رۋحانيات • 27 ماۋسىم، 2019

ءارى اقىن، ءارى جازۋشى

297 رەتكورسەتىلدى

ادەبيەت الەمىندە شىعارماشىلىعىن اقىندىق جولدان باس­تاپ، كەيىننەن جازۋشىلىققا ويىسقان نەمەسە جازۋشىلىقتان اقىندىققا بەت بۇرعان قالامگەرلەر از ەمەس. مىسالى، ورىس پوەزياسىنىڭ ءپىرى پۋشكين جازعان «كاپيتان قىزى» اقىننىڭ جازۋشىلىق شەبەرلىگىن تانىتسا، پوەزيا مەن پروزا جۇپتاسقان مۇنداي مىسالدار ءبىزدىڭ كوركەم ادەبيەتتە دە از كەزدەسپەيدى.

بەيىمبەت مايلين، عافۋ قايىر­بەكوۆ، ساپارعالي بەگالين، ءىلياس ەسەنبەرلين، جۇسىپبەك اي­ماۋىتوۆ، ءسابيت مۇقانوۆ ولەڭ ولكەسىنەن ەنشىسىن بولەك الىپ كەتكەن قالامگەرلەر ەدى. ماسەلەن، جۇسىپبەكتىڭ ولەڭدەرى جينالىپ باسىلماي، كەزىندە جارىق كورگەن كۇندەلىكتى ءباسپاسوز بەتىندە عانا قالعان ەكەن. «سارىارقانىڭ سالەمى»، «كوشۋ»، «ۇرشىعىم»، «ءاس­كەر مارسەلەزاسى»، تاعى با­س­­­قا ولەڭدەرى مەن «نۇر كۇيى» پوەماسىندا اۆتور ەسكى ءومىردىڭ كەلەڭسىز سۋرەتتەرى مەن جاڭا ءداۋىر وزگەرىستەرىن اقىندىق سەزىممەن جىر­لاۋعا تىرىسسا، ءسابيت مۇقا­نوۆ 20-30 جىلدارى قوعام مەن ادام ومىرىندەگى وزگەرىستەردى بەينەلەيتىن، قازاق جالشىسىنىڭ وتكەن ءومىرىن، جۇرگەن جولىن سۋرەت­تەيتىن جانە شوقپىت تۋرالى توپ­تاما ولەڭدەرىمەن قازاق ادە­­بيەتىن بايىتۋعا ءوز ۇلەسىن قوس­­قان بولاتىن.

ال جازۋشى قاب­­دەش جۇما­دىلوۆ جايلى بەل­گىلى اقىن ورا­زاقىن اسقار: «قاب­دەشتىڭ ەرەك­شەلىگى – ەڭ الدىمەن ول قا­لام­گەرلىگىن اقىندىقتان باس­تاعان. «جاس ورەن» دەگەن ولەڭ­دەرى شىققان. كورگەنى ولەڭگە سىيمايتىنىن ءبىلىپ، پروزاعا اۋىسقان. ولەڭنەن باستاعان سوڭ شى­عارمالارىندا كوركەمدىك تۇ­نىپ تۇر. پروزاسىنىڭ ءوزى پوەزيا سياقتى. تۋما تالانت»، دەگەن بولاتىن. شەرحان مۇر­تازا بولسا فاريزا وڭعارسى­نوۆا­نىڭ اقىندىعىنان بولەك جازۋ­شى­لىعىن دا جوعارى باعالاي­تىنىن ايتادى.

ءبىز بۇل ماقالامىزدا وزگە دە جا­زۋشىلارىمىزدىڭ العاش­قى ولەڭ ولكەسىندەگى شىعارما­لا­رى­مەن تانىستىرۋدى ماقسۇت قىل­دىق.

