رۋحانيات • 28 ماۋسىم، 2019

سۇلتان راەۆ: ازيا ادەبيەتىنىڭ التىن ءداۋىرى كەلە جاتىر

394 رەت كورسەتىلدى

قازاق وقىرمانى مەن كورەرمەنى ءۇشىن سۇلتان راەۆ ەسىمى «مەككەگە قاراي ۇزاق جول» ءافساناسى ارقىلى جاقسى تانىس. قىرعىز قالامگەرىنىڭ اتالعان تۋىندىسى بىرنەشە جىلدان بەرى تەاتر ساحنالارىندا ۇزدىكسىز قويىلىپ، تالاي كورەرمەننىڭ ىستىق قوشەمەتىن ەنشىلەپ كەلەدى. ەندى، مىنە، قازاق وقىرمانىنا «جانجازا» رومانى ارقىلى جازۋشىلىق الەمىنىڭ دە ەسىگىن ايقارا اشىپ بەرگەن سۋرەتكەر ءساتى تۇسكەن سۇحباتىمىزدا شىعارماشىلىق شەبەرحاناسىنىڭ قىر-سىرى مەن قوعامدىق ويلارىن ورتاعا سالدى.

– سۇلتان اكىم ۇلى، جاقىن­دا حا­لىق­ارالىق تۇركى اكادەميا­سىنىڭ قول­داۋىمەن «جانجازا» رومانىڭىز تۇڭعىش رەت قازاق ءتى­لىنە اۋدارىل­دى. قۇتتى بولسىن! جالپى، «جانجا­زانىڭ» قا­­زاق تىلىندە سويلەۋىن قالاي باعا­لايسىز؟ كوڭىلىڭىزدەن شىق­­­­­­تى ما؟

– راحمەت! قازاق-قىرعىزدىڭ ءبىر تۋعاندىعى، اعايىندىعى ءجو­نىندە تاڭدى تاڭعا جالعاپ ۇزاق اي­تا بەرۋگە بولادى. بۇل ەكى ەل­دى ەشقاشان ەشنارسە اجىراتا ال­ماي­دى. ءبىز – ءبىر بايتەرەكتىڭ ەكى بۇتاعىمىز، ءبىر قۇستىڭ قوس قا­ناتىمىز. رۋحى ورتاق ۇندەستىك تاپ­قان ەلدەرمىز. كەزىندە شوقان ءۋا­ليحانوۆ، مۇحتار اۋەزوۆ، شىڭ­عىس ايتماتوۆتار ارقىلى ەكى ەل اراسىندا سالىنعان ادەبي-رۋ­حاني سارا جولدى بۇگىندە جان­داندىرۋعا وسى ەڭبەكتىڭ ءسال دە بولسىن سەپتىگى ءتيىپ جاتسا، بەك­ قۋانىشتىمىن. ويتكەنى مەن ءۇشىن بۇل – تاريحي وقيعا.  «جان­جازا» رومانى قازاق تىلىندە ال­عاش رەت جارىق كورىپ وتىر. 2014 جىلى لوندوندا شىقتى. بىل­تىر انكارادا باسىلىپ، ءتۇ­رىك وقىرمانىنا جول تارتسا، ەن­دى، مىنە، باس قالالارىڭىزدىڭ ءتو­رىنەن قازاق تىلىندە شىعىپ وتىر. بۇل جازۋشى ءۇشىن وتە قۋانىشتى دۇنيە. البەتتە، بۇعان دەيىن قا­زاقستاندا بىرنەشە پەسام قويىل­عان. بىراق كىتابىم تۇڭعىش رەت اۋدا­رىلىپ وتىر.

– سوزىڭىزدە عانا ەمەس، شىعار­ماشىلىعىڭىزدا دا شىڭ­عىس ايتماتوۆقا دەگەن شەك­سىز ءبىر قۇر­مەت­تىڭ لەبى ەسىپ تۇرادى. ءتىپتى ەڭبەك­تەرىڭىزدىڭ كوپشىلىگىنەن ايگىلى قالامگەر قول­تاڭباسىنا ءتان رۋحاني ءۇن­دەس­تىكتى سەزۋ دە قيىن ەمەس...

