– سۇلتان اكىم ۇلى, جاقىندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ قولداۋىمەن «جانجازا» رومانىڭىز تۇڭعىش رەت قازاق ءتىلىنە اۋدارىلدى. قۇتتى بولسىن! جالپى, «جانجازانىڭ» قازاق تىلىندە سويلەۋىن قالاي باعالايسىز؟ كوڭىلىڭىزدەن شىقتى ما؟
– راحمەت! قازاق-قىرعىزدىڭ ءبىر تۋعاندىعى, اعايىندىعى ءجونىندە تاڭدى تاڭعا جالعاپ ۇزاق ايتا بەرۋگە بولادى. بۇل ەكى ەلدى ەشقاشان ەشنارسە اجىراتا المايدى. ءبىز – ءبىر بايتەرەكتىڭ ەكى بۇتاعىمىز, ءبىر قۇستىڭ قوس قاناتىمىز. رۋحى ورتاق ۇندەستىك تاپقان ەلدەرمىز. كەزىندە شوقان ءۋاليحانوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, شىڭعىس ايتماتوۆتار ارقىلى ەكى ەل اراسىندا سالىنعان ادەبي-رۋحاني سارا جولدى بۇگىندە جانداندىرۋعا وسى ەڭبەكتىڭ ءسال دە بولسىن سەپتىگى ءتيىپ جاتسا, بەك قۋانىشتىمىن. ويتكەنى مەن ءۇشىن بۇل – تاريحي وقيعا. «جانجازا» رومانى قازاق تىلىندە العاش رەت جارىق كورىپ وتىر. 2014 جىلى لوندوندا شىقتى. بىلتىر انكارادا باسىلىپ, ءتۇرىك وقىرمانىنا جول تارتسا, ەندى, مىنە, باس قالالارىڭىزدىڭ ءتورىنەن قازاق تىلىندە شىعىپ وتىر. بۇل جازۋشى ءۇشىن وتە قۋانىشتى دۇنيە. البەتتە, بۇعان دەيىن قازاقستاندا بىرنەشە پەسام قويىلعان. بىراق كىتابىم تۇڭعىش رەت اۋدارىلىپ وتىر.
– سوزىڭىزدە عانا ەمەس, شىعارماشىلىعىڭىزدا دا شىڭعىس ايتماتوۆقا دەگەن شەكسىز ءبىر قۇرمەتتىڭ لەبى ەسىپ تۇرادى. ءتىپتى ەڭبەكتەرىڭىزدىڭ كوپشىلىگىنەن ايگىلى قالامگەر قولتاڭباسىنا ءتان رۋحاني ءۇندەستىكتى سەزۋ دە قيىن ەمەس...
– ءيا, ول جاعىن دۇرىس بايقاپسىز. مەن ءوزىمدى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ شاكىرتى سانايمىن. سەبەبى جازۋشىنىڭ قاسىندا كوپ ءجۇردىك. اڭگىمەلەسىپ, تاعىلىمىن تىڭداپ ادەبي الەمگە يمەنە قادام باسىپ, بوي تۇزەدىك. قازاق ءتىلىنە اۋدارىلعان قولىڭىزداعى «جانجازا» دەگەن رومانىمنىڭ دا ەڭ العاشقى وقىرمانى شىڭعىس ايتماتوۆ بولاتىن. بۇل تۋىندىنىڭ ءاۋ باستاعى اتاۋى «اقىرعى پايعامبار» دەپ قويىلعان ەدى. ءبىراق كەيىن شىڭعىس ايتماتوۆ وقىپ شىعىپ: «سۇلتان, اينالايىن, رومانىڭدى وقىدىم. جاقسى جازىلىپتى. تەرەڭ فيلوسوفياسى بار ەكەن. قىرعىز ادەبيەتىندەگى ءوزگەشە قۇبىلىس, ادامي فەنومەن بولعالى تۇر» دەپ جوعارى باعاسىن بەرە كەلە: «تەك ءبىر عانا كوڭىلىمە قونباي تۇرعانى – روماننىڭ اتاۋى. وسى جاعىن ويلانىپ كورسەڭ قايتەدى...» دەپ ءوزىنىڭ سىن-ەسكەرتپەسىن دە قاتار جەتكىزدى. سودان كەيىن تۋىندىنىڭ اتاۋىن ۇزاق ويلاندىم. 2007 جىلى الماتىدا حالىقارالىق دەڭگەيدە ۇلكەن ادەبي فورۋم ءوتىپ, سوعان شىڭعىس تورەقۇل ۇلىمەن بىرگە كەلدىم. فورۋم باعدارلاماسى جازىلعان پاراقتاعى «جانۇران» دەگەن ءسوز بىردەن كوزىمە ءتۇستى. قاسىمدا وتىرعان اقىن نۇرلان ورازاليننەن الگى ءسوزدىڭ اۋدارماسىن سۇراپ ەدىم, «گيمن» دەگەن ۇعىمعا كەلتىردى. قازاقتىڭ وسى ءسوزى ماعان قاتتى ۇناپ قالدى. بۇعان دەيىن جانىما مازا بەرمەي جۇرگەن ورىس جازۋشىسى ف.دوستوەۆسكيدىڭ «قىلمىس پەن جازا» رومانىمەن ارنالاس ىشكى ارپالىستارىمنىڭ دا جاۋابى ءوز-وزىنەن تابىلا كەتكەندەي بولدى. ءسويتىپ ويلانىپ, تولعانا كەلە كىتاپتى «جانجازا» دەپ اتادىم.
