىر ورايى كەلمەيدى. سوندىقتان تانىمال ەكونوميستەر تۇگەلدەي امەريكا سەكۆەسترىن ويسىز دا اياۋسىز اسىرە شارا رەتىندە باعالاپ وتىر. راسىندا دا ول ەلگە ەشقانداي جاقسىلىق اكەلمەيدى. قازىردىڭ وزىندە ماماندار ەندى كۇن ۇزاعان سايىن بيۋدجەت تاپشىلىعىنىڭ دا, مەملەكەتتىك قارىزدىڭ دا قارقىنداپ ارتا بەرەتىنىن العا تارتادى.
بۇل تۇرعىداعى پالەنىڭ شەڭبەرى مۇنىمەن دە شەكتەلمەيدى. ولاي بولاتىنى, امەريكا ءبىر جاعىنان الەم رىنوگىنىڭ «ەڭ قالاۋلى دا سۇيىكتى كليەنتى» ىسپەتتەس. ورىس ەكونوميسى ميحايل حازين اتاپ وتكەندەي, «اقش – جەر بەتىندەگى باستى تۇتىنۋشى». «مەن قازىر ولاردىڭ قانشالىقتى پايىزدى ەنشىلەپ وتىرعانىن ءدوپ باسىپ ايتىپ بەرە المايمىن. بىراق وسىدان 3-4 جىل عانا بۇرىن بۇل مولشەر 30-40 پايىزدىڭ اينالاسىنان ءوربۋشى ەدى», – دەيدى ول تاعى. رەسەيدىڭ قازىرگى زامانعى دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ساياساتكەر جانە ەكونوميست نيكيتا ماسلەننيكوۆ اقش ەكونوميكاسىنىڭ الەمدەگى ەڭ ءىرى سالا بولىپ تابىلاتىنىن ايتادى. دەمەك, ەلدىڭ بيۋدجەت شىعىندارىن كۇرت قىسقارتۋى بىرىنشە كەزەكتە ونىڭ ەۋروپاداعى, لاتىن امەريكاسى مەن قىتايداعى ساۋدا جونىندەگى ارىپتەستەرىنە قاتتى سوققى بولىپ تيەدى. سوندىقتان اقش سەكۆەسترىن وسى ەلدىڭ ءوزى ءۇشىن دە, ونىڭ جان-جاقتاعى ارىپتەستەرى ءۇشىن دە وزەككە تۇسكەن قۇرت رەتىندە باعالاۋعا بولادى.
وسى ەكى ارالىقتا قۇراما شتاتتاردىڭ سىرتقى قارىزدارى 16,5 ترلن. دوللاردىڭ ۇستىنە شىعىپ كەتكەن كورىنەدى. بۇدان بىرقاتار ۋاقىت بۇرىن كونگرەستە تەك وسى قارىز ماسەلەسىمەن اينالىساتىن ارنايى كوميتەت تە قۇرىلدى. الايدا, كورىپكەلدەر ونىڭ تەكەتىرەس جاعدايىنداعى ەكى جاقتى ىمىراعا كەلتىرۋگە شاماسى جەتپەيتىنىن كۇنى بۇرىن ايتىپ تا قويىپ ەدى. سول ايتقاندارى اينىماي كەلدى دە, مۇنىڭ اقىرىندا قىسقارتۋدىڭ جالاڭ قىلىشى جارقىلداپ شىعا كەلدى.