– ءيا، ول جاعىن دۇرىس باي­قاپ­سىز. مەن ءوزىمدى شىڭعىس ايت­ماتوۆتىڭ شاكىرتى سانايمىن. سەبەبى جازۋشىنىڭ قاسىندا كوپ ءجۇر­دىك. اڭگىمەلەسىپ، تاعىلىمىن تىڭداپ ادەبي الەمگە يمەنە قا­دام باسىپ، بوي تۇزەدىك. قازاق ءتىلى­نە اۋدارىلعان قولىڭىزداعى «جانجازا» دەگەن رومانىمنىڭ دا ەڭ العاشقى وقىرمانى شىڭ­عىس ايتماتوۆ بولاتىن. بۇل تۋىن­­­دى­نىڭ ءاۋ باستاعى اتاۋى­ «اقىرعى پاي­عامبار» دەپ قويىل­عان ەدى. ءبى­راق­ كەيىن شىڭ­عىس ايت­ماتوۆ وقىپ شىعىپ: «سۇلتان، اي­نالايىن،­ رومانىڭدى وقىدىم. جاقسى جا­­زىلىپتى. تەرەڭ فيلو­سوفياسى بار ەكەن. قىرعىز ادە­بيەتىندەگى ءوز­گەشە قۇبىلىس، ادا­مي فەنومەن بول­عالى تۇر» دەپ جوعارى باعاسىن بەرە كەلە: «تەك ءبىر عانا كوڭىلىمە قون­باي تۇرعانى – روماننىڭ اتاۋى. وسى جاعىن ويلانىپ كور­سەڭ قاي­تەدى...» دەپ ءوزىنىڭ سىن-ەس­كەرتپەسىن دە قاتار جەتكىزدى. سو­دان كەيىن تۋىندىنىڭ اتاۋىن ۇزاق ويلاندىم. 2007 جىلى ال­ماتىدا حالىقارالىق دەڭگەيدە ۇلكەن ادەبي فورۋم ءوتىپ، سوعان شىڭ­عىس تورەقۇل ۇلىمەن بىرگە كەل­دىم. فورۋم باعدارلاماسى جا­زىلعان پاراقتاعى «جانۇران» دەگەن ءسوز بىردەن كوزىمە ءتۇستى. قا­سىمدا وتىرعان اقىن نۇرلان ورا­زاليننەن الگى ءسوزدىڭ اۋدارماسىن سۇراپ ەدىم، «گيمن» دەگەن ۇعىمعا كەلتىردى. قازاقتىڭ وسى ءسوزى ماعان قاتتى ۇناپ قالدى. بۇ­عان دەيىن جانىما مازا بەرمەي جۇرگەن ورىس جازۋشىسى ف.دوستوەۆسكيدىڭ «قىلمىس پەن جازا» رومانىمەن ارنالاس ىشكى ارپالىستارىمنىڭ دا جاۋابى  ءوز-وزىنەن تابىلا كەتكەندەي بولدى. ءسويتىپ ويلانىپ، تولعانا كەلە كىتاپتى «جانجازا» دەپ اتادىم.

– «جانجازادان» بولەك، «تو­پان» («پوتوپ») دەگەن جانە ءبىر تاماشا روما­نىڭىز بار. تۋىندى ەۋروپا وقىر­مان­دارى اراسىندا ۇلكەن رەزونانس تۋ­دىردى. اتاپ ايتساق، 2016 جى­لى شۆەتسيا استاناسىن­دا وتكەن ادەبي بايقاۋدا توپ جارىپ، ورتالىق ازيا ادەبيە­تى­نىڭ ىشىندە العاشقى بولىپ باس جۇلدەنى قانجىعاعا بايلادى. «توپان­نىڭ» بۇل تەڭدەسسىز تا­بىسىنىڭ كىلتى نەدە دەپ ويلاي­سىز؟

–  ونى تاپ باسىپ ايتا الماس­پىن. بالكىم، مازمۇنىندا، ءبال­­كىم، جازىلۋ فورماسىندا. ول جاعىن ەندى سول سىيلىقتى تاعايىن­داعان ادەبيەت سىنشىلارى مەن وقىرماندارىنان سۇ­راپ، سارالاپ كورۋ كەرەك. مەن­دە «توپاندى» جازۋ بارىسىندا قانداي دا ءبىر سىيلىق الۋ دە­گەن ماقسات بولعان ەمەس. جان دۇنيەمدە بولىپ جاتقان بۇل­قىنىس پەن تولقىنىستى (بالكىم قورقىنىشتى) ەكسپەريمەنت رەتىندە اق قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ كور­گىم كەلدى. سول ويىم مۇمكىن وقىر­ماننىڭ جۇرەك تۇكپىرىندەگى الاڭىنا ءدوپ كەلگەن شىعار، ايتەۋىر ءبىراۋىزدان وڭ باعاعا يە بولىپتى. ارينە، العاشىندا سەنبەدىم. ويتكەنى فينالعا ءوتۋىم­نىڭ ءوزىن قاناعات ەتىپ قويعان ەدىم. بىراق جەڭىمپازدار ەسىمى جاريا­لانعان كەزدە شىنىمەن قات­تى تولقىدىم. بۇل مەنىڭ شى­­­­عار­مامنىڭ ەمەس، كۇللى قىر­­عىز ادەبيەتىنىڭ جەڭىسى ەدى سە­بەبى. ويتكەنى ءبىزدىڭ شىڭ­عىس ايت­ماتوۆتان كەيىنگى قىر­عىز ادە­بيەتىنىڭ دەڭگەيىن ءتو­مەن ءتۇ­سىرۋگە حاقىمىز جوق. ايت­ماتوۆ بىزگە ءسوز ونەرىندە جوعارى مەجە قويىپ كەتتى. ەندىگى كەزەكتە قىرعىز جازۋشىلارى سو­عان ۇمتىلۋى قاجەت. بۇگىندە ەۋرو­پا وقىرماندارى، ادەبيەت زەرت­تەۋشىلەرى ازيا ادەبيەتىنە قىزىعا قارايدى. «ازيادا قانداي پروتسەسس، ادەبي وزگەرۋلەر بولىپ جاتىر» دەپ قۇلاقتارى تۇرىك وتىرادى. پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەر نە جازىپ جاتىر دەگەن ماسەلە ولار­دى قاتتى قىزىقتىرادى. سە­بەبى ءبىز قازىر باسقا الەم، باسقا قو­عامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. تاۋەل­سىزدىك الدىق. بۇعان دەيىن ءبىز­دىڭ ادەبيەت يدەولوگيانىڭ ادە­بيەتى بولسا، قازىر ەركىن ويدىڭ ءداۋىرى جاھاندىق سالتانات قۇردى. الدا ازيا ادەبيەتىنىڭ التىن ءداۋىرى كەلە جاتىر. باسقاشا ايت­قاندا، ورتالىق ازيا ادەبيەتى، ونىڭ ىشىندە قىرعىز ادەبيەتى قازىر ءوز­گەشە ءبىر فورما، مازمۇنعا ءوتىپ جاتقاندىعى انىق. سەبەبى ءبۇ­گىنگى ءسوز ساپتاۋدىڭ ەستەتيكاسى دا، تالابى دا، فيلوسوفياسى دا الدە­قاشان باسقاشا ءبىر اعىم، ارناعا ءوتىپ كەتتى. 

