بەيىمبەت مايلين, عافۋ قايىربەكوۆ, ساپارعالي بەگالين, ءىلياس ەسەنبەرلين, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ ولەڭ ولكەسىنەن ەنشىسىن بولەك الىپ كەتكەن قالامگەرلەر ەدى. ماسەلەن, جۇسىپبەكتىڭ ولەڭدەرى جينالىپ باسىلماي, كەزىندە جارىق كورگەن كۇندەلىكتى ءباسپاسوز بەتىندە عانا قالعان ەكەن. «سارىارقانىڭ سالەمى», «كوشۋ», «ۇرشىعىم», «ءاسكەر مارسەلەزاسى», تاعى باسقا ولەڭدەرى مەن «نۇر كۇيى» پوەماسىندا اۆتور ەسكى ءومىردىڭ كەلەڭسىز سۋرەتتەرى مەن جاڭا ءداۋىر وزگەرىستەرىن اقىندىق سەزىممەن جىرلاۋعا تىرىسسا, ءسابيت مۇقانوۆ 20-30 جىلدارى قوعام مەن ادام ومىرىندەگى وزگەرىستەردى بەينەلەيتىن, قازاق جالشىسىنىڭ وتكەن ءومىرىن, جۇرگەن جولىن سۋرەتتەيتىن جانە شوقپىت تۋرالى توپتاما ولەڭدەرىمەن قازاق ادەبيەتىن بايىتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسقان بولاتىن.
ال جازۋشى قابدەش جۇمادىلوۆ جايلى بەلگىلى اقىن ورازاقىن اسقار: «قابدەشتىڭ ەرەكشەلىگى – ەڭ الدىمەن ول قالامگەرلىگىن اقىندىقتان باستاعان. «جاس ورەن» دەگەن ولەڭدەرى شىققان. كورگەنى ولەڭگە سىيمايتىنىن ءبىلىپ, پروزاعا اۋىسقان. ولەڭنەن باستاعان سوڭ شىعارمالارىندا كوركەمدىك تۇنىپ تۇر. پروزاسىنىڭ ءوزى پوەزيا سياقتى. تۋما تالانت», دەگەن بولاتىن. شەرحان مۇرتازا بولسا فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ اقىندىعىنان بولەك جازۋشىلىعىن دا جوعارى باعالايتىنىن ايتادى.
ءبىز بۇل ماقالامىزدا وزگە دە جازۋشىلارىمىزدىڭ العاشقى ولەڭ ولكەسىندەگى شىعارمالارىمەن تانىستىرۋدى ماقسۇت قىلدىق.
سوعىستىڭ شىندىعىن وزەك ەتكەن
قالىڭ وقىرمان قاۋىمعا ءابىش كەكىلباەۆتىڭ شىعارماشىلىق جولىن اقىندىقتان باستاعانى تانىس شىعار. ادەبيەتكە اقىن بولىپ كەلگەن قالامگەردىڭ 23 جاسىندا «التىن شۋاق» (1962 جىلى) دەگەن اتپەن ولەڭدەر جيناعى جارىق كوردى. ادەبيەت الەمىنىڭ جەتى اسقار بيىگىنە جەتكەن قالامگەردى قازاق جۇرتى اقىن رەتىندە قابىلداعان. بۇل جيناققا «ارعىماق», «ابايلا, باۋىرىم, ابايلا», «ايىم سەن دەپ ءجۇر ەدىم», «ارحەولوگيا», «ايداي اۋزى, كۇندەي كوزى – شىن سۇلۋ», «اي دا ءبىر ءسات قالجىراپ», «ادام قولى تالاي جاۋدى جايراتقان», «الاسارىپ كەتەردەي كوپ قوي قاۋىپ», «ءىڭىر سەمبەي ىرگەگە كەپ قۇلاعان» اتتى ولەڭدەرى ەنگەن.
ءابىش كەكىلباەۆتىڭ جاستىق شاعى, بوزبالا كەزەڭى بۇكىل حالىقتىڭ باسىنا تۇسكەن سۇراپىل سوعىسپەن تۇسپا-تۇس كەلگەن ەدى.
«توبەمىزگە تالاي قاتەر
تونگەن-ءدى,
جاتقاندا اجال ات ويناتىپ,
داۋىل ساپ.
تۇسىمىزگە قوسا قابات ەنگەن-ءدى
كوكەمىز بەن قىزىل-كۇرەڭ
باۋىرساق»,
دەگەن ولەڭ جولدارى وسىنىڭ ايعاعى.
