قوعام • 20 ماۋسىم، 2019

اكە دەگەن ۇلى ەسىم

234 رەتكورسەتىلدى

الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە حالىقارالىق اكەلەر كۇنىن اتاپ ءوتۋ داستۇرگە اينالعان. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇل كۇن ارنايى بەكىتىلمەگەنىمەن، بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قازاقستانداعى كەڭسەسى تاياۋدا اكەلەردىڭ باسقوسۋىن وتكىزدى.

الميساقتان قازاق قوعامىندا اكە – قورعان، اكە – اسىراۋشى، اكە – ايبىن بولىپ، بۇل ۇلگى ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلىپ كەلدى. الايدا وتكەن عاسىردا فورماسيا اۋىسۋىمەن، كەڭەس وكىمەتى اكەلگەن «ايەل تەڭدىگىمەن» بىرگە قوعامدىق ساناعا ۇلكەن وزگەرىس ەندى. قاشاننان قىزدارىن بۇركەپ ۇستامايتىن، قاجەت بولعاندا اتقا دا قونىپ، ەل قورعاعان اپالارىنىڭ ءۇردىسىن جالعاۋعا ءازىر قازاق قىزدارى جاڭا زامان كەلگەندە جاپپاي وقۋ وقىپ، ءبىلىم الىپ، ەرلەرمەن بىرگە جۇمىس تا ىستەۋگە كوشتى. ساناعا سىنالاپ ەنگەن وزگەرىس بولمىسقا اسەر ەتتى. تەك ايەلدەردىڭ ەمەس، تۇتاستاي قوعامنىڭ بىتىمىنە، ساناسىنا تۇبەگەيلى وزگەرىس جاسالدى. ەلدىك ماسشتابتا تولعاناتىن، بالالاردى قورعاۋ، انالار ماسەلەسى، قارتتار مەن اكەلەردىڭ پروبلەمالارى دەپ ارقايسىسىن جەكە-جەكە ولاردى ارنايى ءسوز ەتەتىن ۇلكەندى-كىشىلى شارالار جيىلەپ، حالىقارالىق ساراپشىلار قاتىسۋىمەن وتەتىن دەڭگەيگە جەتتى. ال نەنىڭ دە سالدارىمەن ەمەس، سەبەبىن ءبىلىپ بارىپ، قوعام بولىپ ءوز سىرقاتىن انىقتاپ، تۇتاستاي ەمىنە جۇمىلماسا ەشقانداي ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىلمەيدى. بۇل رەتتە قازاق قوعامىنىڭ تۇتاستىعى، اۋىزبىرلىگى مەن ۇرپاعىنىڭ بولاشاعى جولىندا ۇندەسە قيمىلداۋىنىڭ ءمانى ەرەكشە.

 ؛«جاڭانىڭ ءبارى ۇمىتىلا باستاعان ەسكىلىك» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. بۇرىن قازاقتار قىزدارىن ەرتە ۇزاتىپ، بارعان جەرىندە ەنەسى اناسىنىڭ ورنىن باسىپ، بىلمەگەنىن ءوزى ۇيرەتىپ تاربيەلەپ الاتىن. قالىپتاسقان ەنەلەر ينستيتۋتى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جاقسى ءداستۇردى، وت­باسىلىق تاربيەنى بەرىپ وتىراتىن. قا­زاقتا با­ۋىرلار ينستيتۋتىنىڭ دا وزىن­دىك ءداستۇرى بولدى.

ساباقتاستىق ۇزىلمەدى. بالكىم، بۇگىن­گى كۇنى جاڭا زاماننىڭ سۇرانىسىنا لايىقتالىپ، زاماناۋي كەيىپتەلەگەن وسى ينس­تيتۋتتاردى جانداندىرىپ، قوعامدى ءوز ىشىنەن تاربيەلەۋ قاجەت شىعار.