مۇنىڭ الدىندا اق ۇيدەگىلەر مەن ولاردىڭ كوپتەگەن جاقتاستارى اقش ءۇشىن ناعىز ارماگەددون زامانىنىڭ كەلە جاتقانىن ايتىپ, دابىل كوتەرىپ ەدى. بۇل سىڭايداعى رەكوردتى وكىلدەر پالاتاسىنىڭ قارجى كوميتەتىندەگى سولشىل دەموكرات ماكسين ۋوتەرس قويعانعا ۇقسايدى. ول قىزا كەلە, سەكۆەستر امەريكانى 170 ملن. جۇمىس ورنىنان ايىرادى, دەپ سوعىپ تا جىبەردى. ال كۇللى اقش-تاعى بارلىق جۇمىس ورنىنىڭ سانى 135 ملن. عانا ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل بولجامنىڭ ەشبىر اقىلعا سىيمايتىنىن پايىمداۋ قيىن ەمەس. ءبىر ءتاۋىرى, ۋوتەرس حانىم ءوزىنىڭ جاڭساق كەتكەنىن تەز اڭعارىپ, اڭگىمەنىڭ 75 مىڭ تۋراسىندا بولىپ وتىرعانىن قايتارا ايتىپ ۇلگەردى. الايدا, جەر ءجۇزىنىڭ ءىرى ەكونوميستەرى بۇل ورايداعى باسقالاي ناقتى تسيفرلارعا قازىق بايلاپ وتىر. ولاردىڭ ۇعىمىنشا, بيۋدجەتتىك شىعىنداردىڭ ازايۋى اقش-تا 780 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنى جوعالۋىنا اپارىپ سوقتىرماقشى. وسىنىڭ سالدارىنان وتە كوپ مولشەردەگى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر اقىسىز دەمالىستارعا شىعۋعا ءماجبۇر بولادى. بۇل ەلدىڭ ىشكى تۇتىنىم سۇرانىسىن كۇرت تومەندەتەدى. دەمەك, وسى ەلمەن تىعىز جۇمىس جاساسىپ كەلگەن ەۋروپا مەن ازيانىڭ كوپتەگەن ءىرى كومپانيالارى وزدەرىنە جاڭا رىنوكتار ىزدەپ, بوسىپ كەتكەلى تۇر.
سوڭعى ۋاقىتتارى پرەزيدەنت باراك وباما ەلدىڭ ىشىندە ءبىراز جۇمىس ساپارلارىنا شىعىپ, الۋان ءتۇرلى جيىنداردا جۇرت الدىندا ءسوز سويلەدى. سونىڭ اراسىندا ءورت سوندىرۋشىلەر مەن پوليسمەندەرگە جولىققانىندا, ول سەكۆەستردىڭ ناتيجەسىندە بۇل سالالاردا ايتارلىقتاي قىسقارتۋلار جۇرگىزىلىپ, كوپتەگەن قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىسسىز قالعالى تۇرعاندارىن اشىپ ايتتى. ال پەنتاگوننىڭ بۇرىنعى باسشىسى لەون پانەتتا بۇدان ەلدىڭ قورعانىس قابىلەتى كادىمگىدەي زارداپ شەگەتىنىن ەسكەرتتى. سول ارالىقتا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مۇنىڭ تاعى ءبىر دالەلى رەتىندە پارسى شىعاناعى اۋدانىنا بارۋعا ءتيىستى اۆيانوسەتستى توقتاتىپ قويدى. سەكۆەستردىڭ قارساڭىندا وزىنە اقشا ۇنەمدەۋ ساياساتىنىڭ ماڭىزدىراق ەكەنىن العا تارتقان يمميگراتسيالىق ۆەدومستۆو ەلگە جاسىرىن كەلگەندەرى ءۇشىن قاماۋعا الىنعان ەكى مىڭنان استام شەتەل ازاماتىن وسى جەلەۋمەن بوستاندىققا شىعارىپ جىبەردى.
ەندى جاڭا ولشەم بويىنشا, اسكەري شىعىن 44 ملرد., ال دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ قارجىسى 11 ملرد. دوللارعا كەمۋى ءتيىس. الايدا, جاعدايدىڭ تاپ وسىلاي بولا قالاتىنىنا سەنبەستىك ءبىلدىرىپ وتىرعان سكەپتيكتەر دە بار. ولار شىن مانىندە ۆاشينگتون بۋحگالتەرياسى بيىل بار-جوعى 42-44 ملرد. دوللار اۋماعىندا عانا قىسقارۋدى جۇزەگە اسىرادى, دەپ ەسەپتەيدى. بۇل جەردە رەسپۋبليكاشىلاردىڭ پىكىرىنشە, اق ءۇيدىڭ ماقساتى ولاردىڭ قاتارىنا ىرىتكى تۋدىرىپ, سالىقتى كوبەيتۋ جونىندەگى كەزەكتى تولعامدى جۇزەگە اسىرۋ بولىپ تابىلادى. بۇلاي بولماعان جاعدايدا, بارلىق بالەنىڭ باستاۋشىسى وپپوزيتسيا دەپ كورسەتىپ, ولارعا قوعامدىق پىكىردى قارسى قويۋعا ارەكەت ەتەدى. مۇنىڭ ءبىرىنشىسىن جاساۋ وبامانىڭ قولىنان كەلە قويمادى, ال ەكىنشىسى قازىردەن-اق ورىندالىپ جاتىر.