 

سوعىستىڭ شىندىعىن وزەك ەتكەن

قالىڭ وقىرمان قاۋىمعا ءابىش كەكىلباەۆتىڭ شىعارماشىلىق جولىن اقىندىقتان باستاعانى تانىس شىعار. ادەبيەتكە اقىن بولىپ كەلگەن قالامگەردىڭ 23 جا­سىندا «التىن شۋاق» (1962 جى­لى) دەگەن اتپەن ولەڭدەر جي­ناعى جارىق كوردى. ادەبيەت الە­مىنىڭ جەتى اسقار بيىگىنە جەتكەن قالام­گەردى قازاق جۇرتى اقىن رەتىندە قابىلداعان. بۇل جيناققا «ارعىماق»، «ابايلا، باۋىرىم، ابايلا»، «ايىم سەن دەپ ءجۇر ەدىم»، «ارحەولوگيا»، «ايداي اۋزى، كۇندەي كوزى – شىن سۇلۋ»، «اي دا ءبىر ءسات قالجىراپ»، «ادام قولى تالاي جاۋدى جايراتقان»، «الا­سارىپ كەتەردەي كوپ قوي قاۋىپ»، «ءىڭىر سەمبەي ىرگەگە كەپ قۇلا­عان» اتتى ولەڭدەرى ەنگەن.

ءابىش كەكىلباەۆتىڭ جاستىق شاعى، بوزبالا كەزەڭى بۇكىل حالىق­تىڭ باسىنا تۇسكەن سۇراپىل سو­عىس­پەن تۇسپا-تۇس كەلگەن ەدى.

«توبەمىزگە تالاي قاتەر

تونگەن-ءدى،

جاتقاندا اجال ات ويناتىپ،

داۋىل ساپ.

تۇسىمىزگە قوسا قابات ەنگەن-ءدى

كوكەمىز بەن قىزىل-كۇرەڭ

باۋىرساق»،

دەگەن ولەڭ جولدارى وسىنىڭ اي­عاعى.

سوعىستى كوزىمەن كورگەن، با­سىنان وتكەرگەن، قانى مەن تە­رىن توككەن، وت پەن وقتىڭ ورتاسىندا قان كەشكەن ۇرپاقتان ار­تىق بىلەتىن جاندى تابۋ قيىن. سون­دىقتان وزەگىنە سوعىستىڭ سۇرا­پىل شىندىعىن ارقاۋ ەتكەن شىنايى شىعارما جازۋعا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ تاۋەكەلى جەتە بەر­مەيدى. بۇگىندە بۇل تاقىرىپتا ۇلكەن ەپي­كالىق شىعارما جا­زۋ­دى ايت­پاعاندا، شاعىن ولەڭ شى­­عارۋ­دىڭ وزىنە ۇلكەن باتىل­دىق كەرەك. قالامگەر ءوزىن تولعان­دىر­عان قاي تاقىرىپتى دا بوستەكى جىرلاي سالماي، العان نىسانىنا تە­رەڭ­دەپ ەنىپ، بيىكتەن وي ايتادى:

«قايعىعا جۇرتتىڭ ەتى ءولىپ،

كۇلكىگە ەندى ۇيرەندى.

سول جىلعى بالا ەسەيىپ،

سول جىلعى قىزعا ۇيلەندى.

ءومىردىڭ شالقىپ باستاۋى

تاسىدى تاعى كەنەلە،

باقشاعا بارا باستادى

اتاسىز وسكەن نەمەرە.

جۇرەكتە بىراق، جاتىر مۇڭ،

جاتىر سول ءبىر كەسىر كۇن.

تىرتىعىندا باتىردىڭ،

اجىمىندە جەسىردىڭ»، – دەگەن ولەڭ جولدارى جازۋشى قۋا­تىنىڭ قارقىندى ەكەنىن كورسە­تەتىندەي.

 

«دۇنيەنىڭ بار زاڭىنا قايشى كەپ...»

«سەنىڭ كوزىڭ كۇمىس كولدىڭ

جارقىراعان ايدىنى،

عاشىق بولدىم سول ءبىر كوزگە،

ەسىمدە جوق قاي كۇنى.