 ؛بۇگىندە ايەلدەر قاۋىمى ەر ادامدارمەن بىردەي 8 ساعات جۇمىس اتقارادى، ەرلەرمەن سالىستىرعاندا ءۇي جۇمىسىنا دا ەكى ەسە كوپ ۋاقىت جۇمسايتىنىن زەرتتەۋشىلەر ناقتى انىقتاپتى. سونىمەن قاتار قازاقستاندىق ايەلدەردىڭ 66%-ى ۇيدەن تىس جۇمىس ىستەيدى. سالىستىراتىن بولساق، ەڭبەك نارىعىنداعى ەرلەردىڭ ۇلەسى 77%، ياعني ايەلدەردەن تەك 11% عانا ارتىق. الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، مەكتەپ جاسىنا تولماعان بالالاردىڭ كۇتىمى مەن تاربيەسىنە قازاقستاندىق اكەلەردىڭ تەك 6،6%-ى عانا قاتىسادى ەكەن.

 ؛بۇۇ بالالار قورىنىڭ (يۋنيسەف) وكىلى ارتۋر ۆان ديزەن: «مەنىڭ قا­زاقستانعا كەلگەنىمە ەكى اپتا عانا ءوتتى. بۇعان دەيىن ناميبيا، تانزانيا، تا­جىكستان، يوردانيا، انگليادا تۇرىپ ەڭبەك ەتتىم. ءار ەلدىڭ وزىندىك داستۇرى، ءوز ءبىتىمى، ءوز رەڭكى بار، الايدا بارلىعىنا بىردەي ءبىر ۇقساستىق بار. ول – بالانىڭ دۇرىس ادام بولىپ دامۋىنا اكەسى مەن شەشەسىنىڭ بىردەي قامقورلىعى مەن ماحابباتىنا شومىلۋدىڭ قاجەتتىلىگى. تاعى ءبىر سايكەستىك – نارەستە ومىرگە كەلگەن كۇننەن باستاپ ونى باعىپ-قاعۋدا اكەلەر تىس قالىپ، بارلىعىنىڭ انالار موينىنا ارتىلۋى دەر ەدىم. اكەلەر كۇنى ءوز ءومىرىمدى ورتاعا سالعىم كەلەدى. اكەم ءبىزدى سونشالىقتى جاقسى كورسە دە، كوپ كوڭىل بولە المايتىن. جۇمىسى الىستا بولعاندىقتان قاتتى شارشاپ كەلەتىن دە، بىزبەن اينالىسۋعا مۇرشاسى دا كەلمەيتىن. سوندىقتان دا اكە اتانعانىمدا مەن بالالارىمنىڭ ءومىرىنىڭ بىر بولشەگى بولۋعا تىرىستىم. ءوزىمدى سونشالىقتى ءبىر كەرەمەت اكە سانامايمىن، بىراق مەن كوپ ۋاقىتىمدى سولارعا ارنايمىن. سونىڭ ارقاسىندا بالالارىممەن ارادا تۇسىنىستىك بار، ءبىزدىڭ قاتىناستارىمىز بالالارىما عانا ەمەس مەنىڭ وزىمە وتە جاقسى ىقپالىن تيگىزدى. سوعان قاراعاندا اكەلىكتىڭ ءوزى ۇرپاقتان-ۇرپاققا وزگەرىسكە ۇشىراپ كەلىپ وتىراتىن تارىزدى»، دەگەن ويىن ايتتى. شىنىمەن جوعارىدا ايتىلعانداي، قوعامعا قاجەتتى بارلىق قاتىناستار داستۇرگە نەگىزدەلە، بولمىس­تان قاتتى اۋىتقىماي وزگەرىسكە ەنىپ، زامان سۇرانىسىنا بەيىمدەلۋىمەن قۇندانا تۇسەتىندەي.