بەدەلگە كەلگەن نۇقسان
ساراپشىلار ەكونوميكالىق پروبلەمالارىنا بايلانىستى اقش-تىڭ الەمدىك ارەناداعى ۇستانىمىنىڭ بىرتىندەپ السىرەي باستايتىنىن ايتادى. رەسپۋبليكاشىلار مەن دەموكراتتاردىڭ ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى بىرلەسە شەشۋگە قابىلەتسىز بولىپ شىعۋلارى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ سەكۆەسترىنە امالسىز اپاردى. وسى ورايدا امەريكانيستەر, ياعني وسى ەلدى زەرتتەۋشى عالىمدار قۇراما شتاتتاردىڭ ەكونوميكادا ايقىن اڭعارىلىپ وتىرعان قيىندىقتارى الەمدەگى قۋاتتى مەملەكەتتەردىڭ جاڭا پوزيتسياسى تۇزىلۋىنە اپارىپ جەتكىزەتىنىن مالىمدەيدى.
– سەكۆەستر فاكتىسىنىڭ ءوزى ەندىگى جەردە اقش-تىڭ ءبىر پوليارلى الەمدەگى بىردەن-ءبىر ەڭ باستى دەرجاۆا بولىپ قالا المايتىنىن دالەلدەپ بەردى. بۇگىنگى سەكۆەستر ۆاشينگتوننىڭ كىرىس پەن شىعىس اراسىنداعى الشاقتىقتى قىسقارتۋ ءۇشىن قولدانۋعا ءماجبۇر بولعان بىرقاتار قادامدارىنىڭ تەك ءبىرىنشىسى عانا بولىپ تابىلادى, – دەگەن تۇجىرىمعا كەلەدى رەسەي عىلىم اكادەمياسى اقش جانە كانادا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سەرگەي روگوۆ.
مامان سونىمەن بىرگە, بۇل قىسقارتۋلاردىڭ الەۋمەتتىك شىعىندارعا ەشقانداي دا قاتىسى جوق ەكەنىن اتاپ وتەدى. ويتكەنى, بيلىك تۇرعىنداردىڭ كەدەي تۇراتىن بولىگى اراسىندا الەۋمەتتىك تولقۋلار تۋىپ كەتۋىنە جول بەرمەۋ كەرەكتىگىن جاقسى تۇسىنەدى. سول سەبەپتى اۋىرلىقتىڭ نەگىزگى جۇگى ورتا تاپتىڭ ارقاسىنا تاڭىلعالى تۇر. وسى ورايدا Stratfor تالدامالى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى دجوردج فريدمان ءوزىنىڭ «ورتا تاپتىڭ داعدارىسى جانە امەريكانىڭ كۇشى» دەپ اتالاتىن ماقالاسىندا امەريكالىقتاردىڭ نەگىزگى بولىگى تۇرمىس دەڭگەيىنىڭ ءتۇسىپ كەتۋىن اقش-تىڭ گەوساياسي سالاداعى بەدەلىن جوعالتا باستاۋىمەن تىكەلەي بايلانىستىرادى.
قازىر دەموكراتتار ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا ورتا تاپ پەن تۇرعىنداردىڭ اۋقاتتى بولىگىنە سالىناتىن سالىقتىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ ارقىلى عانا دەم بەرۋ كەرەكتىگىن ايتادى. بۇعان قارسى كوزقاراس ۇستانعان رەسپۋبليكاشىلار, اسىرەسە, پارتيانىڭ سول قاناتىنداعىلار سونىمەن ءبىر مەزگىلدە شىعىندى قىسقارتۋدى سالىق ستاۆكالارىن كوتەرمەي-اق جاساۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيدى.