– انگليا كورولدىگىنىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن بۋكينگەم سارايىندا بولىپ، ەليزاۆەتا ءىى پاتشايىممەن كەزدەسكەن قىر­عىزدىڭ جالعىز جازۋشىسىسىز. وسى تاريحي كەزدەسۋ جايىندا اي­تىپ بەرىڭىزشى.

– بۇل – 2002 جىلى بولعان وقيعا. ۇلى مارتەبەلى ەليزاۆەتا ءىى پاتشايىم ءوزىنىڭ مەرەيتويى­نا وراي الەمنىڭ تۇكپىر-تۇك­پى­رىنەن ونەر مەن مادەنيەتكە، ادە­بيەتكە قاتىسى بار ادامداردى سا­رايى­نا شاقىرىپ، قوناق ەتتى. مەيمانداردى ىرىكتەۋ تالابى وتە قاتال بولدى. جەر ءجۇزىنىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسقان ايتۋلى جيىنعا قىرعىز ەلىنىڭ اتىنان ادەبيەتكە توسىن فورما، تىڭ ىزدەنىس ەنگىزۋ جولىنداعى ازداعان ەڭبەگىمىزدى ەلەپ، قۇرمەتتى قوناقتار قاتارىنا ءبىزدى دە قوسىپتى. راسىمەن دە، بۇل مەنىڭ ومىرىمدەگى ەسىمنەن كەتپەس ەلەۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى بولىپ قالدى. انگليا پاتشايىمىنىڭ قولىن الىپ، ونەر مەن مادەنيەت جايىندا ەركىن وتىرىپ پىكىر الماستىق. وسى كەزدەسۋ ەكى ەل اراسىنداعى رۋحاني دوستىق قا­رىم-قاتىناستى نىعايتۋعا كەڭ جول اشتى دەپ ويلايمىن. كەيىن لوندوندا كىتابىم باسىلىپ شىق­تى. اراعا بىرنەشە جىل سالىپ، مەنىڭ ساحنالاۋىمداعى بىرنەشە قويى­لىمدى اعىلشىن جەرىنە اپارىپ، باتىس كورەرمەندەرىنىڭ نازارىنا ۇسىنۋ مۇمكىندىگى بۇيىردى. انگليانىڭ تالعامپاز كورەرمەنى قىرعىز ونەرىن جىلى قابىلدادى. ايتسە دە، وسى كەزدەسۋدە قىرعىز ادە­بيەتى مەن ونەرىنەن بولەك، جي­نالعان جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن اۋدارعان جانە ءبىر جايت – ول مە­نىڭ ۇستىمدەگى ۇلتتىق كيىمىمىز – شا­­پان مەن ايىرقالپاق بولدى. كوپشىلىك قۇساپ فراكپەن بارۋىما دا بولار ەدى. الايدا ءدال سول ساتتە ونداي كيىم مەندە بول­­مادى. بىراق ۇلتتىق كيىممەن بارعانىم سونداي جاقسى بولىپتى. وسى ارقىلى جيىنعا كەلگەن حالىقتىڭ قىرعىز مادەنيەتىنە، ۇلتتىق سالت-داستۇرىنە دەگەن ىنتا-ىقى­لاسى ودان دا بەتەر ارتا ءتۇستى. تا­ماشا كەزدەسۋ جايىندا ءاڭ­گىمە ەتكەندە، وسى ءبىر وقيعا ەسىمنەن كەتپەيدى. 