بىلەتىنىم – جانىمدى ورتەپ،

قاپيادا جالت ەتتىڭ،

سەنەن باسقا جار سۇيمەسكە

اللا اتىمەن انت ەتتىم»

دەگەن تاماشا جىرلاردىڭ اۆتورى بۇگىندە قازاق ادەبيەتىن تاعى ءبىر بيىككە جەتكىزگەن ءتو­لەن ءاب­دىك بولاتىن. ول ءوزىنىڭ ادەبيەت جو­لىنىڭ قالاي باستالعان­دى­عىن، اقىندىقتى ءالى دە تاس­تا­ما­عاندىعىن ءبىر سۇحباتىندا جەت­كىزگەن ەدى.

«ستۋدەنتتىك كەزدە بىرنەشە ولە­ڭىمدى جازۋشىلار وداعىنا الىپ باردىم. ول كەزدە جاس اقىن-جازۋشىلارعا اقىل ايتىپ، تۇزەپ وتىراتىن كەڭەسشىلەر بو­لا­تىن. مەن بارعان كەزدە مۇزا­فار الىمباەۆ وتىردى. ولەڭ­دەرىمدى كورسەتتىم. مۇزاعاڭ بەس-التاۋىنا بەلگى قويدى دا: «ماشينكاعا باسىپ الىپ كەل، «قازاق ادەبيەتىنە» شىعارۋعا تىرىسامىن»، دەدى. ونىڭ الدىندا ءبىر اڭگىمەمدى «لەنينشىل جاسقا» اپارىپ بەرگەنمىن. ءۇشىنشى كۋرس­تا جۇرگەن ۋاقىتىم. ماشينكاعا باستىرۋعا اقشا جوق، ول تۋرالى ويلاعان دا جوقپىن. ءبىر كۇنى كۋرستاس دوسىم، بۇل كۇندە كور­نەكتى جازۋشى قاجىعالي مۇ­حان­­بەتقالي ۇلى «سەنى جازۋ­شى­لار وداعىندا بەلگىلى سىنشى زەينوللا سەرىكقاليەۆ شا­قى­رىپ جاتىر» دەمەسى بار ما. ەشتەڭەگە تۇسىنبەگەن كۇيى كەلە­سى كۇنى كەلدىم. زەكەڭ مەنىڭ «راي­حان» اتتى اڭگىمەمدى ماقتاپ الا جونەلسىن. قايدان العانىن دا ءبىل­مەيمىن. اقىرى بەلگىلى بولدى. قازاقستان جاس جازۋشىلارىنىڭ «تاڭعى شىق» اتتى اڭگىمەلەر جيناعى جارىق كورمەك ەكەن. سوعان مەنىڭ اڭگىمەم دە ەنىپتى. ءالى كىم بولارىن بىلمەي ءجۇر­گەن ستۋدەنتتە نە ەس قالسىن، قۋا­نى­شىمدا شەك جوق سودان كە­يىن ويلانىپ-ويلانىپ، وسى ءبىر جانر­عا توقتاعانىم دۇرىس بولار دەگەن شەشىمگە كەلىپ، پروزانى تاڭدادىم. پوەزيانى مۇلدە تاستادىم دەپ ايتا المايمىن، بىراق تەك ءوزىم ءۇشىن جازامىن»، دەيدى تولەن اعامىز.

تولەن ابدىكتىڭ مىنا ءبىر تاماشا ولەڭىن اقىندار قاۋىمى جوعارى باعالاپ، كەيبىر جاس اقىن­دار جاتتاپ تا العان ەدى.

«وتىرعانمىن كۇيىم بولماي

تاعدىرىما قارسى كەپ،

اقىل-ويىم ساعىنىشتان

السىرەپ،

جەتتىڭ-اۋ سەن، جەتتىڭ-اۋ سەن،

جارىعىم،

دۇنيەنىڭ بار زاڭىنا

قايشى كەپ!»

 

«جانارى قانداي     تۇپ-تۇنىق...»