– «جانجازادان» بولەك, «توپان» («پوتوپ») دەگەن جانە ءبىر تاماشا رومانىڭىز بار. تۋىندى ەۋروپا وقىرماندارى اراسىندا ۇلكەن رەزونانس تۋدىردى. اتاپ ايتساق, 2016 جىلى شۆەتسيا استاناسىندا وتكەن ادەبي بايقاۋدا توپ جارىپ, ورتالىق ازيا ادەبيەتىنىڭ ىشىندە العاشقى بولىپ باس جۇلدەنى قانجىعاعا بايلادى. «توپاننىڭ» بۇل تەڭدەسسىز تابىسىنىڭ كىلتى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– ونى تاپ باسىپ ايتا الماسپىن. بالكىم, مازمۇنىندا, ءبالكىم, جازىلۋ فورماسىندا. ول جاعىن ەندى سول سىيلىقتى تاعايىنداعان ادەبيەت سىنشىلارى مەن وقىرماندارىنان سۇراپ, سارالاپ كورۋ كەرەك. مەندە «توپاندى» جازۋ بارىسىندا قانداي دا ءبىر سىيلىق الۋ دەگەن ماقسات بولعان ەمەس. جان دۇنيەمدە بولىپ جاتقان بۇلقىنىس پەن تولقىنىستى (بالكىم قورقىنىشتى) ەكسپەريمەنت رەتىندە اق قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ كورگىم كەلدى. سول ويىم مۇمكىن وقىرماننىڭ جۇرەك تۇكپىرىندەگى الاڭىنا ءدوپ كەلگەن شىعار, ايتەۋىر ءبىراۋىزدان وڭ باعاعا يە بولىپتى. ارينە, العاشىندا سەنبەدىم. ويتكەنى فينالعا ءوتۋىمنىڭ ءوزىن قاناعات ەتىپ قويعان ەدىم. بىراق جەڭىمپازدار ەسىمى جاريالانعان كەزدە شىنىمەن قاتتى تولقىدىم. بۇل مەنىڭ شىعارمامنىڭ ەمەس, كۇللى قىرعىز ادەبيەتىنىڭ جەڭىسى ەدى سەبەبى. ويتكەنى ءبىزدىڭ شىڭعىس ايتماتوۆتان كەيىنگى قىرعىز ادەبيەتىنىڭ دەڭگەيىن ءتومەن ءتۇسىرۋگە حاقىمىز جوق. ايتماتوۆ بىزگە ءسوز ونەرىندە جوعارى مەجە قويىپ كەتتى. ەندىگى كەزەكتە قىرعىز جازۋشىلارى سوعان ۇمتىلۋى قاجەت. بۇگىندە ەۋروپا وقىرماندارى, ادەبيەت زەرتتەۋشىلەرى ازيا ادەبيەتىنە قىزىعا قارايدى. «ازيادا قانداي پروتسەسس, ادەبي وزگەرۋلەر بولىپ جاتىر» دەپ قۇلاقتارى تۇرىك وتىرادى. پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەر نە جازىپ جاتىر دەگەن ماسەلە ولاردى قاتتى قىزىقتىرادى. سەبەبى ءبىز قازىر باسقا الەم, باسقا قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. تاۋەلسىزدىك الدىق. بۇعان دەيىن ءبىزدىڭ ادەبيەت يدەولوگيانىڭ ادەبيەتى بولسا, قازىر ەركىن ويدىڭ ءداۋىرى جاھاندىق سالتانات قۇردى. الدا ازيا ادەبيەتىنىڭ التىن ءداۋىرى كەلە جاتىر. باسقاشا ايتقاندا, ورتالىق ازيا ادەبيەتى, ونىڭ ىشىندە قىرعىز ادەبيەتى قازىر ءوزگەشە ءبىر فورما, مازمۇنعا ءوتىپ جاتقاندىعى انىق. سەبەبى ءبۇگىنگى ءسوز ساپتاۋدىڭ ەستەتيكاسى دا, تالابى دا, فيلوسوفياسى دا الدەقاشان باسقاشا ءبىر اعىم, ارناعا ءوتىپ كەتتى.