– قازىر پرەزيدەنت باراك وبامانىڭ ەكى قولى دا بايلاۋلى. ەلدەگى قارجىعا قاتىستى ماسەلەلەردىڭ ءبارى رەسپۋبليكاشىلار قولىندا تۇر. قىسقارتۋ جونىندەگى شارالار ماجبۇرلىكتەن بولىپ وتىر. اقش-تاعى ىشكى پروبلەمالارعا بايلانىستى تۋىپ وتىرعان ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باياۋلاي ءتۇسۋى شتاتتاردىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى بەدەلىنە وراسان زور نۇقسان كەلتىرەدى, – دەگەندى وتە ءبىر سەنىممەن ايتادى رەسەي عا جالپى تاريح ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى الەكساندر پەتروۆ. ساراپشى سونىمەن بىرگە, جاقىن ارالىقتا بۇل ەلدەگى بۇكىل مەملەكەتتىك سەكتور قىزمەتكەرلەرىن, ءتىپتى پوليتسيانى دا جالاقى قىسقارۋى كۇتىپ تۇرعانىن العا تارتادى. سول سياقتى كۇش قۇرىلىمدارىندا قىزمەتكەرلەردىڭ ءبىر بولىگىن جۇمىستان شىعارۋعا دا تۋرا كەلەدى. ءوز كەزەگىندە مۇنىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسىندا كەلەڭسىز وقيعالاردىڭ كەڭ ەتەك الىپ كەتۋىنە اپارىپ سوقتىرۋى مۇمكىن. بۇعان دالەل دە جوق ەمەس. ايتالىق, يللينويس ۋنيۆەرسيتەتىندە دايىندالعان ارنايى بايانداما دەرەكتەرىنە قاراعاندا, شتاتتىق بىرلىكتەرى قىسقارىپ كەتكەننەن كەيىن چيكاگو پوليتسياسىندا جەمقورلىق كوبەيىپ, ونىڭ ەسەپتەرىندە قوسىپ جازۋ دەرەكتەرى ءوسىپ كەتكەن.
سەكۆەستردىڭ قىسپاعىنا اقش-تىڭ ءبىلىم جۇيەسى دە ءتۇسىپ وتىر. جالپى, امەريكادا وقۋ باعاسى وتە قىمبات تۇرادى. سوندىقتان ستۋدەنتتەردىڭ كوپشىلىگى ءبىلىم كرەديتىمەن وقۋعا ءماجبۇر. ال مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن كومەك ونسىز دا كوپ ەمەس ەدى, ەندى ءتىپتى بۇرىنعىدان دا ازاياتىن ءتۇرى بار.
– گرانتتار مەن ستيپەنديالار قىسقارادى. ستۋدەنتتەردىڭ از عانا بولىگى كومەك الاتىن بولادى. سول كومەكتىڭ كولەمى دە كەمي تۇسەدى, – دەپ اتاپ ءوتتى فرانكلين رۋزۆەلت اتىنداعى اقش-تى زەرتتەۋ قورىنىڭ ديرەكتورى يۋري روگۋلەۆ.
ال وتكەن جىلى عانا اقش حالىقارالىق قاتىناستارى ءجونىندەگى كەڭەس بايانداما جاريالاپ, وندا اناليتيكتەر ەلدەگى جوعارى بىلىمگە قول جەتكىزۋدىڭ قيىندىعى مەن مەكتەپتەردەگى ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى امەريكانىڭ كەڭ اۋقىمدى ەكونوميكالىق جانە ساياسي كوشباسشىلىعى رولىنە ۇلكەن قاۋىپ توندىرەتىنى جونىندە تۇجىرىم جاساعان ەكەن.
ەرتە مە, كەش پە, اقش بيلىگىنىڭ ايتەۋىر ءبىر جاۋاپ بەرۋىنە تۋرا كەلەتىن تاعى ءبىر ماسەلە – ەلدەگى يمميگرانتتار سانىنىڭ بىرتىندەپ ۇلعايىپ بارا جاتقانى مەن تۇرعىنداردىڭ ۇلتتىق قۇرامىنىڭ ەلەۋلى وزگەرىسكە تۇسە باستاۋى. امەريكالىق دەموگرافتاردىڭ بولجامى بويىنشا, XXI عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي اق ناسىلدىلەر اقش-تىڭ بارلىق تۇرعىندارىنىڭ جارتىسىنان ءسال عانا اسادى. ال افروامەريكالىقتار – 14, ازيالىقتار 8 پايىزدى قۇراسا, لاتىن امەريكاسىنان شىققاندار 25 پايىزعا دەيىن وسەدى.
