استىق ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ ىشىندە ەو ەلدەرىنىڭ ۇلەسى – 40 پايىز. مۇنداعى ەڭ ءىرى نارىق گوللانديا, فرانتسيا جانە يرلاندياعا تيەسىلى. تاياۋ شىعىس ەلدەرىنىڭ ەڭ ءىرى ەكسپورتەرى – يراك. ودان كەيىنگى ورىندا سيريا مەن ساۋد ارابياسى تۇر.
بۇۇ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمىنىڭ ەكونوميسى دميتري پريحودكو كەيىنگى 10 جىلدا دۇنيە ءجۇزى بويىنشا بيداي ءوندىرۋ كولەمى 17 پايىزعا وسكەنىن ايتادى. ازىق-ت ۇلىكتىك ماقساتتا بيداي تۇتىنۋ مولشەرى 509 ملن توننادان 600 ملن تونناعا دەيىن ارتقان. ءۇندىستاندا بيداي تۇتىنۋ 79 ملن توننادان 90 ملن تونناعا دەيىن وسكەن. وسى قارقىن ساقتالسا, بۇل مەملەكەت تاياۋداعى 10 جىلدا تۇتىنۋ كولەمى بويىنشا قىتايدى باسىپ وزۋى مۇمكىن. پاكىستان, مىسىر, ەفيوپيا, الجير, اقش, يران, بانگلادەش, نيگەريا, سونداي-اق ساحارادان وڭتۇستىككە قاراي ورنالاسقان سۋدان مەن موزامبيكتە دە تۇتىنۋ مولشەرى وسەدى دەپ كۇتىلۋدە.
ەكونوميستىڭ مالىمەتىنشە, سوڭعى 7 جىلدا استىقتىڭ باعاسى ارزانداۋىنا بايلانىستى ەكسپورتتالعان ونىمدەردىڭ قۇنى دا 31 ملرد دوللاردان 30 ملرد دوللارعا دەيىن تومەندەپتى.
– دۇنيە جۇزىندە بيداي ۇنىنىڭ ەكسپورتى 10 جىلدا 10 ملن توننادان 14 ملن تونناعا دەيىن ءوستى, دەمەك الەمدىك بيداي ۇنىنىڭ ساۋداسى 38 پايىزعا ءوسكەن. ال باسقا دا ۇن تۇرلەرىنىڭ ەكسپورتى – 1,1 ملن توننادان 1,5 ملن تونناعا دەيىن, جارما ءونىمدەرىن ەكسپورتتاۋ – 2 ملن توننادان 2,4 ملن تونناعا دەيىن ءوستى, – دەدى د.پريحودكو.
ساراپشى اندرەي كۋپچەنكو بىزبەن اڭگىمەسىندە ورتالىق ازيا قازاقستان ءۇشىن سەنىمدى نارىق كوزى ەكەنىن تىلگە تيەك ەتىپ ءوتتى. مۇنداعى ءبىزدىڭ باستى ساتىپ الۋشىمىز – اۋعانستان. ءبىزدىڭ ەلدىڭ اۋعانستان نارىعىنداعى ۇلەسى – 80 پايىز. جالپى العاندا قازاقستان مەن پاكىستان اۋعانستان نارىعىنداعى 75 پايىزدىق ۇلەسكە يە.
«بيدايدى قايتا وڭدەۋ» وداعىنىڭ پرەزيدەنتى ەۆگەني گان مۇنداي بولجامعا سەنبەيتىنىن ايتادى. بۇل ۋاقىتشا قۇبىلىس ەكەن. ەگەر, استىقتىڭ باعاسى وسسە, ءبىزدى ول ەلدەن ىعىستىرىپ جىبەرەتىندەر سول ساتتە-اق تابىلادى.
الەمدە وندىرىلگەن ۇننىڭ از بولىگىن تۇتىنىپ, كوبىن ەكسپورتقا شىعاراتىن بىزدەن باسقا مەملەكەت جوق. مىسالى, 2017 جىلى 3,7 ملن توننا ۇن وندىرسەك, ونىڭ 2,3 ملن تونناسى ەكسپورتقا شىعارىلىپ, 1,3 ملن تونناسى ىشكى نارىقتا قالىپتى. ءبىر كەزدەرى ەلىمىز ۇن نارىعىنداعى كوشباسشىلىعىنان ايىرىلىپ بارادى دەپ ۋايىمداعان ەدىك. بىراق قازىرگى جاعدايدا الاڭداۋعا سەبەپ جوق.
ماماندار 2017-2018 جىلدارى ۇن ەكسپورتى 2010 جىلدارداعى جوعارى دەڭگەيگە قايتا كوتەرىلگەنىن ايتادى. ەۆگەني گاننىڭ پايىمداۋىنشا, بىزگە الىسقا كوز سالۋدىڭ كەرەگى جوق. ورتالىق ازيادا بيداي وڭدەۋ مەن نان ونىمدەرىن ءوندىرۋ نارىعى الدەقاشان قالىپتاستى.