– انگليا كورولدىگىنىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن بۋكينگەم سارايىندا بولىپ, ەليزاۆەتا ءىى پاتشايىممەن كەزدەسكەن قىرعىزدىڭ جالعىز جازۋشىسىسىز. وسى تاريحي كەزدەسۋ جايىندا ايتىپ بەرىڭىزشى.
– بۇل – 2002 جىلى بولعان وقيعا. ۇلى مارتەبەلى ەليزاۆەتا ءىى پاتشايىم ءوزىنىڭ مەرەيتويىنا وراي الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ونەر مەن مادەنيەتكە, ادەبيەتكە قاتىسى بار ادامداردى سارايىنا شاقىرىپ, قوناق ەتتى. مەيمانداردى ىرىكتەۋ تالابى وتە قاتال بولدى. جەر ءجۇزىنىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسقان ايتۋلى جيىنعا قىرعىز ەلىنىڭ اتىنان ادەبيەتكە توسىن فورما, تىڭ ىزدەنىس ەنگىزۋ جولىنداعى ازداعان ەڭبەگىمىزدى ەلەپ, قۇرمەتتى قوناقتار قاتارىنا ءبىزدى دە قوسىپتى. راسىمەن دە, بۇل مەنىڭ ومىرىمدەگى ەسىمنەن كەتپەس ەلەۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى بولىپ قالدى. انگليا پاتشايىمىنىڭ قولىن الىپ, ونەر مەن مادەنيەت جايىندا ەركىن وتىرىپ پىكىر الماستىق. وسى كەزدەسۋ ەكى ەل اراسىنداعى رۋحاني دوستىق قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا كەڭ جول اشتى دەپ ويلايمىن. كەيىن لوندوندا كىتابىم باسىلىپ شىقتى. اراعا بىرنەشە جىل سالىپ, مەنىڭ ساحنالاۋىمداعى بىرنەشە قويىلىمدى اعىلشىن جەرىنە اپارىپ, باتىس كورەرمەندەرىنىڭ نازارىنا ۇسىنۋ مۇمكىندىگى بۇيىردى. انگليانىڭ تالعامپاز كورەرمەنى قىرعىز ونەرىن جىلى قابىلدادى. ايتسە دە, وسى كەزدەسۋدە قىرعىز ادەبيەتى مەن ونەرىنەن بولەك, جينالعان جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن اۋدارعان جانە ءبىر جايت – ول مەنىڭ ۇستىمدەگى ۇلتتىق كيىمىمىز – شاپان مەن ايىرقالپاق بولدى. كوپشىلىك قۇساپ فراكپەن بارۋىما دا بولار ەدى. الايدا ءدال سول ساتتە ونداي كيىم مەندە بولمادى. بىراق ۇلتتىق كيىممەن بارعانىم سونداي جاقسى بولىپتى. وسى ارقىلى جيىنعا كەلگەن حالىقتىڭ قىرعىز مادەنيەتىنە, ۇلتتىق سالت-داستۇرىنە دەگەن ىنتا-ىقىلاسى ودان دا بەتەر ارتا ءتۇستى. تاماشا كەزدەسۋ جايىندا ءاڭگىمە ەتكەندە, وسى ءبىر وقيعا ەسىمنەن كەتپەيدى.
– قالاي ويلايسىز, سۇلتان راەۆتى بولاشاقتا نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرلەرى قاتارىنان كورۋىمىز مۇمكىن بە؟
– سەنىمىڭىزگە راحمەت, ءارينە (كۇلدى). مەنىڭ ويىمشا, جازۋشىنىڭ باستى جەڭىسى – سىيلىق ەمەس, سوڭىندا ولمەيتىن شىعارما قالدىرۋ. سوندا سىيلىق تا, اتاق تا, داڭق تا ءوزى كەلەدى.
– حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ادەبي سىيلىقتاردىڭ تابىستالۋ تالابى قانشالىقتى ءادىلەتتى دەپ ويلايسىز؟
– بۇل ەندى شارتتى دۇنيە. ءادىلەتتى نەمەسە ادىلەتسىز دەپ كەسىپ ايتۋ قيىنداۋ. ايتسە دە, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى شىعارماشىلىق سالاعا قاتىستى تابىستالاتىن سىيلىقتاردىڭ قاي-قايسىسىندا بولسىن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ساياسات پەن يدەولوگيانىڭ ارالاسۋى, وكىنىشكە قاراي, قالىپتى قۇبىلىسقا اينالىپ كەلەدى. ول ادەبيەت بولسىن, كينو مەن تەاتر بولسىن. قالاساق تا, قالاماساق تا ءبىز ودان قاشىپ قۇتىلا المايمىز. سوندىقتان مەن ايتار ەدىم, سىيلىق تابىستاۋدا ەڭ اۋەلى ادامي بيىك ەستەتيكاعا باسىمدىق بەرىلۋى كەرەك.
– ءسىز ءۇشىن تانىمالدىلىق دەگەن نە؟
– بەلگىلى بولۋدىڭ ءارتۇرلى جولى بار. ءۇيىلىپ تۇرعان ءشوپتى ورتەپ جىبەرىپ تە تانىمال بولۋعا بولادى. دەمەك, بەلگىلى بولۋ بولەك تە, بەلگىلى بولىپ قالۋ مۇلدەم باسقا دۇنيە. ياعني ۋاقىتشا بەلگىلىكتى دە, ماڭگىلىك داڭققا كەنەلۋدى دە ادام ءوزى تاڭدايدى. ىسىمەن, ءبىلىم-پاراساتىمەن. ماسەلەن, مەن ايتىپ وتىرعان تانىمالدىلىقتىڭ العاشقىسى كوبىنەسە ساياساتقا قاتىستى ادامدارعا ءتان بولسا, سوڭعىسى سوڭىندا ولمەيتىن ونەر قالدىرعان شىعارماشىلىق يەلەرىنە ءتان. تانىمالدىلىققا ءاركىم ءارتۇرلى جولمەن كەلەدى. «تاريحتا تيراننىڭ, سودان كەيىن دانىشپاننىڭ اتى قالادى» دەپ بەكەر ايتىلماسا كەرەك. مىسال رەتىندە ءوز ىسىمەن الەمگە ءتوڭكەرىس جاساعان قوس شىڭعىستى الىپ قارايىق. شىڭعىس حان جانە شىڭعىس ايتماتوۆ. بىرەۋى قىلىشپەن, ەكىنشىسى قالاممەن الەمدى باعىندىردى. كوردىڭىز بە؟! ەكەۋى دە ەسىمىن ماڭگىلىك ەتتى. ءبىراق, قانداي جولمەن؟ ادامدى ەڭ اۋەلى وسى ساۋال مازالاۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ارينە, تانىمال بولعان جاقسى. الايدا ەلدىڭ كوڭىلىندە, ساناسىندا جاقسى, ءىزگىلىكتى ىسىڭمەن قالۋدان اسقان باقىت جوق.
– وقىرمانىڭىز رەتىندە ءسىزدى بىرنەشە قىرىڭىزدان تانيمىز. ول – جازۋشىلىعىڭىز, دراماتۋرگتىگىڭىز جانە رەجيسسەرلىگىڭىز. ايتىڭىزشى, وسى سالالاردىڭ ىشىندە جانىڭىزعا ەڭ جاقىنى قايسى؟
– البەتتە, ويلانباستان جازۋشىلىقتى اتار ەدىم. سەبەبى ەڭ اۋەلى ءسوز پايدا بولعان. تەاتردىڭ دا, رەجيسسۋرانىڭ دا نەگىزى ادەبيەتتە جاتىر. ادەبيەت رۋحاني دۇنيەنىڭ وزىنشە ءبىر يادروسى بولىپ ەسەپتەلەدى. ماسەلەن, شىڭعىس ايتماتوۆ شىعارمالارى جازۋشىنىڭ داڭقىن عانا اسقاقتاتىپ قويعان جوق, سول تەڭدەسسىز تۋىندىلارى ارقىلى قىرعىزدىڭ ۇلتتىق ادەبيەتىن, كينوسىن كۇللى الەم تانىدى. تالاي ونەر مايتالماندارىنىڭ شىعارماشىلىق باعىن اشتى. تالاسسىز, بۇل ءسوز ونەرىنىڭ, ياعني ادەبيەتتىڭ قۇدىرەتى. ءبىر عانا جازۋشىنىڭ كۇللى ونەر تۇرىنە ىقپالىنىڭ ايقىن كورىنىسى. سول سەكىلدى