– ەكونوميكالىق پروبلەمالاردىڭ اسەرىنەن يمميگراتسيا تولقىنى باسەڭدەي قويمايدى. اقش-تا «قاينالىمى ءبىر قازان» دا بولمايدى. ايتالىق, لاتىنامەريكالىقتار بۇرىنعىسىنشا وقشاۋ ءومىر سۇرەدى. ولار ءوز كاسىپورىندارىن اشادى. وندا تەك وزدەرىنىڭ وتانداستارىن جۇمىسقا الادى. يسپان ءتىلدى گازەتتەر پايدا بولادى. ءىس جۇزىندە يسپان ءتىلى كەيبىر شتاتتارداعى ەكىنشى رەسمي تىلگە اينالادى, – دەپ سانايدى يۋري روگۋلەۆ.
الەمدەگى ەكونوميكاسى ءبىرىنشى سانالىپ كەلگەن ەلدە تۋىنداپ جاتقان قيىندىقتار بارا-بارا ءتىپتى مۇندا سەپاراتيستىك كوڭىل-كۇيلەردىڭ كورىنىس بەرۋلەرىنە دە الىپ بارادى. ونىڭ العى شارتتارى قازىردىڭ وزىندە بار. ماسەلەن, 2012 جىلى نەگىزىنەن وڭتۇستىكتەن كەلگەندەر تۇراتىن ءبىرنەشە شتاتتا وداقتان شىعۋ ءۇشىن قول جينالعان. ولاردا تاۋەلسىزدىكتى جاقتاعان الدەنەشە جۇزدەگەن ادامدار بوي كورسەتتى. راس, بۇگىندە 315 ملن. حالقى بار مەملەكەتتىڭ بيىگىنەن الىپ قاراعاندا, جوعارىداعى تسيفردىڭ ستاتيستيكالىق جاعىنان تۇككە تۇرعىسىز بولىپ كورىنۋى دە مۇمكىن. سولاي دەي تۇرعانمەن, امەريكانيست يۋري روگۋلەۆتىڭ پىكىرىنشە, فەدەرالدىق بيۋدجەتتىڭ قىسقارۋى امەريكا ايماقتارىنىڭ ورتالىققا قارسىلىعىنىڭ جاڭا تولقىنىن تۋعىزاتىنىنا دا كۇمان كەلتىرۋگە بولمايدى.
الەمگە تونگەن قاۋىپ
قازىر اقش سەكۆەسترىنىڭ سالقىنى جەر جۇزىندەگى بارلىق قۋاتتى دامىعان ەلدەردىڭ ءبارىنىڭ ۇرەيىن الۋدا. ول الدەقانداي قۇردىمعا باستاپ الىپ باراتىن شىنجىردىڭ جۇمىر باسى سياقتى. وسى رەتتە Columbia Business Shool پروفەسسورى فرەدەريك ميشكين اقش-تىڭ قارىز داعدارىسىنىڭ ستسەناريىن سىزىپ شىعىپ, جۇرتتىڭ قۇتىن ودان بەتەر قاشىرا ءتۇستى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, ەگەر ساياساتشىلارعا بيۋدجەت تاپشىلىعىن تومەندەتۋدىڭ ورايى كەلمەيتىن بولسا, وندا 2018 جىلى بۇل داعدارىستىڭ ديىرمەنىنە گرەكيا تۇسكەن جولمەن بارىپ, توپ ەتىپ تۇسە قالماقشى. سول كەزدە فەدەرالدى رەزەرۆ جۇيەسىنە «جابىق دەفولتتى» جوعارى ينفلياتسيانىڭ كومەگىمەن وتكىزۋ ءۇشىن دوللاردى قۇرباندىققا شالۋعا تۋرا كەلەدى.
ماماندار شىنىندا دا قازىر قارىزعا بەلشەدەن باتقان اقش پەن جاپونيا مەملەكەتتەرىنەن باسقا ەۋروپانىڭ تاعى بىرقاتار ەلدەرىنىڭ قاۋىپتىڭ قۇرساۋىندا تۇرعانىن اشىق ايتىپ وتىر. امەريكا ەكونوميستەرىنىڭ جاڭا تەوريالارىنا ءسايكەس, ەندىگى جەردە ولار قارىز بەن بيۋدجەت داعدارىسىنان ەشقاشان قۇتىلا المايدى. ال تاۋەكەلشىلدەر توبىنا مەملەكەتتىك قارىزدارى ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 80 پايىزىنان اسىپ كەتەتىن جانە اعىمداعى ەسەپشوتىندا ۇدايى تاپشىلىق بولىپ تۇراتىن ەلدەر كىرەدى. بۇل كاتەگورياعا, مىسالى, اقش, گەرمانيا, فرانتسيا سەكىلدى باسقا دا جوعارى دامىعان ەلدەردى جاتقىزۋعا بولادى.