تەلەجۇرگىزۋشى دانيار قوشقارباەۆ: ەكىنشى قىزىم تۋىپ، بار زەيىنىمىز سونىڭ ءتاتتى قىلىعىنا اۋىپ كەتكەندە ۇلكەن قى­­زىم قاتتى تۇيىقتالىپ، كولەڭكەگە اي­نالعانداي بولدى. العاشىندا اڭداماي قالىپ، ارتىنان پسيحولوگ مامانعا جۇ­گىنۋگە تۋرا كەلدىك. سوندا قىزىم «مەنى اتا-انام جاقسى كورمەيدى. ولارعا قاجەتىم جوق»، دەپ وكىرىپ تۇرىپ جىلاپتى. تەز ەس جيىپ، ورىن العان قاتەلىكتى جوندەۋگە كىرىستىك. وسىدان كەيىن قىزىما كوبىرەك ۋاقىت ءبولىپ، ونىڭ كيىمىنىڭ جاراسقانىن قىزىقتاپ، جۋىنىپ شىققاندا شاشىنان يىسكەپ دەگەندەي، ونى قىزىقتىراتىن تاقىرىپتاردا اڭگىمەلەسىپ، اكەسى عانا ەمەس، سىر جاسىرمايتىن دوسىنا اينالدىم. مەن ءۇشىن وتباسىممەن بىرگە ءۇي جيناۋ، ىدىس جۋىپ تاستاۋ ارلاناتىن جۇمىس ەمەس»، دەيدى. ول ينستاگرام جەلىسىندە اكەلىك تاجىريبەسىمەن بولىسكەنىندە ەرلەر قاۋىمىنىڭ ايەلگە ءتيىستى شارۋا اتقاردىڭ دەپ سىنايتىنىن ورتاعا سالدى.

«اۋتيزم. قولجەتىمدى ورتا» قو­رىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە «اكەلەر وداعى» قوعامدىق بىرلەستىگى ءتوراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى رۋسلان قازىباەۆتىڭ، زاڭگەر جانە الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ينفليۋەنسەر مەدەت وسەروۆتىڭ سوزدەرى دە ويلاندىرادى. رۋسلان قازىباەۆتىڭ بالاسى ءتورت جاسقا تولعاندا اۋتيزممەن اۋى­را­تىنى انىقتالىپتى. «بالامدى قىتاي دارىگەرلەرىنە قاراتۋ ءۇشىن ۇرىمشىگە بارعاندا ءجاسوسپىرىم ۇلىنىڭ پامپەرسىن اۋىستىرۋدىڭ تالدىرماش، نازىك ايەلگە قانشالىقتى قيىن ەكەنىن كورۋ مەنىڭ ىشكى الەمىمدە سونشالىقتى توڭكەرىس جاسادى. وعان دەيىن مەن دە ۇلىما سونشالىقتى كوپ قاراي قويمايتىنمىن. وسىدان سوڭ ايەلىمنىڭ دەمالىپ، كينو، تەاتر، ءسان سالوندارىن جانى قالايتىن نازىك جان ەكەنىن ويلادىم. اكە جاۋاپكەرشىلىگىن، ونىڭ وتباسىنىڭ قىزىعى مەن قاتار تاۋقىمەتىمەن دە ءبولىسۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن جەتە ۇعىندىم» دەيدى. مەدەت وسەروۆتىڭ جان سىرى تىڭداعانداردى سەلت ەتكىزگەن. «اكەم زاۋىتتا كەيدە تۇنگى اۋىسىمدا جۇمىس ىستەسە دە بىزگە ۋاقىت تاۋىپ، سەكسيالارعا اپارىپ، ساباق وقۋعا كومەكتەسەتىن. اكەم ايتقان ەرتەكتى تىڭداپ جاتىپ ۇيقىعا كەتۋ قانداي عاجاپ ەدى! مەن دە ەكى ۇلدىڭ اكەسىمىن. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن زايىبىمىز ەكەۋمىز اجىراستىق. شەشىم قابىلدانعان سوڭ، بالالار اناسىمەن 10 كۇنگە شەتەلگە دەمالىسقا كەتتى. مەن ءۇشىن بۇل ەڭ ازاپتى، ەڭ ۇزاق 10 كۇن بولدى. اۋەجايدان «اكە» دەپ جىلاپ ماعان قاراي جۇگىرگەن ۇلدارىمدى كورگەندە مەنىڭ دە كوڭىلىم بوساپ، كوزىمنەن جاس شىقتى. ايەلىڭمەن دام-تۇزىڭ بولىنگەنىمەن بالاڭمەن اجىراسپايسىڭ. بالالارىم مەنەن الىستاعان جوق، قايتا ولارعا قانشالىقتى قاجەت ەكەنىمدى بۇرىنعىدان دا جاۋاپتىراق، بۇرىنعىدان دا ايقىن سەزىنەمىن. ۇلكەن ۇلىم دزيۋدومەن اينالىسادى. جارىس بولاردان ءبىر كۇن بۇرىن ەرتەڭ جارىس ەكەنىن ايتادى. سول كۇنى الىپ كەتىپ، ەرتەڭگىلىك ءوز قولىممەن «چەمپيوننىڭ تاڭعى اسى» اتتى جەكە ءوزىم عانا دايارلايتىن تاعامدى ازىرلەيمىن. ۇلىم سوندا ءوزىن سەنىمدى سەزىنەدى. اجىراسقان ەرلى-زايىپتىلار اراسىندا دۇرىس قارىم-قاتىناستىڭ ورناۋى بالالار ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ويتكەنى ولار اكە-شەشەنىڭ بىرەۋىن از، بىرەۋىن كوپ مولشەردە ەمەس، ءتىپتى ول باعالاۋعا كەلمەيتىن ولشەمدە جاقسى كورەدى. بالالار قالاعان ۋاقىتتارىندا اناسىنىڭ، قالاعان كەزىندە مەنىڭ جانىمدا بولا الادى. بۇل – اتا-انانىڭ ۇرپاعى الدىنداعى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىگى. بالاڭىزبەن بىرگە قۋانا ءبىلىپ، ونىمەن بىرگە تىنىستاي الىڭىز. بالاعا اكە دە، شەشە دە قاجەت. ەكەۋىنىڭ دە ماحابباتىن تولىق الۋىن مەيلى ولار بولەك تۇرسا دا قاي اتا-انا دا جاساي الادى. مەن سوعان شاقىرامىن»، دەدى ول.