جۋىردا «جالىن» جۋر­نا­­لىنىڭ 1982 جىلدىڭ 4-سا­نىنداعى مۇراعاتىنان راxىم­جان وتار­باەۆتىڭ جىرلارىن كوزىمىز شالىپ، تاڭ قالعانىمىز بار. بىردە جازۋشى نەسىپبەك داۋتايعا را­قىم­جان اعامىز: «ءبىز دەر كە­زىندە جولىمىزدى تاۋىپ، جا­زۋشىلىققا اۋىسىپ كەتتىك قوي» دەپ ايت­قا­نىن جازۋشىنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەنبىز. وقىرمان قا­ۋىمعا راحىمجان اعامىزدىڭ «جا­لىن» جۋرنالىنا سونداعى جا­ريالانعان «كيىكتەر» ولەڭىن ۇسىنىپ وتىرمىز. ولەڭدى تولىق بەرۋگە گازەت بەتى كوتەرمەس، دەگەنمەن مىنا ءبىر شۋماقتىڭ ءوزى – تۇتاس تابيعات، تۇتاس تاعدىر.

«تاعىعا ونى بالاما،

جانارى قانداي تۇپ-تۇنىق.

الدىڭدى تۋعان دالادا

كەستىرمەي جۇرسەڭ –

مىقتىلىق!»

«جادىرا»، «جەزتىرناق» اتتى وننان استام پروزا كىتاپتارىنىڭ، «پەرىشتە كەلىنشەك»، «جەر كىن­دىگىن­دەگى اپات»، «قازىنا سىرى» روماندارىنىڭ، «جار جاعالاعان قىز» پوۆەستەر جيناعىنىڭ، «وي تۇبىندە جاتقان ءسوز»، «مىڭ جا­رىم جىلدىق قاتە» اتتى پۋبلي­تسيستيكالىق كىتاپتاردىڭ اۆتورى ادام مەكەباەۆتىڭ دا اقىندىق قىرى بارىن بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەس.

«كەلەر ۇرپاق! ارمىسىڭ،

بولاشاعىم!

وزدەرىڭمەن بيىكپىن،

الاسامىن.

مەن سەندەردىڭ اۋزىڭدا

جۇرسەم عانا،

ماڭدايىنا ءومىردىڭ

جاراسامىن»

– دەپ تولعانادى جازۋشى.

 

P.S. بۇل ءتىزىمدى وسىلايشا جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. بۇگىنگى تاڭدا دا پروزا مەن پوەزيانىڭ دا «قۇلاعىندا ويناپ»، ەكى كەمەنىڭ باسىن قاتار ۇستاعان قالامگەرلەر از ەمەس. ولاردىڭ قاتارىندا نۇرجان قۋانتاي ۇلى مەن سەرىك ساعىنتايدى ەرەكشە اتار ەدىك. ودان بولەك اقىن اقبەرەن ەلگەزەكتىڭ دە پروزالىق شىعارمالارىن كەزدەستىرسەك، جولىن اقىندىقتان باستاپ، بۇگىندە جازۋشىلىعىمەن تانىلىپ جۇرگەن ەسبول نۇراحمەت بار. قايتكەن كۇندە دە پروزا مەن پوەزيا ارناسىنىڭ كەلىپ قۇيار ايدىنى – ادەبيەت بولعاندىقتان سول ايدىنعا قۇيىلار ارنانىڭ تۇماداي تۇنىق، اسپانداي ءمولدىر بولۋىن تىلەيمىز.

 

ناۋرىزبەك سارشاەۆ

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ساپارداعى سىر

رۋحانيات • كەشە

اقاڭنىڭ اماناتى

رۋحانيات • كەشە

تارالىم ءھام قارالىم

100 • 21 قاراشا، 2019

«ەگەمەن» ەستەن شىقپايدى

100 • 21 قاراشا، 2019

تارحان تەكتى رەداكتور

100 • 21 قاراشا، 2019

ءجۇز جىل

100 • 21 قاراشا، 2019

ۇشقىر ويلار ۇشقىندارى

100 • 21 قاراشا، 2019

ۇلكەن جولدىڭ ۇزىكتەرى

100 • 21 قاراشا، 2019

ينۆەستيتسيا – دامۋ داڭعىلى

ايماقتار • 21 قاراشا، 2019

ۇقساس جاڭالىقتار