اتالمىش سەكۆەستردىڭ ءبىر ەلدەردى قۋاندىرىپ, تاعى ءبىر ەلدەردى قىنجىلتاتىن تاعى ءبىر مىناداي جاقتارى بار. ايتالىق, اقش-تىڭ مەملەكەتتىك شىعىنىنىڭ قىسقارۋى ەلدىڭ تاياۋ شىعىستاعى ەلدەرگە اگرەسسياسىنىڭ ەكپىنىن باسقالى وتىر. سەبەبى, اقش-تىڭ الەمدەگى ەكونوميكالىق, ساياسي جانە اسكەري گەگەمونياسىن ۇزاق جىلدار بويى قامتاماسىز ەتىپ كەلگەن پەنتاگون دا قىسقارتۋدىڭ سالقىنىن تارتپاقشى. ەندى اسكەريلەر تەحنيكاعا بەرەتىن تاپسىرىستارى كولەمىن امالسىز ازايتادى, جاڭا قارۋ جاساپ شىعارۋدى تەجەۋىلدەي تۇرادى. سويتكەنمەن, تاعى ءبىر ساراپشىلار اقش-تىڭ ءوز اسكەري قۋاتىن السىرەتىپ الۋعا بارا قويمايتىنىنا باستارىنداعى بورىكتەرىندەي سەنەدى. ولاردىڭ ايتۋلارىنشا, ۆاشينگتوننىڭ قورعانىسقا ءبولىپ كەلگەن شىعىندارىنىڭ وراسان زور بولعانى سونشالىقتى, ەندىگى سەكۆەستر ەلدىڭ اسكەري قۋاتىنا پالەندەي اسەر دە بەرمەسە كەرەك.
– اقش-تىڭ اسكەر شىعىندارى الەمدەگى بارلىق ەلدەردىڭ, سونىڭ ىشىندە رەسەي مەن قىتايدىڭ جيىنتىقتى اسكەري بيۋدجەتىنەن اسىپ تۇسەدى. وسىنىڭ سالدارىنان ولاردىڭ قازىرگى قىسقارتۋلارىنىڭ ءوزى مۇنداعى جاعدايدى تەڭسەلتىپ كەتەتىندەي كورىنىسكە جەتكىزبەيدى. امەريكا اسكەري قارۋلاردى جاساپ شىعارۋدا دا ازىرگە الدىنا ەشكىمدى سالىپ كورگەن ەمەس. ول بۇل جاعىنان دا جەر شارىنىڭ بارلىق ەلدەرىن قوسىپ ەسەپتەگەندە دە الدا تۇر, – دەگەن ويدى تارقاتادى رەسەيدىڭ «ناتسيونالنايا وبورونا» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى يگور كوروتچەنكو.
سونىمەن, كۇللى الەم امەريكاداعى وقيعالاردىڭ اسەرىنەن ءارى-ءسارى كۇيدە تۇر. شاماسى, جاھاننىڭ كوپتەگەن جۇرتى ءۇشىن سەكۆەستردەن سوڭعى سەرگەلدەڭنىڭ كەزەڭى ەندى باستالاتىن سياقتى. بۇل رەتتە ساراپشىلار وعان قارسى قانداي امال جاساۋعا بولاتىنىن دا بولجاۋعا كىرىستى. ايتكەنمەن, ونىڭ جالپىعا ورتاق رەتسەپتى تاعى جوق. «جۇرتتىڭ ءبارى ءۇشىن قولدانۋعا ۇسىنىلاتىن جالعىز عانا رەتسەپت بار, ول – ۇنەمدەۋگە ءۇيرەنۋ», دەيدى ەكونوميست ميحايل حازين.
سەرىك ءپىرنازار,
«ەگەمەن قازاقستان».