– قالاي ويلايسىز، سۇلتان راەۆتى بولاشاقتا نوبەل سىي­لىعىنىڭ يەگەرلەرى قاتارىنان كورۋىمىز مۇمكىن بە؟

–  سەنىمىڭىزگە راحمەت، ءاري­نە (كۇلدى). مەنىڭ ويىمشا، جازۋ­شىنىڭ  باستى جەڭىسى –  سىيلىق ەمەس، سوڭىندا ولمەيتىن شىعارما قال­دىرۋ. سوندا سىيلىق تا، اتاق تا، داڭق تا ءوزى كەلەدى.

– حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ادە­بي سىيلىقتاردىڭ تابىس­تالۋ تالابى قانشالىقتى ءادى­لەتتى دەپ ويلايسىز؟

– بۇل ەندى شارتتى دۇنيە. ءادى­لەتتى نەمەسە ادىلەتسىز دەپ كە­سىپ ايتۋ قيىنداۋ. ايتسە دە،­ حالىق­ارالىق دەڭگەيدەگى شى­عار­ماشىلىق سالاعا قاتىستى تابىستالاتىن سىيلىقتاردىڭ قاي-قايسىسىندا بولسىن بەل­گىلى ءبىر دەڭگەيدە ساياسات پەن يدەو­لوگيانىڭ ارالاسۋى، وكىنىشكە قا­راي، قالىپتى قۇبىلىسقا  اينالىپ كەلەدى. ول ادەبيەت بولسىن، كينو مەن تەاتر بولسىن. قالاساق تا، قالاماساق تا ءبىز ودان قاشىپ قۇتىلا المايمىز. سوندىقتان مەن ايتار ەدىم، سىيلىق تابىستاۋ­دا ەڭ اۋەلى ادامي بيىك ەستەتيكاعا باسىمدىق بەرىلۋى كەرەك.

–  ءسىز ءۇشىن تانىمالدىلىق دەگەن نە؟

– بەلگىلى بولۋدىڭ ءارتۇرلى جو­لى بار. ءۇيىلىپ تۇرعان ءشوپتى ورتەپ جىبەرىپ تە تانىمال بولۋعا بولادى. دەمەك، بەلگىلى بولۋ بولەك تە، بەل­گىلى بولىپ قالۋ مۇلدەم باسقا دۇنيە.  ياعني ۋاقىتشا بەلگىلىكتى دە، ماڭگىلىك داڭققا كەنەلۋدى دە ادام ءوزى تاڭدايدى. ىسىمەن، ءبىلىم-پاراساتىمەن. ماسەلەن، مەن ايتىپ وتىرعان تانىمالدىلىقتىڭ العاشقىسى كوبىنەسە ساياساتقا قا­تىستى ادامدارعا ءتان بولسا، سوڭعىسى سوڭىندا ولمەيتىن ونەر قالدىرعان شىعارماشىلىق يە­لەرىنە ءتان. تانىمالدىلىققا ءار­­كىم ءارتۇرلى جولمەن كەلەدى. «تاريحتا تيراننىڭ، سودان كەيىن دانىشپاننىڭ اتى قالادى» دەپ بەكەر ايتىلماسا كەرەك. مى­سال رەتىندە ءوز ىسىمەن الەمگە ءتوڭ­كەرىس جاساعان قوس شىڭعىستى الىپ قارايىق.  شىڭعىس حان جانە شىڭعىس ايتماتوۆ. بىرەۋى قى­لىشپەن، ەكىنشىسى قالاممەن الەمدى باعىندىردى. كوردىڭىز بە؟! ەكەۋى دە ەسىمىن ماڭگىلىك ەتتى. ءبى­راق، قانداي جولمەن؟ ادامدى ەڭ اۋەلى وسى ساۋال مازالاۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ارينە، تانىمال بولعان جاقسى. الايدا ەلدىڭ كو­ڭىلىندە، ساناسىندا جاقسى، ءىز­گىلىكتى ىسىڭمەن قالۋدان اسقان باقىت جوق.

– وقىرمانىڭىز رەتىندە ءسىزدى بىرنەشە قىرىڭىزدان تاني­مىز. ول – جازۋشىلىعىڭىز، دراماتۋرگتىگىڭىز جانە رە­جيسسەرلىگىڭىز. ايتىڭىزشى، وسى سالالاردىڭ ىشىندە جا­نى­ڭىز­­عا ەڭ جاقىنى قايسى؟