قازاق ءۇشىن مۇحتار اۋەزوۆ شىعارمالارى ۇلت ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ رۋحاني ورداسى بولدى. دەمەك, بار ونەردىڭ باسىندا ادەبيەت تۇر. سوندىقتان دا مەن ەڭ اۋەلى ءوزىمدى جازۋشىمىن دەپ ەسەپتەيمىن. ال تەاتر مەن كينو, جالپى دراماتۋرگيا – كوركەم ويلاۋدىڭ ءبىر فورماسى عانا. مىسالى, ادەبيەتتە ايتا الماعان ءدۇنيەنى تەاتردىڭ تىلىمەن جەتكىزۋگە بولادى. سول سەكىلدى بۇل تۇستا كينونىڭ دا قارىمى كۇشتى. شىعارماشىلىق ادامى ءۇشىن جان-جاقتى بولۋ كەمشىلىك ەمەس. جانە ونەردىڭ قاي ءتۇرى دە ءبىر-ءبىرىنە كەدەرگىسىن تيگىزبەيدى دەپ ويلايمىن. كەرىسىنشە, قيال كوكجيەگىن كەڭەيتىپ, جاڭا بيىكتەرگە جەتەلەيدى. ياعني جازۋشى وزىنشە ءبىر بۇلاق بولسا, ونەردىڭ وزگە تۇرلەرى سول بۇلاقتان تاراعان ارىقتار. ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ, ويدىڭ جەتپەگەن تۇستارىنا جول اشىپ بەرىپ تۇرادى.
– «ادەبيەت قارتايىپ كەلەدى. كەلەشەكتە مۇلدەم جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن» دەگەن پىكىرگە قالاي قارايسىز؟ كەلىسەسىز بە؟
– باتىستىڭ فۋتۋرولوگتارى ادەبيەتتىڭ, پوەزيانىڭ كەلەشەگى جوق دەگەن بولجامدار ايتادى. ول راس. سەبەبى بۇگىنگى عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس ادەبيەت پەن ونىڭ جانرلارىن مۇلدەم باسقا, بولەك ارناعا بۇرىپ جىبەردى. قازىر رۋحاني قۇندىلىق جايلى ولشەم دە, ۇعىم دا باسقا بيىكتىك بەدەرىندە ولشەنەدى. بىراق بۇل, استە, ادەبيەت جويىلادى دەگەن ءسوز ەمەس. وعان نەگىز دە جوق. مەن بۇعان تۇبەگەيلى قارسىمىن. ادامدىقتىڭ نەگىزى ادەبيەتتە جاتىر. ماسەلەن, قاسيەتتى قۇران كارىمدى الىپ قارايىق. بۇل – ادەبيەتتىڭ جەتكەن شەگى. كۇللى ادامزاتتىق سەنىمنىڭ ۇشار بيىگى. ەڭ العاش پوەزيا ءتىلى وسى قاسيەتتى كىتاپتا قولدانىلعان. ءمىنە, سول ءسوز بۇگىندە بارشا ادامزات جاراتىلىسىنىڭ باعا جەتپەس رۋحاني قۇندىلىعى بولىپ قالدى. ءسوز اسەر ەتكەندەي, ادام جانىن ەشبىر كۇش قوزعاي المايدى. عىلىمي تەحنيكانىڭ قارىشتاپ دامۋى ادامزات الدىنا ۇلكەن عالامدىق ساۋالدار قويىپ وتىر. راس, ادامدى اللا جاراتتى. بىراق, تەحنيكانى, جەتىستىكتى ادام, ادامنىڭ اقىلى تۋدىردى عوي. ينتەللەكتىمىزدىڭ ءناتيجەسى, وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ دۇشپانىمىزعا اينالدى. «وزىڭنەن شىققان ءورت جامان» دەيدى. ءبۇگىندە ادامزات سول اقىلىنىڭ ازابىن تارتۋدا. رۋحاني ەمەس, ماتەريالدىق قۇندىلىقتىڭ العا شىعۋى كۇللى جاھاندىق ءتۇيتكىلدەردىڭ باسىندا تۇر. ادام ءوزىنىڭ ادامي سەزىم مەن سەنىمىن جوعالتقان كۇنى ازعىنداۋ باستالادى. ال ءبىزدى ودان قۇتقاراتىن باستى كۇش – اللاعا دەگەن سەنىم مەن سول سەنىمدى ادامزات جۇرەگىنە جەتكىزۋشى – ءسوز, ياعني ادەبيەت. دەمەك, ادامزات باردا, كەۋدەدە ءجۇرەك سوعىپ تۇرعاندا ادەبيەت تە ءبىرگە جاساي بەرمەك.