ەندى ءتاتتى كۇلشە وندىرۋدەن جارىسامىز
...بۇل «بيدايدى قايتا وڭدەۋ» وداعىنىڭ پرەزيدەنتى ەۆگەني گاننىڭ تۇجىرىمى. تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2017 جىلى استىق ونىمدەرى بويىنشا ءبىز ەۋرازيانىڭ «نان كارزەڭكەسى» بولۋىمىز كەرەكتىگىن, سوندا عانا ءبىز حالىقارالىق نارىقتا ءباسەكەگە قابىلەتتى بولا الاتىنىمىزدى ايتقانى بەلگىلى. قازاقستان ءۇشىن «نان كارزەڭكەسىنە» اينالۋدىڭ ەكى جولى بار. ءبىرى – بيداي ەكسپورتى, ەكىنشىسى – ۇن ەكسپورتتاۋ. ماماندار بىزگە سوڭعىسىنىڭ ءتيىمدى ەكەنىن وتكەن جىلدان باستاپ جيىرەك ايتىپ ءجۇر. وڭدەۋ ونەركاسىبى ارقىلى جۇمىس ورنىن كوبەيتۋگە, ودان اسسا كوبىرەك پايدا تابۋعا بولادى. ءبىر عانا ءوزبەكستاننىڭ مىسالىندا ايتار بولساق, ۇزاق جىلدار بويى ەكسپورتتالاتىن ۇننىڭ 75 پايىزى وزبەكستانعا تيەسىلى ەدى. 2011 جىلى ەكسپورتقا شىققان ءتورت ۆاگون ۇننىڭ ۇشەۋى وزبەكستان جەرىنە جەتكىزىلگەن. بىراق كەيىن بيداي ەكسپورتى جوعارىلاپ, ۇندى ساتىپ الۋ دەڭگەيى تومەندەي بەردى. مىسالى, 2007 جىلى قازاقستان وزبەكستانعا 157 مىڭ توننا بيداي مەن 732 مىڭ توننا ۇن ەكسپورتتاسا, 2015 جىلى, كەرىسىنشە, 1 ملن 405 مىڭ توننا بي-داي مەن 818 مىڭ توننا ۇن ساتقان.
استىق ەكسپورتىمەن بيۋدجەتتىڭ ءبىر ءبۇيىرىن قامپايتىپ كەلگەن ەلىمىز بيىل سىرتقا ادەتتەگىدەن 10 پايىز تومەن بيداي ەكسپورتتاپتى. ونىڭ ۇستىنە, باعا دا 0,4 پايىزعا ارزانداعان. اسىرەسە يران مەن رەسەيگە تاسىمالداناتىن بيدايدىڭ كولەمى قىسقارعان. وسىلايشا, بيداي ەكسپورتىنان تۇسەتىن تابىس سوڭعى بەس جىل بويى تومەن سىرعىپ, 2017 جىلى ولجامىز 382 ميلليون دوللارعا جەتتى. 2018 جىلدىڭ كورسەتكىشتەرى ءالى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە سارالانعان جوق.
80 پايىزعا جەتەدى دەپ بولجاپ وتىرمىز, – دەيدى ە.گان.
ال بۇل نارىقتىق تاۋەكەل تۇرعىسىنان ايتارلىقتاي جاقسى كورسەتكىش ەمەس. اۋعان نارىعىندا ءپاكىستان بىزگە مىقتى باسەكەلەس. پاكىستاندا نارىقتى رەتتەۋ ساياساتى كەنەتتەن وزگەرسە, ەلىمىزدە ۇن ەكسپورتىنىڭ نارىعى ءۇشىن جاعداي كۇرت ناشارلايدى.
كەيىنگى جىلدارى سىرتقى نارىق كولەمى تارىلىپ بارادى. ورتالىق ازيا ەلدەرى ساۋدا-ساتتىقتى تاريفتىك ەمەس شەكتەۋ شارالارىن قولدانا باستادى.
– 2017 جىلعى ءونىمدى ساتۋ ءماسەلەسى دۇرىس ۇيىمداستىرىلماعاندىقتان, 2018 جىلدىڭ كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىن دەر كەزىندە باستاي الماۋ قاۋپى ءتوندى. ابىروي بولعاندا ۇكىمەت وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا «ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسىنان» 2 ملن توننا بيداي ساتىپ الۋ تۋرالى كەلىسىمدى ماقۇلدادى. ءبىز ءۇشىنشى سورتتى بيدايدىڭ تونناسىن 42 مىڭ تەڭگەدەن ساتتىق. بۇل جاقسى باعا ەمەس, سەبەبى جيىن-تەرىم كەزىندە ونىڭ باعاسى 50 مىڭ تەڭگەگە جەتتى. تۇسكەن تابىسقا ديقاندار نەسيەلەرىن جاپتى, كوكتەمگى جۇمىسقا قارجى ءبولدى. 2017 جىلدىڭ قاڭتار-مامىر ايلارىندا قازاقستان 1,6 ملن توننا بيداي مەن ارپا ەكسپورتتادى, – دەدى ەۆگەني گان.