– البەتتە، ويلانباستان جازۋ­شىلىقتى اتار ەدىم. سەبەبى ەڭ اۋەلى ءسوز پايدا بولعان. تەاتردىڭ دا، رەجيسسۋرانىڭ دا نەگىزى ادە­بيەتتە جاتىر. ادەبيەت رۋحاني­ دۇنيەنىڭ وزىنشە ءبىر يادروسى بولىپ ەسەپتەلەدى. ماسەلەن، شىڭ­عىس ايتماتوۆ شىعارمالارى جازۋ­شىنىڭ داڭقىن عانا اس­قاق­تاتىپ قويعان جوق، سول تەڭ­دەسسىز تۋىندىلارى ارقىلى قىر­عىزدىڭ ۇلتتىق ادەبيەتىن، كي­نو­سىن كۇللى الەم تانىدى. تالاي ونەر مايتالماندارىنىڭ شىعارماشىلىق باعىن اشتى. تالاسسىز، بۇل ءسوز ونەرىنىڭ، ياعني ادەبيەتتىڭ قۇدىرەتى. ءبىر عانا جازۋشىنىڭ كۇللى ونەر تۇرىنە ىقپالىنىڭ ايقىن كورىنىسى. سول سەكىلدى قازاق ءۇشىن مۇحتار اۋەزوۆ شىعارمالارى ۇلت ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ رۋحاني ورداسى بولدى. دەمەك، بار ونەردىڭ باسىندا ادەبيەت تۇر. سوندىقتان دا مەن ەڭ اۋەلى ءوزىمدى جازۋشىمىن دەپ ەسەپ­تەيمىن. ال تەاتر مەن كينو، جالپى دراماتۋرگيا – كوركەم وي­لاۋدىڭ ءبىر فورماسى عانا. مىسالى، ادەبيەتتە ايتا الماعان ءدۇ­نيەنى تەاتردىڭ تىلىمەن جەت­كىزۋگە بولادى. سول سەكىلدى بۇل تۇستا كينونىڭ دا قارىمى كۇشتى. شىعارماشىلىق ادامى ءۇشىن جان-جاقتى بولۋ كەمشىلىك ەمەس. جانە ونەردىڭ قاي ءتۇرى دە ءبىر-ءبى­رىنە كەدەرگىسىن تيگىزبەيدى دەپ ويلايمىن. كەرىسىنشە، قيال كوكجيەگىن كەڭەيتىپ، جاڭا بيىك­تەر­گە جەتەلەيدى. ياعني جازۋشى وزىنشە ءبىر بۇلاق بولسا، ونەردىڭ وزگە تۇرلەرى سول بۇلاقتان تاراعان ارىق­تار. ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ، ويدىڭ جەتپەگەن تۇستارىنا جول اشىپ بەرىپ تۇرادى.

– «ادەبيەت قارتايىپ كەلەدى. كەلەشەكتە مۇلدەم جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن» دەگەن پىكىرگە قالاي قارايسىز؟  كەلىسەسىز بە؟

– باتىستىڭ فۋتۋرولوگتارى ادەبيەتتىڭ، پوەزيانىڭ كەلەشەگى جوق دەگەن بولجامدار ايتادى. ول راس. سەبەبى بۇگىنگى عىلىمي-تەح­ني­كالىق پروگرەسس ادەبيەت پەن ونىڭ جانرلارىن مۇلدەم باسقا، بولەك ارناعا بۇرىپ جىبەردى. قازىر رۋحاني قۇندىلىق جايلى ولشەم دە، ۇعىم دا باسقا بيىكتىك بەدەرىندە ولشەنەدى. بىراق بۇل، استە، ادەبيەت جويىلادى دەگەن ءسوز ەمەس. وعان نەگىز دە جوق. مەن بۇعان تۇبەگەيلى قارسىمىن. ادام­­دىقتىڭ نەگىزى ادەبيەتتە جا­تىر. ماسەلەن، قاسيەتتى قۇران كا­رىمدى الىپ قارايىق. بۇل – ادەبيەتتىڭ جەتكەن شەگى. كۇللى ادام­زاتتىق سەنىمنىڭ ۇشار بيىگى. ەڭ العاش پوەزيا ءتىلى وسى قا­سيەت­تى كىتاپتا قولدانىلعان. ءمى­­نە، سول ءسوز بۇگىندە بارشا ادام­­­زات جاراتىلىسىنىڭ باعا جەت­­پەس رۋحاني قۇندىلىعى بولىپ قال­دى. ءسوز اسەر ەتكەندەي، ادام جا­نىن ەشبىر كۇش قوزعاي ال­ماي­دى. عىلىمي تەحنيكانىڭ قا­­رىشتاپ دامۋى ادامزات الدىنا ۇلكەن عالامدىق ساۋالدار قو­يىپ وتىر. راس، ادامدى ال­لا جاراتتى. بىراق، تەحنيكانى، جە­تىس­­تىكتى ادام، ادامنىڭ اقىلى تۋ­­­دىردى عوي. ينتەللەكتىمىزدىڭ ءنا­­تيجەسى، وكىنىشكە قاراي، ءبىزدىڭ دۇشپانىمىزعا اينالدى. «وزىڭنەن شىققان ءورت جامان» دەيدى. ءبۇ­گىندە ادامزات سول اقىلىنىڭ ازا­­­بىن تارتۋدا. رۋحاني ەمەس، ما­­تە­ريالدىق قۇندىلىقتىڭ ال­عا شىعۋى كۇللى جاھاندىق ءتۇيت­كىل­دەردىڭ باسىندا تۇر. ادام ءوزى­­نىڭ ادامي سەزىم مەن سەنىمىن جوعالت­قان كۇنى ازعىنداۋ باستالادى. ال ءبىزدى ودان قۇتقاراتىن باستى كۇش – اللاعا دەگەن سەنىم مەن سول سەنىمدى ادامزات جۇرەگىنە جەت­­كىزۋشى  – ءسوز، ياعني ادەبيەت. دە­مەك، ادامزات باردا، كەۋدەدە ءجۇ­­رەك سوعىپ تۇرعاندا ادەبيەت تە ءبىر­­گە جاساي بەرمەك.

– جازۋشى رەتىندە ءسىزدى ءبۇ­گىنگى قوعامدا نە الاڭداتادى؟ ءححى عاسىر قالامگەرى قانداي تاقى­رىپتاردى قوزعاۋى كەرەك؟

– ارينە، ەگەر كەمەلىنە كەل­تىرىپ جەتكىزە السا، جازۋشى­ قوز­عايتىن ءما­سەلە وتە كوپ. بۇل قا­را­پايىم تۇر­­مىستىق ماسە­لە­لەر­دەن باستاپ، جاھان­دىق، كۇل­لى ادامزاتتىق پروب­لەمالارعا دەيىن. قالامگەر قانداي تاقى­رىپ­­تى قوز­عاماسىن، مەيلى ول جاھاندىق ءتۇيت­كىل نەمەسە رۋحاني داعدارىس، الەمدىك كليمات، ەكونوميكا، سپورت، ءوندىرىس بول­سىن – ادەبيەتتىڭ ەڭ باسىندا ادام، ادامنىڭ جانى تۇرۋى كە­رەك. ادەبيەتتىڭ ميسسيا­سى – ادام­نىڭ جان دۇنيەسىن، ادام­دا­عى ادامدىقتى ساقتاپ قالۋ­عا قىز­مەت ەتۋ. ال ءبىز قاشان ادام­­دىقتى ساقتاپ قالا الامىز؟ الەم مەيىرىم، ىزگىلىككە ۇم­­تىل­عان كەزدە عانا. بۇگىنگى تاڭ­داعى جاھاندانۋ ءۇردىسى يمان، پەيىل، ىشكى رۋحاني جان دۇنيە داع­دارىسى دەگەن ماسەلەلەردى كۇللى ادامزاتتىق ارەناعا الىپ شىقتى. سوندىقتان دا ەڭ ءبىرىنشى ادامنىڭ جان الە­مىن تازارتساق، بايىتساق قانا ءبىز دۇنيەنى ساقتاپ قالۋىمىز ءمۇم­كىن. سەبەبى قازىر بايلىقپەن دە، دۇنيەمەن دە، بولماسا ءالسىز مەملەكەتتەرگە كۇش كورسەتىپ، وزىڭنەن مىقتىلارعا جاعىنىپ تا الەمدى قاۋىپتەن قۇت­قارۋ ءمۇم­كىن ەمەس. ەڭ باستى­سى، ادامدار­مەن ادامدار، جۇرەكتەرمەن جۇرەك­تەر بىرىكسە – مىنە، سوندا عانا دۇنيە­نىڭ ۇيلەسىمىن ساقتاپ قالا الا­مىز.

– ءسىزدى قازاقستاندىق ونەر- سۇيەر قاۋىم «مەككەگە قا­راي ۇزاق جول» ءافساناڭىز ار­قى­لى جاقسى تانيدى. ونى كە­زىندە، ناقتىراق ايتساق، 2011 جى­­لى رەجيسسەر نۇرقانات جا­قىپ­باي قويدى. تاجىك رە­جيس­سەرى بارزۋ ابدراززاكوۆ ساراپ­­­تاۋىنداعى قىرعىزدىڭ «ۋچۋر» تەاترىنداعى قويىلىم دا تەاتر الەمىندە ۇلكەن ءسىل­كىنىس تۋدىردى. پەسا اۆتورى­ رەتىندە باعالاپ كورىڭىزشى، «مەك­­كەگە قاراي ۇزاق جولدىڭ» قاي نۇسقاسى ءتول يدەياڭىزعا كوبى­­رەك جاقىن كەلدى؟ 