– جازۋشى رەتىندە ءسىزدى ءبۇگىنگى قوعامدا نە الاڭداتادى؟ ءححى عاسىر قالامگەرى قانداي تاقىرىپتاردى قوزعاۋى كەرەك؟
– ارينە, ەگەر كەمەلىنە كەلتىرىپ جەتكىزە السا, جازۋشى قوزعايتىن ءماسەلە وتە كوپ. بۇل قاراپايىم تۇرمىستىق ماسەلەلەردەن باستاپ, جاھاندىق, كۇللى ادامزاتتىق پروبلەمالارعا دەيىن. قالامگەر قانداي تاقىرىپتى قوزعاماسىن, مەيلى ول جاھاندىق ءتۇيتكىل نەمەسە رۋحاني داعدارىس, الەمدىك كليمات, ەكونوميكا, سپورت, ءوندىرىس بولسىن – ادەبيەتتىڭ ەڭ باسىندا ادام, ادامنىڭ جانى تۇرۋى كەرەك. ادەبيەتتىڭ ميسسياسى – ادامنىڭ جان دۇنيەسىن, ادامداعى ادامدىقتى ساقتاپ قالۋعا قىزمەت ەتۋ. ال ءبىز قاشان ادامدىقتى ساقتاپ قالا الامىز؟ الەم مەيىرىم, ىزگىلىككە ۇمتىلعان كەزدە عانا. بۇگىنگى تاڭداعى جاھاندانۋ ءۇردىسى يمان, پەيىل, ىشكى رۋحاني جان دۇنيە داعدارىسى دەگەن ماسەلەلەردى كۇللى ادامزاتتىق ارەناعا الىپ شىقتى. سوندىقتان دا ەڭ ءبىرىنشى ادامنىڭ جان الەمىن تازارتساق, بايىتساق قانا ءبىز دۇنيەنى ساقتاپ قالۋىمىز ءمۇمكىن. سەبەبى قازىر بايلىقپەن دە, دۇنيەمەن دە, بولماسا ءالسىز مەملەكەتتەرگە كۇش كورسەتىپ, وزىڭنەن مىقتىلارعا جاعىنىپ تا الەمدى قاۋىپتەن قۇتقارۋ ءمۇمكىن ەمەس. ەڭ باستىسى, ادامدارمەن ادامدار, جۇرەكتەرمەن جۇرەكتەر بىرىكسە – مىنە, سوندا عانا دۇنيەنىڭ ۇيلەسىمىن ساقتاپ قالا الامىز.
– ءسىزدى قازاقستاندىق ونەر- سۇيەر قاۋىم «مەككەگە قاراي ۇزاق جول» ءافساناڭىز ارقىلى جاقسى تانيدى. ونى كەزىندە, ناقتىراق ايتساق, 2011 جىلى رەجيسسەر نۇرقانات جاقىپباي قويدى. تاجىك رەجيسسەرى بارزۋ ابدراززاكوۆ ساراپتاۋىنداعى قىرعىزدىڭ «ۋچۋر» تەاترىنداعى قويىلىم دا تەاتر الەمىندە ۇلكەن ءسىلكىنىس تۋدىردى. پەسا اۆتورى رەتىندە باعالاپ كورىڭىزشى, «مەككەگە قاراي ۇزاق جولدىڭ» قاي نۇسقاسى ءتول يدەياڭىزعا كوبىرەك جاقىن كەلدى؟
– پەسا – بۇل ءوز الدىنا دەربەس شىعارما. قولجازبا كۇيىندە ادەبيەتتەي وقىلعانىمەن, ساحناعا شىققاندا وزگەشە تاعدىر تابادى. ياعني سپەكتاكلگە اينالادى. شىنىندا دا, قويىلىم رەجيسسەر تراكتوۆكاسىنا بايلانىستى ساحنادا قايتا جازىلادى. ال پەسا سول رەجيسسەر قويىپ جاتقان ءدۇنيەگە باعىت بەرۋشى عانا. بۇل جەردە كەيدە دراماتۋرگ ءتىپتى يدەيا اۆتورى عانا بولىپ قالۋى مۇمكىن. ءار رەجيسسەر ادەبي نەگىزدى, ياعني دراماتۋرگيانى ارقانداي راكۋرستا كورەدى. ول ەندى سۋرەتكەردىڭ قيال قارىمىنا, نەگە ەكپىن ءتۇسىرىپ, باسىمدىق بەرەدى – تىكەلەي سوعان بايلانىستى دۇنيە. ماسەلەن, ايتماتوۆتىڭ ءبىر عانا رومانى بويىنشا جۇزدەگەن, ءتىپتى مىڭداعان سپەكتاكل قويىلدى. سول سپەكتاكلدەردىڭ ەشبىرى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. سەبەبى ماتەريالعا ءاربىر رەجيسسەر وزىنشە وي جۇگىرتەدى, وزىنشە ساراپتايدى. ءوزىنىڭ دۇنيە تانىمى, تۇسىنىگى ارقىلى شىعارماشىلىق وي-پايىمىن سول رومانمەن ساباقتاستىرادى. ناتيجەسىندە سپەكتاكل تۋادى. سول سەكىلدى مەنىڭ پەسامنىڭ دا تاعدىرى ساحناعا شىققان سوڭ تىكەلەي رەجيسسەرگە بايلانىستى بولادى. مىسالى, قازاقستانداعى رەجيسسەر نۇرقانات جاقىپباي قويعان سپەكتاكلدە افسانالىق بوياۋ قالىڭ بولسا, بارزۋ ابسۋرد جاساعان. ارقايسىسى وزىنشە بولەك, وزىنشە قىزىق. سوندىقتان مىناۋ وڭ, مىناۋ تەرىس دەپ ايتا المايمىن. ءار رەجيسسەردىڭ ساحنادا ءوزىنشە ەركىن وي تولعاپ, ساراپتاما جاساۋعا قۇقىعى بار. ال مەنىڭ جەكە تالعامىما كەلەر بولساق, قوس قويىلىم دا كوڭىلىمنەن شىقتى. ەڭ باستىسى, پەساداعى نەگىزگى وي وزەگى ساقتالعان. كەيبىر تۇستا ءتىپتى مەنىڭ جازعانىمنان اسىپ ءتۇسىپ, رەجيسسەرلەردىڭ ايتىلماق بولعان ماسەلەنى وتكىرلەندىرىپ, كۇشەيتىپ جىبەرگەن جەرلەرى دە جەتەرلىك. بۇل ەندى, ءسوزسىز – ساحنانىڭ قۇدىرەتى.
– قازاق تەاترلارىندا دراماتۋرگ جوق دەگەن ماسەلە ءجيى كوتەرىلەدى. بۇل ماسەلە قىرعىز ەلىندە قانشالىقتى شەشىم تاپقان؟
– بۇل پروبلەما ءبىزدىڭ ەلدە دە وتە وزەكتى. سەبەبى تەاتر ونەرىندە ءبىر-ءبىرىنسىز ءومىر سۇرە المايتىن ءۇشتاعان بار. ول – دراماتۋرگيا, اكتەر جانە رەجيسسەر. سونىڭ ءىشىندەگى ەڭ نەگىزگىسى – دراماتۋرگيا. پەسا بولماسا, قويىلىم دا جوق. سوندىقتان بولسا كەرەك, بۇگىندە دراماتۋرگتەردىڭ تاپشىلىعى ءجيى ايتىلىپ, ماسەلە ەتىلىپ كوتەرىلەدى. ونداي تۇيتكىل, ءسوزسىز, بىزدە دە بار. ويتكەنى ۇلى دراماتۋرگتەرىمىز ومىردەن ءوتىپ كەتتى. جاستار جازباي قالدى. قازىرگى قىرعىز تەاترلارىندا پەسالارى قويىلىپ جۇرگەن دراماتۋرگتەر ساۋساقپەن سانارلىق قانا. ولاردىڭ قاتارىندا مەنەن وزگە, جانىش قۇلمامبەتوۆ, قايرات يماناليەۆ سىندى ساناۋلى عانا دراماتۋرگ بار. بىراق ول كۇللى قىرعىز تەاترىنا ازدىق ەتەدى. تەاتردىڭ, رەپەرتۋاردىڭ نەگىزى دراماتۋرگيادا. سوندىقتان جاس دراماتۋرگتەردى ءوسىرۋ كەرەك. وسى تۇيتكىلدى ەسكەرە وتىرىپ, ءوتكەن جىلدان باستاپ بىشكەك قالاسىنىڭ ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندە ءتىكەلەي مەنىڭ ۇسىنىسىممەن دراماتۋرگتەردى دايىنداۋ ماماندىعى ەنگىزىلدى. بۇل از دا بولسىن اتالعان ماسەلەنى شەشۋگە سەپتەسەدى دەپ سەنەمىن.