الداعى ۋاقىتتا استىققا دەگەن سۇرانىس تاعى دا تومەندەۋى مۇمكىن ەكەنىنىن استىق نارىعىن ءجىتى باقىلاپ وتىرعان ساراپشىلار دا ايتا باستادى. ەلىمىز 2007-2010 جىلدارى ۇن ەكسپورتتاۋدان الەمدەگى كوشباسشى بولدى. ۇن ءوندىرىپ, ونى شەتەل نارىعىنا شىعارۋدان اسىعىمىز الشى تۇرعان 2007 جىلى الەمدىك نارىققا 1 ميلليون 454 مىڭ توننا ۇن شىعارىپ, ءتۇركيا مەن ەۋرووداقتى باسىپ وزعانبىز. وسى قارقىننان تانباي, 2010 جىلى 2 ميلليون 296,7 مىڭ توننا ۇن ەكسپورتتادىق. دەگەنمەن سودان كەيىن بىردەن كوشباسشىلىقتى قولدان بەرىپ, ءتىپتى بۇل سالادا قۇلدىراۋ بەلەڭ الدى. 2010 جىلدارعا دەيىن وتاندىق اگروحولدينگتەردىڭ بيدايدى قارا تەڭىز پورتتارىنا دەيىن جەتكىزۋگە الەۋەتى جەتتى. بىراق تاسىمال قۇنىنىڭ قىمباتتىعى ەكسپورتتىڭ قارا تەڭىزگە شىعۋىنا توسقاۋىل قويدى. سوندىقتان ەكسپورتتىق باعىت ورتالىق ازياعا اۋىستى.
ۇن تارتۋشىلار بۇل ماسەلەنى وزدىگىنەن شەشە المايدى, مەملەكەتتىڭ قولداۋىنسىز الداعى ۋاقىتتا دا ءوز ۇستانىمىن جوعالتقانى جوعالتقان. سول ءۇشىن بيداي ەگەتىن القاپتى تاعى 2 ملن گەكتارعا ازايتىپ, باعاسى قىمبات مايلى داقىل ەگۋگە كوشۋ كەرەك.
قازىر ەكسپورتتىق ءوسىم تەك اۋعانستان باعىتى بويىنشا عانا اجەپتاۋىر پايدا اكەلىپ جاتىر. بىراق اۋعانستان دا سەنىمدى نارىق ەمەس, سەبەبى ونىڭ كورشىسى پاكىستان دا جوعارى سۇرىپتى بيداي وسىرەدى. اۋعانستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ەلدىڭ ەكپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ جانە جۇك اينالىمىن ۇلعايتۋ ءۇشىن ءوز اۋماعىندا ارنايى تەرمينال سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. سوڭعى جىلدارى پاكىستاننىڭ دا بيداي نارىعىنداعى ۇستانىمى وزگەردى. بۇعان قوسا وزبەكستان ۇن وندىرىسىنە ەرەكشە نازار اۋدارا باستادى. وسى ارقىلى ولار استىق تۇتىنۋشى ەلدەردىڭ نارىعىن جاۋلايدى. مۇنىڭ بارلىعى ءبىزدى بەيقام وتىرۋدان ساقتاندىرۋى ءتيىس.
قازاقستان تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى يۋري سينياۆسكيدىڭ ايتۋىنشا, ءوزبەكستان بيدايدى قايتا ءوڭدەۋ ءىسىن جولعا قويعاننان بەرى نان ءونىمدەرى وندىرىسىنە كوڭىل بولە باستادى. ءونىمدى نەعۇرلىم تەرەڭ وڭدەۋ ەل ەكونوميكاسىنا دا, كاسىپكەرلىك سالانىڭ دامۋىنا دا تيىمدىرەك. بۇعان دەيىن قازاقستاندىق اگروحولدينگتەردىڭ ارتىقشىلىعى استىقتى قارا تەڭىز پورتىنا دەيىن جەتكىزۋ بولعان, ءتاريفتىڭ كوتەرىلۋىنە بايلانىستى بۇل جول ەندى ءتيىمسىز. شارۋالار ءوز ءونىمىن وتكىزۋدىڭ باسقا جولىن ىزدەي باستادى. وسىلايشا, ورتالىق ازيا نارىعىنا اۋىز سالدى. بۇل وسىدان ءسال بۇرىن قازاقستاندىق ۇن ەكسپورتتالىپ جۇرگەن نارىق بولاتىن. مىنە, وسى ساتتەن باستاپ قازاقستاندىق ۇن مەن استىق ءوزارا ءبىر-بىرىنە باسكەلەسكە اينالىپ شىعا كەلدى. بۇل ەلدەردە تاڭداۋ پايدا بولدى.