– پەسا – بۇل ءوز الدىنا دەربەس شىعارما. قولجازبا كۇيىندە ادەبيەتتەي وقىلعانىمەن، ساحنا­عا شىققاندا وزگەشە تاعدىر تابادى. ياعني سپەكتاكلگە اينالادى. شىنىندا دا، قويىلىم رەجيسسەر تراكتوۆكاسىنا بايلانىستى ساحنادا قايتا جازىلادى. ال پەسا سول رەجيسسەر قويىپ جاتقان ءدۇ­نيە­گە باعىت بەرۋشى عانا.  بۇل جەردە كەيدە دراماتۋرگ ءتىپتى يدەيا اۆتورى عانا بولىپ قالۋى مۇمكىن. ءار رەجيسسەر ادەبي نەگىزدى، ياعني درا­ماتۋرگيانى ارقانداي راكۋرس­تا كورەدى. ول ەندى سۋرەتكەردىڭ قيال قارىمىنا، نەگە ەكپىن ءتۇسى­رىپ، باسىمدىق بەرەدى – تىكەلەي سو­عان بايلانىستى دۇنيە. ماسە­لەن، ايتماتوۆتىڭ ءبىر عانا روما­نى بويىنشا جۇزدەگەن، ءتىپتى مىڭ­داعان سپەكتاكل قويىلدى. سول سپەكتاكلدەردىڭ ەشبىرى ءبىر-­بىرىنە ۇقسامايدى. سەبەبى ماتە­ريال­عا ءاربىر رەجيسسەر وزىنشە وي جۇگىرتەدى، وزىنشە ساراپتاي­دى. ءوزىنىڭ دۇنيە تانىمى، تۇسىنىگى ار­قىلى  شىعارماشىلىق وي-پايى­مىن سول رومانمەن ساباق­تاس­تىرادى. ناتيجەسىندە سپەكتاكل تۋادى. سول سەكىلدى مەنىڭ پە­سامنىڭ دا تاعدىرى ساحناعا شىققان سوڭ تىكەلەي رەجيسسەرگە بايلانىستى بولادى. مى­سالى، قازاقستانداعى رەجيسسەر نۇر­قانات جاقىپباي قويعان سپەكتاكلدە افسانالىق بوياۋ قالىڭ بولسا، بارزۋ ابسۋرد جاساعان. ارقايسىسى وزىنشە بولەك، وزىنشە قىزىق. سوندىقتان مىناۋ وڭ، مى­ناۋ تەرىس دەپ ايتا المايمىن. ءار رەجيسسەردىڭ ساحنادا ءوزىن­شە ەركىن وي تولعاپ، ساراپتاما جاساۋعا قۇقىعى بار. ال مەنىڭ جەكە تالعامىما كەلەر بولساق، قوس قويىلىم دا كوڭىلىمنەن شىق­تى. ەڭ باستىسى، پەساداعى نەگىزگى وي وزەگى ساقتالعان. كەيبىر تۇستا ءتىپ­تى مەنىڭ جازعانىمنان اسىپ ءتۇسىپ، رەجيسسەرلەردىڭ ايتىلماق بولعان ماسەلەنى وتكىرلەندىرىپ، كۇشەي­­تىپ جىبەرگەن جەرلەرى دە جەتەر­لىك. بۇل ەندى، ءسوزسىز –  ساح­نانىڭ قۇدىرەتى.

– قازاق تەاترلارىندا دراماتۋرگ جوق دەگەن ماسەلە ءجيى كوتە­رىلەدى. بۇل ماسەلە قىرعىز ەلىندە قانشالىقتى شەشىم تاپ­قان؟

– بۇل پروبلەما ءبىزدىڭ ەلدە دە وتە وزەكتى. سەبەبى تەاتر ونەرىندە ءبىر-ءبىرىنسىز ءومىر سۇرە المايتىن ءۇش­تاعان بار. ول – دراماتۋرگيا، اكتەر جانە رەجيسسەر. سونىڭ ءىشىن­دەگى ەڭ نەگىزگىسى – دراماتۋرگيا. پەسا بولماسا، قويىلىم دا جوق. سوندىقتان بولسا كەرەك، بۇگىندە دراماتۋرگتەردىڭ تاپ­شى­لىعى ءجيى ايتىلىپ، ماسەلە ەتىلىپ كوتەرىلەدى. ونداي تۇيتكىل، ءسوزسىز، بىزدە دە بار. ويتكەنى ۇلى دراماتۋرگتەرىمىز ومىردەن ءوتىپ كەتتى. جاستار جازباي قالدى. قا­زىرگى قىرعىز تەاترلارىندا پەسالارى قويىلىپ جۇرگەن دراماتۋرگتەر ساۋساقپەن سانارلىق قانا. ولاردىڭ قاتارىندا مەنەن وزگە، جانىش قۇلمامبەتوۆ، قايرات يماناليەۆ سىندى ساناۋلى عانا درا­ماتۋرگ بار. بىراق ول كۇللى قىرعىز تەاترىنا ازدىق ەتەدى. تەاتر­دىڭ، رەپەرتۋاردىڭ نەگىزى دراماتۋرگيادا. سوندىقتان جاس دراماتۋرگتەردى ءوسىرۋ كەرەك. وسى تۇيتكىلدى ەسكەرە وتىرىپ،   ءوت­كەن جىلدان باستاپ بىشكەك قا­لاسىنىڭ ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندە ءتى­كەلەي مەنىڭ ۇسىنىسىممەن درا­ماتۋرگتەردى دايىنداۋ مامان­دىعى ەنگىزىلدى. بۇل از دا بولسىن اتالعان ماسەلەنى شەشۋگە سەپ­تەسەدى دەپ سەنەمىن.

– مىنە، كۋا بولعانىمىزداي، روماندارىڭىز قازاق تىلىنە اۋدا­­رىلىپ، وقىرمانعا جەتىپ جاتىر. دراماتۋرگ رەتىندەگى قارىمىڭىزدى دا ەل كورەرمەنى جاق­­سى بىلەدى. ال ەندى رەجيس­سەر­ رەتىندە قازاقستانعا كەلىپ قويى­­لىم ۇسىنۋ جوسپارى­ڭىز­دا بار ما؟

– البەتتە، ونداي ويلار بار. نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى تەاتر­لاردىڭ بىرىندە قويىلىم قويعىم كەلەدى. سەبەبى قازاق اكتەرلەرىمەن شىعارماشىلىق جۇمىس ىستەۋ مەن ءۇشىن وتە قىزىق. ماسەلەن، ەلور­دانىڭ جاستار تەاترىنىڭ كاسىبي شەبەرلىك مۇمكىندىگى مەنى قاتتى تاڭعالدىرادى. سولارمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەپ، قويىلىم قويۋعا قۋانا كەلىسكەن بولار ەدىم. شىنىندا دا بۇگىنگى درامالىق تەاترلاردىڭ شىعارماشىلىق ءمۇم­كىندىگى وسىنداي بولسا كەرەك. ۆوكال دا، پلاستيكا دا، ەنەرگيا دا، جاستىق كۇش تە بار. مۇنداي ترۋپپامەن جۇمىس ىستەۋ كەز كەلگەن رەجيسسەرگە ۇلكەن شىعارماشىلىق ءلاززات سىيلايتىنى انىق. 

– ال ءسىزدى بولاشاقتا كي­نو­رە­­جيسسەر رەتىندە كورىپ قا­لۋىمىز مۇمكىن بە؟

– ابدەن مۇمكىن. ءتىپتى مەن قازىر كينو ءتۇسىرۋدى باستاپ تا كەت­تىم. كينو ءتۇسىرۋ بالا كۇنىمنەن بەر­گى ارمانىم بولاتىن. كەزىندە ەكى جىل قاتارىنان ماسكەۋدەگى س.گەراسيموۆ اتىنداعى رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك كينەماتوگرافيا ينس­تيتۋتىنا (ۆگيك) قۇجات تاپ­سىرىپ، وتپەي قالعانمىن. سول بالالىق ارمانىمدى ىسكە اسىر­عىم كەلىپ، وتكەن جىلى «سوڭ­عى كۇن» دەگەن ءفيلمنىڭ ءتۇسى­رى­لىمىن قولعا العان بولاتىنبىز. قازىر ءتۇسىرىلىم جۇمىستارى اياق­تالىپ، فيلم مونتاجدالۋ ءۇس­تىندە. جاقىن كۇندەرى تاماشالاپ قالۋلارىڭىز ابدەن مۇمكىن.

– تەاتر سالاسىندا قانداي جاڭالىعىڭىز بار؟

– راس، قازىر مەملەكەتتىك قىز­مەتتە ءجۇرىپ، كوكەيىمدە جۇرگەن بار­لىق ويلارىمدى جۇزەگە اسى­رۋعا ۋاقىتىم بولا بەرمەيدى. ءبى­راق سوعان قاراماستان، دەمالىس كۇندەرى، جۇمىستان كەيىنگى ۋا­قىتتاردا كەشكى دايىندىق جاساپ، تەاتردان دا بارىنشا قول ءۇز­بەۋگە تىرىسامىن. ويتكەنى ونەر، جازۋ ارقىلى جان دۇنيەم دە­مالىپ، سودان باقىت تابامىن. مۇنداي سەزىمدى كەز كەلگەن شىعا­ر­ما­شى­لىق ادامى تۇسىنەتىن شىعار. رەس­مي قىزمەتتەن قولىم قالت ەتە قالعاندا، تەاترعا قاراي قۇس­تاي ۇشامىن نەمەسە جاڭا رومان­دا­رىمدى جازۋعا وتىرامىن. ماسە­لەن، ءدال قازىر «ۋچۋر» تەاترىندا ءوزىم­نىڭ «توپان» رومانىم بويىنشا سپەكتاكل قويىپ جاتىرمىن. سەنبى، جەكسەنبى كۇن­دەرى بارىپ دايىندىق وتكىزىپ تۇرامىن. ىزدە­نىسىمىز كورەرمەن كوڭى­لىنەن شىعادى دەپ ويلايمىن. رەتى كەلسە، قازاقستانعا دا اكەلىپ كورسەتەرمىز.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.


اڭگىمەلەسكەن نازەركە جۇماباي،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

15169 ادام كوروناۆيرۋس جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:17

ۇقساس جاڭالىقتار