سوعىستى كوزىمەن كورگەن, باسىنان وتكەرگەن, قانى مەن تەرىن توككەن, وت پەن وقتىڭ ورتاسىندا قان كەشكەن ۇرپاقتان ارتىق بىلەتىن جاندى تابۋ قيىن. سوندىقتان وزەگىنە سوعىستىڭ سۇراپىل شىندىعىن ارقاۋ ەتكەن شىنايى شىعارما جازۋعا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ تاۋەكەلى جەتە بەرمەيدى. بۇگىندە بۇل تاقىرىپتا ۇلكەن ەپيكالىق شىعارما جازۋدى ايتپاعاندا, شاعىن ولەڭ شىعارۋدىڭ وزىنە ۇلكەن باتىلدىق كەرەك. قالامگەر ءوزىن تولعاندىرعان قاي تاقىرىپتى دا بوستەكى جىرلاي سالماي, العان نىسانىنا تەرەڭدەپ ەنىپ, بيىكتەن وي ايتادى:
«قايعىعا جۇرتتىڭ ەتى ءولىپ,
كۇلكىگە ەندى ۇيرەندى.
سول جىلعى بالا ەسەيىپ,
سول جىلعى قىزعا ۇيلەندى.
ءومىردىڭ شالقىپ باستاۋى
تاسىدى تاعى كەنەلە,
باقشاعا بارا باستادى
اتاسىز وسكەن نەمەرە.
جۇرەكتە بىراق, جاتىر مۇڭ,
جاتىر سول ءبىر كەسىر كۇن.
تىرتىعىندا باتىردىڭ,
اجىمىندە جەسىردىڭ», – دەگەن ولەڭ جولدارى جازۋشى قۋاتىنىڭ قارقىندى ەكەنىن كورسەتەتىندەي.
«دۇنيەنىڭ بار زاڭىنا قايشى كەپ...»
«سەنىڭ كوزىڭ كۇمىس كولدىڭ
جارقىراعان ايدىنى,
عاشىق بولدىم سول ءبىر كوزگە,
ەسىمدە جوق قاي كۇنى.
بىلەتىنىم – جانىمدى ورتەپ,
قاپيادا جالت ەتتىڭ,
سەنەن باسقا جار سۇيمەسكە
اللا اتىمەن انت ەتتىم»
دەگەن تاماشا جىرلاردىڭ اۆتورى بۇگىندە قازاق ادەبيەتىن تاعى ءبىر بيىككە جەتكىزگەن ءتولەن ءابدىك بولاتىن. ول ءوزىنىڭ ادەبيەت جولىنىڭ قالاي باستالعاندىعىن, اقىندىقتى ءالى دە تاستاماعاندىعىن ءبىر سۇحباتىندا جەتكىزگەن ەدى.
«ستۋدەنتتىك كەزدە بىرنەشە ولەڭىمدى جازۋشىلار وداعىنا الىپ باردىم. ول كەزدە جاس اقىن-جازۋشىلارعا اقىل ايتىپ, تۇزەپ وتىراتىن كەڭەسشىلەر بولاتىن. مەن بارعان كەزدە مۇزافار الىمباەۆ وتىردى. ولەڭدەرىمدى كورسەتتىم. مۇزاعاڭ بەس-التاۋىنا بەلگى قويدى دا: «ماشينكاعا باسىپ الىپ كەل, «قازاق ادەبيەتىنە» شىعارۋعا تىرىسامىن», دەدى. ونىڭ الدىندا ءبىر اڭگىمەمدى «لەنينشىل جاسقا» اپارىپ بەرگەنمىن. ءۇشىنشى كۋرستا جۇرگەن ۋاقىتىم. ماشينكاعا باستىرۋعا اقشا جوق, ول تۋرالى ويلاعان دا جوقپىن. ءبىر كۇنى كۋرستاس دوسىم, بۇل كۇندە كورنەكتى جازۋشى قاجىعالي مۇحانبەتقالي ۇلى «سەنى جازۋشىلار وداعىندا بەلگىلى سىنشى زەينوللا سەرىكقاليەۆ شاقىرىپ جاتىر» دەمەسى بار ما. ەشتەڭەگە تۇسىنبەگەن كۇيى كەلەسى كۇنى كەلدىم. زەكەڭ مەنىڭ «رايحان» اتتى اڭگىمەمدى ماقتاپ الا جونەلسىن. قايدان العانىن دا ءبىلمەيمىن. اقىرى بەلگىلى بولدى. قازاقستان جاس جازۋشىلارىنىڭ «تاڭعى شىق» اتتى اڭگىمەلەر جيناعى جارىق كورمەك ەكەن. سوعان مەنىڭ اڭگىمەم دە ەنىپتى. ءالى كىم بولارىن بىلمەي ءجۇرگەن ستۋدەنتتە نە ەس قالسىن, قۋانىشىمدا شەك جوق سودان كەيىن ويلانىپ-ويلانىپ, وسى ءبىر جانرعا توقتاعانىم دۇرىس بولار دەگەن شەشىمگە كەلىپ, پروزانى تاڭدادىم. پوەزيانى مۇلدە تاستادىم دەپ ايتا المايمىن, بىراق تەك ءوزىم ءۇشىن جازامىن», دەيدى تولەن اعامىز.