كورشىلەس ەلدەر ىشكى وڭدەۋ سالاسىنا قولداۋ كورسەتۋدى قولعا الدى. وزبەكستان يمپورت ۇنعا 15 پايىزعا دەيىن اكتسيا ەنگىزدى. 2014 جىلى باجدى 11 پايىزعا دەيىن تومەندەتتى. ەسەسىنە ماكارون ونىمدەرىنە سالىنعان باجدى 15-تەن 30 پايىزعا ارتتىردى. وسىنداي جاعداي تاجىكستاندا دا ورىن الدى. وندا شەتەلدىڭ ۇنىنا 18 پايىز كولەمىندە, ال استىققا 10 پايىز ققس تولەنۋى ءتيىس. بۇل جاعداي دا قازاقستاندىق ۇننان گورى, استىق ەكسپورتىنا ءتيىمدى بولدى. ءبىزدىڭ ەلدە بيداي ءلوببيى باسىم, ودان جاسالاتىن تاعام تۇرلەرىنە دۇرىس كوڭىل بولىنبەيدى. سول سەبەپتى الىس-جاقىن كورشىلەرىمىزگە ءوز بيدايىمىزدى وزىمىزگە قۋىرىپ بەرىپ, يمپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك ۇسىنىپ وتىرمىز.
يۋري سينياۆسكيدىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىڭ باقىلاۋىنسىز, قولداۋىنسىز ەكسپورتقا باعىتتالعان ءونىم تۇرلەرىن شىعارۋ ءمۇمكىن ەمەس. ۇن شىعاراتىن كاسىپورىندار كورشى ەلدەردىڭ ەكسپورتتىق ونىمدەرگە قاتىستى ۇستانىمىنا ىقپال ەتە المايدى.
بۇل ويدى ەۆگەني گان دا قولدايدى.
– ءبىز اراب ەلدەرىنە نەمەسە قىتايعا بيداي ەكسپورتىن كوبەيتكەنىمىزگە ءمازبىز. بيداي ەكسپورتىنىڭ كولەمى ۇلعايعان سايىن ۇن جانە ۇننان جاسالعان ونىمدەردىڭ ەكسپورتى زارداپ شەگەدى. بيدايعا قاتىستى ەكسپورتتىق ساياساتتى ءارتاراپتاندىرۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن مەملەكەتكە بيداي ەكسپورتىن ءارتاراپتاندىرۋ مەن دامىتۋعا قاتىستى جۇيەلى ساياسات قاجەت, – دەيدى ەۆگەني گان.
ول اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى دەگەن ماسەلە قۇزىرلى ورىنداردى تولعاندىرمايدى دەگەن ويعا باسىمدىق بەرەتىنىن جاسىرماي ايتتى. «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسىندا ونىمدەردى قايتا وڭدەپ, ەكسپورتقا شىعارۋ تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز جوق. بىزگە بيداي لوببيلەرىنىڭ ەكسپورتتىق تابەتىن شەكتەپ, قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ سانىن كوبەيتۋ كەرەك. ۇن ەكسپورتى ماسەلەسى ءبىرىنشى ورىنعا قويىلۋى ءتيىس. بيدايعا جانە ونى وڭدەۋگە قاتىستى كوپ ماسەلە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرەتىنە كىرمەيدى. سوندىقتان مينيسترلىكتىڭ قۇزىرەتىن كەڭەيتۋ كەرەك. بۇل كورشىلەرىمىزدىڭ تاراپىنان بايقالا باستاعان ازىق-ت ۇلىك ەكسپانسياسىنىڭ الدىن الاتىن فاكتور, – دەدى ەۆگەني گان.
ونىڭ پىكىرىنشە, قازاقستان الەمدىك استىق نارىعىندا ۇزدىك ەلدەردىڭ قاتارىندا بولعانىمەن, ىشكى پايدا ءتۇسىمى جاعىنان ولاي ماقتانا المايدى. سەبەبى الەمدىك بيداي نارىعىنداعى قازاقستاننىڭ ۇنى مەن بيدايىنىڭ باعاسى ەگىننىڭ بىتىك بولۋىنا بايلانىستى ەمەس. ءبىز الەمدىك دەڭگەيدەگى ويىنشى ەمەسپىز. سوندىقتان بيداي ەكسپورتىن ۇن ەكسپورتىمەن قاتار جۇرگىزۋ كەرەك.