– مىنە, كۋا بولعانىمىزداي, روماندارىڭىز قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ, وقىرمانعا جەتىپ جاتىر. دراماتۋرگ رەتىندەگى قارىمىڭىزدى دا ەل كورەرمەنى جاقسى بىلەدى. ال ەندى رەجيسسەر رەتىندە قازاقستانعا كەلىپ قويىلىم ۇسىنۋ جوسپارىڭىزدا بار ما؟
– البەتتە, ونداي ويلار بار. نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى تەاترلاردىڭ بىرىندە قويىلىم قويعىم كەلەدى. سەبەبى قازاق اكتەرلەرىمەن شىعارماشىلىق جۇمىس ىستەۋ مەن ءۇشىن وتە قىزىق. ماسەلەن, ەلوردانىڭ جاستار تەاترىنىڭ كاسىبي شەبەرلىك مۇمكىندىگى مەنى قاتتى تاڭعالدىرادى. سولارمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەپ, قويىلىم قويۋعا قۋانا كەلىسكەن بولار ەدىم. شىنىندا دا بۇگىنگى درامالىق تەاترلاردىڭ شىعارماشىلىق ءمۇمكىندىگى وسىنداي بولسا كەرەك. ۆوكال دا, پلاستيكا دا, ەنەرگيا دا, جاستىق كۇش تە بار. مۇنداي ترۋپپامەن جۇمىس ىستەۋ كەز كەلگەن رەجيسسەرگە ۇلكەن شىعارماشىلىق ءلاززات سىيلايتىنى انىق.
– ال ءسىزدى بولاشاقتا كينورەجيسسەر رەتىندە كورىپ قالۋىمىز مۇمكىن بە؟
– ابدەن مۇمكىن. ءتىپتى مەن قازىر كينو ءتۇسىرۋدى باستاپ تا كەتتىم. كينو ءتۇسىرۋ بالا كۇنىمنەن بەرگى ارمانىم بولاتىن. كەزىندە ەكى جىل قاتارىنان ماسكەۋدەگى س.گەراسيموۆ اتىنداعى رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك كينەماتوگرافيا ينستيتۋتىنا (ۆگيك) قۇجات تاپسىرىپ, وتپەي قالعانمىن. سول بالالىق ارمانىمدى ىسكە اسىرعىم كەلىپ, وتكەن جىلى «سوڭعى كۇن» دەگەن ءفيلمنىڭ ءتۇسىرىلىمىن قولعا العان بولاتىنبىز. قازىر ءتۇسىرىلىم جۇمىستارى اياقتالىپ, فيلم مونتاجدالۋ ءۇستىندە. جاقىن كۇندەرى تاماشالاپ قالۋلارىڭىز ابدەن مۇمكىن.
– تەاتر سالاسىندا قانداي جاڭالىعىڭىز بار؟
– راس, قازىر مەملەكەتتىك قىزمەتتە ءجۇرىپ, كوكەيىمدە جۇرگەن بارلىق ويلارىمدى جۇزەگە اسىرۋعا ۋاقىتىم بولا بەرمەيدى. ءبىراق سوعان قاراماستان, دەمالىس كۇندەرى, جۇمىستان كەيىنگى ۋاقىتتاردا كەشكى دايىندىق جاساپ, تەاتردان دا بارىنشا قول ءۇزبەۋگە تىرىسامىن. ويتكەنى ونەر, جازۋ ارقىلى جان دۇنيەم دەمالىپ, سودان باقىت تابامىن. مۇنداي سەزىمدى كەز كەلگەن شىعارماشىلىق ادامى تۇسىنەتىن شىعار. رەسمي قىزمەتتەن قولىم قالت ەتە قالعاندا, تەاترعا قاراي قۇستاي ۇشامىن نەمەسە جاڭا روماندارىمدى جازۋعا وتىرامىن. ماسەلەن, ءدال قازىر «ۋچۋر» تەاترىندا ءوزىمنىڭ «توپان» رومانىم بويىنشا سپەكتاكل قويىپ جاتىرمىن. سەنبى, جەكسەنبى كۇندەرى بارىپ دايىندىق وتكىزىپ تۇرامىن. ىزدەنىسىمىز كورەرمەن كوڭىلىنەن شىعادى دەپ ويلايمىن. رەتى كەلسە, قازاقستانعا دا اكەلىپ كورسەتەرمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن نازەركە جۇماباي,
«Egemen Qazaqstan»