تولەن ابدىكتىڭ مىنا ءبىر تاماشا ولەڭىن اقىندار قاۋىمى جوعارى باعالاپ, كەيبىر جاس اقىندار جاتتاپ تا العان ەدى.
«وتىرعانمىن كۇيىم بولماي
تاعدىرىما قارسى كەپ,
اقىل-ويىم ساعىنىشتان
السىرەپ,
جەتتىڭ-اۋ سەن, جەتتىڭ-اۋ سەن,
جارىعىم,
دۇنيەنىڭ بار زاڭىنا
قايشى كەپ!»
«جانارى قانداي تۇپ-تۇنىق...»
جۋىردا «جالىن» جۋرنالىنىڭ 1982 جىلدىڭ 4-سانىنداعى مۇراعاتىنان راxىمجان وتارباەۆتىڭ جىرلارىن كوزىمىز شالىپ, تاڭ قالعانىمىز بار. بىردە جازۋشى نەسىپبەك داۋتايعا راقىمجان اعامىز: «ءبىز دەر كەزىندە جولىمىزدى تاۋىپ, جازۋشىلىققا اۋىسىپ كەتتىك قوي» دەپ ايتقانىن جازۋشىنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەنبىز. وقىرمان قاۋىمعا راحىمجان اعامىزدىڭ «جالىن» جۋرنالىنا سونداعى جاريالانعان «كيىكتەر» ولەڭىن ۇسىنىپ وتىرمىز. ولەڭدى تولىق بەرۋگە گازەت بەتى كوتەرمەس, دەگەنمەن مىنا ءبىر شۋماقتىڭ ءوزى – تۇتاس تابيعات, تۇتاس تاعدىر.
«تاعىعا ونى بالاما,
جانارى قانداي تۇپ-تۇنىق.
الدىڭدى تۋعان دالادا
كەستىرمەي جۇرسەڭ –
مىقتىلىق!»
«جادىرا», «جەزتىرناق» اتتى وننان استام پروزا كىتاپتارىنىڭ, «پەرىشتە كەلىنشەك», «جەر كىندىگىندەگى اپات», «قازىنا سىرى» روماندارىنىڭ, «جار جاعالاعان قىز» پوۆەستەر جيناعىنىڭ, «وي تۇبىندە جاتقان ءسوز», «مىڭ جارىم جىلدىق قاتە» اتتى پۋبليتسيستيكالىق كىتاپتاردىڭ اۆتورى ادام مەكەباەۆتىڭ دا اقىندىق قىرى بارىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس.
«كەلەر ۇرپاق! ارمىسىڭ,
بولاشاعىم!
وزدەرىڭمەن بيىكپىن,
الاسامىن.
مەن سەندەردىڭ اۋزىڭدا
جۇرسەم عانا,
ماڭدايىنا ءومىردىڭ
جاراسامىن»
– دەپ تولعانادى جازۋشى.
P.S. بۇل ءتىزىمدى وسىلايشا جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. بۇگىنگى تاڭدا دا پروزا مەن پوەزيانىڭ دا «قۇلاعىندا ويناپ», ەكى كەمەنىڭ باسىن قاتار ۇستاعان قالامگەرلەر از ەمەس. ولاردىڭ قاتارىندا نۇرجان قۋانتاي ۇلى مەن سەرىك ساعىنتايدى ەرەكشە اتار ەدىك. ودان بولەك اقىن اقبەرەن ەلگەزەكتىڭ دە پروزالىق شىعارمالارىن كەزدەستىرسەك, جولىن اقىندىقتان باستاپ, بۇگىندە جازۋشىلىعىمەن تانىلىپ جۇرگەن ەسبول نۇراحمەت بار. قايتكەن كۇندە دە پروزا مەن پوەزيا ارناسىنىڭ كەلىپ قۇيار ايدىنى – ادەبيەت بولعاندىقتان سول ايدىنعا قۇيىلار ارنانىڭ تۇماداي تۇنىق, اسپانداي ءمولدىر بولۋىن تىلەيمىز.
ناۋرىزبەك سارشاەۆ