 ؛قۇندىلىقتاردىڭ ورنى ۋاقىت وتە كەلە زامانعا لايىقتى، كەيدە لايىقسىز تۇرپاتتا وزگەرىسكە ۇشىراپ وتىرادى. كەيدە قۋانا، كەيدە قىنجىلا وتىرا كونۋگە تۋرا كەلەدى. ءبىراق جاقسى مەن جاماننىڭ ارا-جىگىن اجىراتا الماۋدىڭ سالماعى وتباسىنا عانا ەمەس قوعامعا دا اۋىر.

 ؛و باستا «اكەلەر كۇنىن» اتاپ ءوتۋدى اناسى قايتقاندا 5 بالانى ءوزى باعىپ وسىرگەن اكەسىنىڭ ەڭبەگىن كوپكە جەت­كىزگىسى كەلگەن امەريكالىق سونورا سمارت 1909 جىلى ۇسىنىپ، امەريكادان سوڭ ۇلىبريتانيا، گوللانديا، فرانسيا، قىتاي، جاپونيا قولداپ، بۇل كۇنى اكە­لەرگە العىس ايتىلىپ، سىيلىقتار ۇسىنۋ ادەتكە اينالىپتى. سودان بەرى ماۋسىم ايىنىڭ ءۇشىنشى جەكسەنبىسىن اكەلەردى قۇرمەتتەۋگە شاقىرعان مەيرام اتالىپ وتىلەدى. ءيا، اكەلەر قۇرمەتكە لايىق! الايدا وسى كۇنى ايتىلار پروبلەمالار دا از ەمەس...

سوڭعى جاڭالىقتار

وڭالتۋ ورتالىقتارى سالىنادى

ايماقتار • بۇگىن، 07:03

تەلەفون ارقىلى سويلەستى

پرەزيدەنت • بۇگىن، 06:50

ەلوردا نەگە جارىقسىز قالدى؟

قوعام • بۇگىن، 06:42

مىرقىمباي

ادەبيەت • كەشە

قالامگەرمەن كەزدەستى

ادەبيەت • كەشە

قاراشاداعى قوڭىر ولەڭ

ايماقتار • كەشە

اقشا اۋدارىمىن تەكسەرەدى

ەكونوميكا • كەشە

التىنشى راۋندتا جەڭدى

كاسىپقوي بوكس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار