قارجىگەر ەرلان يبراگيمنىڭ پايىمداۋىنشا, اقش مۇنايلى ەلدەردى ساباسىنا تۇسىرگىسى كەلەتىن امبيتسياسىن بايقاتتى. ونىڭ تىرناعىنا ىلىنگەن قاتار, يران, رەسەي – مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەر. بۇل ەلدەردى السىرەتۋ ءۇشىن مۇناي باعاسىن قۇلاتۋ كەرەك. ودان ءبولەك, اقش پرەزيدەنتى ءۇشىن مۇنايدى ارزانداتۋ مەكسيكادان كەلەتىن ميگرانتتاردىڭ جولىنا توسقاۋىل جانە تالاي سىننان ءوتكەن سەنىمدى جول.
ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمەتىنشە, ءىشكى ۆاليۋتا نارىعىنداعى احۋالدىڭ تۇراقتىلىعىنا رەسەي رۋبلىنىڭ نىعايۋى, اقش فرج ريتوريكاسىنىڭ پايىزدىق ساياساتقا قاتىستى جۇمسارۋى اسەر ەتتى. ال ىشكى فاكتورلاردا تولەم بالانسى وڭ ناتيجە كورسەتىپ, اعىمداعى شوتتىڭ ءپروفيتسيتى 2 توقسان بويى تەڭگەنىڭ نىعايۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر ەكەن. سوعان قاراماستان, ساراپشىلار «ۇلتتىق بانك «جاسىرىن» ينتەرۆەنتسيا جاساۋى دا ءمۇمكىن» دەگەن بولجامدى جوققا شىعارمايدى. سەبەبى سايلاۋ الدىندا ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ تەربەلە بەرگەنى ۇلتتىق بانككە دە, ۇكىمەتكە دە ءتيىمسىز. ۇلتتىق بانك توراعاسى ەربولات دوساەۆ ۆاليۋتالىق باقىلاۋدان ءالى باس تارتپاعانىن وسىعان دەيىن دە ايتقان. «ۇلتتىق بانك ۆاليۋتالىق نارىقتىڭ جاي-كۇيىنە تۇراقتى نەگىزدە مونيتورينگ جۇرگىزۋدى جالعاستىرادى جانە قاجەت بولعان جاعدايدا قارجىلىق تۇراقتىلىققا قاۋىپ تۋدىرماۋ ءۇشىن قاجەتتى شارالار قابىلدايدى», دەگەن ۇلتتىق بانكتىڭ باسپاسوز قىزمەتى ساياسي ناۋقاندى ۆاليۋتالىق ساياساتقا اينالدىرماۋعا شاقىرادى. سونىمەن بىرگە جەكەلەگەن ساراپشىلاردىڭ ارانداتۋشىلىق باقىلاۋىنا جانە بولجامدارىنا ەرمەۋدى, تاۋەكەلدى الىپساتارلىق وپەراتسيالاردى جۇزەگە اسىرماۋدى ەسكەرتەدى.
سايلاۋدان كەيىن تەڭگە باعامىنىڭ قالاي ءوربۋى مۇمكىن ەكەنىن ۇلتتىق بانك باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ولەگ سمولياكوۆ ايتتى. «تەڭگە باعامى كۇن سايىن وزگەرىپ وتىرادى. سايلاۋدان كەيىن ايتارلىقتاي اۋىتقۋ بولۋى ءمۇمكىن ەمەس», دەيدى ول.
قارجىگەر ە.يبراگيم ۇلتتىق بانك 2014-2015 جىلدارداعىداي ءبىر كۇندە 10-20% دەۆالۆاتسيا جاساۋعا شەشىم قابىلدامايتىنىن كەسىپ ايتتى. مۇنداي شەشىم كەزىندە ءوزىن-ءوزى اقتاعانمەن, قازىر وزەكتىلىگىن جويىپ الدى. حالىقتىڭ ءبىر كۇندە بار-جيعان تەرگەنىنەن ايىرعان دەۆالۆاتسيانى بۇل جولى كۇن سايىن ءبىر-ەكى تەڭگەلەپ باعامدى تۇزەتۋ ارقىلى تەجەپ , تەڭگەنىڭ تىنىسىنا قوسىمشا وتتەگى بەرىپ وتىرعانى بايقالادى.
تەڭگەنىڭ قازىرگى باعامى دوللارمەن قاتىناسىندا 380 تەڭگە اينالاسىندا ەكەنىنە كۇمانمەن قاراۋشىلار كوپ. ويتكەنى بىرنەشە اپتادان بەرى قايتا-قايتا تەربەلىپ كەتتى. ۇلتتىق بانك تەڭگە باعامىن ءبىرتىندەپ كوتەرىپ, دەۆالۆاتسيا تەتىكتەرىن قالىپتى جاعدايدا رەتتەۋى مۇمكىن.
«مىسالى, 2018 جىلدىڭ وسى مەزگىلىندە 1 اقش دوللارى 339-341 تەڭگەنىڭ اينالاسىندا بولاتىن. قازىر 384 تەڭگەگە جاقىنداپ, ءبىر جىلدا 40 تەڭگە سالماق قوسىپ الدى. بۇعان ەشكىم نازار اۋدارىپ جاتقان جوق. بۇل شەشىم الداعى بىرەر جىلعا دەيىن ءوزىن-ءوزى اقتايدى», دەيدى ە.يبراگيم. بىرەر كۇن بۇرىن اقش-تىڭ يران ماسەلەسى بويىنشا ارنايى وكىلى برايان حۋك يران مۇنايىن يمپورتتايتىن ەلدەرگە ۆاشينگتون كەشىرىم بەرمەيتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. بۇل ينۆەستورلار ءۇشىن جاقسى جاڭالىق بولماعانى ۋاقىت وتپەي-اق سەزىلدى. وتكەن اپتادا باعا 6 پايىزعا دەيىن ارزاندادى. ال بۇگىندە برەنت باعاسى ءتىپتى 61,26 دوللارعا دەيىن ارزانداپ وتىر.
مۇنىڭ ءبارى, ارينە دوللار-تەڭگە قاتىناسىنا تىكەلەي اسەر ەتىپ جاتىر. KASE-دەگى تاڭعى سەسسيادا ماكسيمۋم كورسەتكىش 384 تەڭگەگە دەيىن جەتكەن. بۇل ابسوليۋتتى رەكوردتان 0,5 تەڭگەگە ارزان.
«ۆاليۋتا نارىعىنداعى مۇنداي قۇبىلمالى جاعداي دەۆالۆاتسيا تۋرالى داقپىرت اڭگىمەگە جول بەرمەي مە؟» دەگەن سۇراق تۋادى.
«برەند سۇرىپتى مۇنايدىڭ باررەلى 50 اقش دوللارىنان جوعارى. رۋبل قىمباتتاۋدا. «مۇنداي جاعدايدا ۇلتتىق بانككە ۇلتتىق ۆاليۋتانى قىسقا مەرزىمدى دەپوزيتتەرگە سالعان سالىمشىلارعا تولەيتىن قارجى كوزىن قىمبات مۇناي ەسەبىنەن قور جيناپ, قوسىمشا كۇش الۋ ءتيىمدى» دەگەن پىكىردى اپتا باسىنان بەرى ءبىراز ادام ايتىپ جاتىر. قارجىگەر ءانۋار ۇشباەۆ بىزگە بۇل فاكتور دا ەسكىرىپ قالعانىن ايتتى. ۇلتتىق بانككە قىسقا مەرزىمدى دەپوزيتتەر ءۇشىن بەرىلەتىن وتەماقىنى سىرتتان ىزدەۋگە قاجەتتىلىك جوق.
ەلدەگى ساياسي ناۋقان باستالعالى تەڭگە باعامى تۋرالى ءتۇرلى بولجام ايتىلىپ كەلەدى. سونىڭ اراسىندا سايلاۋدان كەيىن دوللار بىرتىندەپ قىمباتتاۋعا ءتيىس دەگەن جورامال دا بار. ونىڭ سەبەبىن ترانزيتتىك كەزەڭمەن بايلانىستىرادى.
«قازىرگى تاڭدا ىشكى جاعداي دا, سىرتقى جاعداي دا ۇلتتىق ۆاليۋتاعا قارسى ويناپ تۇر. بۇل, ارينە, ۆاليۋتا نارىعىنداعى پەسسيميزمدى ودان ءارى وسىرە ءتۇسپەك» دەيدى ە. يبراگيم.
قازاق ۆاليۋتاسىنىڭ ءجيى-ءجيى تەربەلە بەرۋى ىرگەدەگى قىرعىز ۆاليۋتاسىنا سونشالىقتى اسەر ەتە قويمايتىنى وسىعان دەيىن دە بايقالعان ەدى. 2015 جىلدان بەرى قازاق تەڭگەسى 30 پايىز قۇنسىزدانعان كەزدە قىرعىز سومى قۇنىن تەك 5 پايىزعا عانا جوعالتقان. قىرعىز ۇلتتىق بانكى وسىعان دەيىن ۆاليۋتالىق تەربەلىستەرگە كەنەتتەن جول بەرمەۋگە بەرگەن ۋادەسىن ورىندادى. سوڭعى 10 جىلدا قىرعىز سومىنىڭ كەنەتتەن قۇنسىزدانعانىن كورگەن جوقپىز. بۇل پروتسەسس ءبىزدىڭ ەلدەگىدەي كەنەتتەن ەمەس, حالىقتىڭ تۇرمىسىنا نەمەسە بازارداعى باعاعا بىردەن اسەرىن تيگىزبەيتىندەي ەۆوليۋتسيالىق جولمەن جۇرگىزىلدى.
قازىر اقش-تىڭ دوللارعا قاتىستى ساياساتى وزگەردى. بۇل ەل ەكونوميكاعا اقشا سالۋدى ازايتۋ ارقىلى دوللاردىڭ قۇنىن ءوسىرۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل «دوللار قىمباتتايدى» دەگەن ۇعىمدى ءبىلدىرەدى. ساراپشىلار مۇنداي جاعداي الەمدىك ەكونوميكانىڭ باياۋلاۋىنا جانە دۇنيەجۇزىنىڭ دوللارعا دەگەن تاۋەلدىلىگىنىڭ ارتۋىنا اكەلىپ سوعادى دەپ وتىر. ەكونوميكاسىنىڭ 60 پايىزى اقش دوللارىنا تاۋەلدى ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن مۇنىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ساراپشىلار كەز كەلگەن ءبىر ەلدىڭ التىن-ۆاليۋتا قورى ازايعان ساتتە, ۇلتتىق ۆاليۋتاسى قۇنسىزدانادى دەگەن تۇجىرىمعا باسىمدىق بەرەدى. ال بىزدە كەرىسىنشە, التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆى ءوسىم بەرىپ وتىر. دەمەك جىل اياعىنا دەيىن دەۆالۆاتسيا بولادى دەپ داۋرىعۋگا نەگىز جوق.
سونداي-اق ەكونوميكامىز رەسەيگە بايلانىپ تۇرعان جوق. رۋبلگە قاتىستى دوللار باعامى 42-44 رۋبلگە ءتۇسىپ كەتسە عانا الاڭداۋعا بولادى. بىزدە التىن-ۆاليۋتا قورى جەتكىلىكتى. قولما-قول اقشا ايىرباسى العاشقى جارتىجىلدىقپەن سالىستىرعاندا 4%-عا قىسقاردى.
قارجىگەر ءا.ۇشباەۆ دوللارعا دەگەن قاجەتتىلىك بايىپتى جولمەن وتەلسە, جۇرت ساباسىنا تۇسەتىنىن ايتادى. رەسەيگە باعىتتالعان سانكتسيادان ەشكىم الدىن-الا ساقتانا دا, ساقتاندىرىلا دا المايدى. سوندىقتان دەۆالۆاتسيا بولادى دەگەن اڭگىمە ۆاليۋتا ترەيدەرلەرىنە عانا ءتيىمدى.
قازىر ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك دوللارعا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ تەتىكتەرىن قاراستىرىپ جاتىر. ساراپشىلار ءبىزدىڭ ەلمەن سالىستىرعاندا بۇل تەتىكتىڭ رەسەيدە الدەقايدا مىقتى ەكەنىن ايتادى. ۇكىمەت ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ تەڭگەلىك سيپاتىن ارتتىرمايىنشا, دەۆالۆاتسياعا قاتىستى دايەكتى-دايەكسىز اقپاراتتىڭ قىسىمىنان قۇتىلا المايمىز, دەيدى ءا.ۇشباەۆ.
ە.يبراگيم رەسەيدىڭ ەو ەلدەرىنە ەكسپورتى 13%-عا, ال ەو-نىڭ رەسەيگە ەكسپورتى 8%-عا قىسقارعانىن ايتتى. بۇل رەسەيدىڭ عانا ەمەس, ەو ەلدەرى ەكونوميكاسىنىڭ باياۋلاۋىنا اكەلىپ سوعادى. «كەزىندە ءبىز قوعامنىڭ شەتەل ۆاليۋتاسىنا دەگەن ماحابباتىن شەكتەن شىعارىپ الدىق», دەيدى ول. وسى تۇستا قارجىگەر ەكونوميكاداعى بارلىق ۇدەرىستىڭ رەتسىز, قانداي دا ءبىر فاكتوردىڭ اسەرىن تىكەلەي باعالاۋ ءمۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايتادى. ەلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا اسەر ەتەتىن شەشىمدەر قابىلدانار تۇستا بيلىك, قۇزىرلى ورىندار مەن قوعام اراسىندا اقپاراتتىق سوعىس باستالادى. بۇگىنگى اقپاراتتىق سوعىس قارجى ترەيدەرلەرىنىڭ پايداسىنا جۇمىس ىستەپ جاتىر.
«بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى اقپاراتتىق سوعىستا جەڭىستى بيلىكتىڭ قولىنان ج ۇلىپ الاتىندار دا سولار. بۇدان كەيىن ۇكىمەتتىڭ تەڭگە باعامى نەمەسە دوللارسىزداندىرۋ تۋرالى ايتقانىنا ەشكىم سەنبەيدى. تەڭگە باعامىنا قوسىمشا كۇش بەرىپ وتىرعان ينديكاتور – شوب ءبىزدە ءالسىز. سوندىقتان ۆاليۋتامىزدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن رەسەي رۋبلىمەن دە, وزبەك-قىرعىز سومدارىمەن دە تەپە-تەڭدىك ۇستاپ وتىرۋ ماڭىزدى», دەيدى ساراپشى.
قازاق تەڭگەسىنىڭ ءجيى قۇبىلۋى قىرعىز اعايىندارعا دا اسەر ەتىپ جاتقانىن الەۋمەتتىك جەلى مەن باق ارقىلى حاباردارمىز. جاز ماۋسىمىندا قىرعىز سومىنىڭ «شىرايى» كىرىپ قالاتىنى تالاي جىلدان بەرى بايقالعان جايت. تۋريستىك ماۋسىم كەزىندە قىرعىز سومى تەڭگە عانا ەمەس, رۋبل مەن دوللارعا دا دەس بەرمەي كەتەدى. ال قىركۇيەك-قازان ايلارىندا 5-10 پايىزعا دەيىن «السىرەپ» قالادى ەكەن.
«بۇل جولى قىرعىز سومىنىڭ قانشالىقتى دەڭگەيدە «السىرەيتىنىن ءبىلمەيمىز. سەبەبى ونىڭ باعامىنا اسەر ەتەتىن فاكتور كوبەيىپ كەتتى», دەيدى قارجىگەر بەيسەنبەك زيابەكوۆ.
شەتەلدىك ساراپشىلار قىرعىز سومىنىڭ دەۆالۆاتسيالانۋىنا مۇددەلى تاراپتار بار ەكەنىن اشىپ ايتا باستادى. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, قىرعىز بيلىگى ىشكى جاعدايدىڭ كوڭىل كۇيىن بۇزباۋ ءۇشىن دوللار باعامىن 70 سوم دالىزىنەن ءارى اسىرماي وتىر.
ب.زيابەكوۆ ەكى ەلدە قارجى سالاسىنا قاتىستى مىندەتتى تۇردە قايتالانىپ وتىراتىن ءداستۇرلى قۇبىلىستىڭ قالىپتاسىپ قالعانىن ايتادى. قازاق جاعى ۆاليۋتا باعامىن كەنەتتەن تەڭەستىرىپ جىبەرسە, قىرعىزدار سومىن تاعى دا ەركىندىككە جىبەرەدى ەكەن. وسىعان بايلانىستى ەكونوميستەر قانداي ءۋاج ايتارىن بىلمەي, دال بولىپ وتىر. ءبىرى بۇل قىرعىز ەكونوميكاسىنا كەرى اسەر ەتىپ وتىرعان قولايسىز كونيۋنكتۋرا دەپ جاتىر. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, مۇنداي ترەند ىشكى جانە سىرتقى ساۋدا اينالىمىنا تەرىس سالدو قالىپتاستىرىپ وتىر ەكەن. مۇنداي باعىت جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنىڭ توقتاپ قالۋىنا دا ىقپال ەتەتىن كورىنەدى.
قازاقستاننىڭ دا, رەسەيدىڭ دە ۇلتتىق ۆاليۋتالارىنىڭ تۇراقتىلىعىنا قىرعىزدار مۇددەلى.ال قىرعىز ساراپشىلارى بولسا «شەتەلدىكتەردىڭ كۇتكەن دەۆالۆاتسياسى قىرعىزستان 2015 جىلى ەاەو-عا مۇشە بولىپ قابىلدانعان كەزدە بولۋى ءمۇمكىن ەدى. بىراق رەسمي بىشكەك ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ يدەياسىن ەمەس, قىرعىزستاننىڭ ءمۇددەسىن جوعارى قويىپتى. 2015 جىلى قىرعىز سومى دەۆالۆاتسيانىڭ بىزدەگىدەي كەنەتتەن ەمەس, جانعا جايلى ءتۇرىن تاڭداپ العان. 2016 جىلى قىرعىزدىڭ ۇلتتىق بانكى قىرعىز سومىنا ينتەرۆەنتسيا جاساپ, 175 ملن اقش دوللارىن اينالىمعا ءجىبەردى. تەك قىركۇيەك ايىندا 6,8 ملن اقش دوللارى ارقىلى قوسىمشا قورەكتەندىردى. 2015 جىلدان بەرى قىرعىز سومىنا دەگەن سەنىمدىلىكتىڭ ازايىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. 2015 جىلعا دەيىن قىرعىز بانكتەرىندەگى شەتەلدىك ۆاليۋتا تۇرىندەگى دەپوزيت 16 پايىزعا ارتىپ, 56 پايىز بولسا, قازىر 72 پايىزعا جەتىپتى. بۇل فاكتور قىرعىز ەكونوميكاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزدى. سەبەبى ەاەو نارىعىنا تاۋار شىعارىپ وتىرعان قىرعىز ەكسپورتتاۋشىلارى باسەكەگە توتەپ بەرە الماي قالدى. «بۇل فاكتور قىرعىز نارىعىنا كەرى اسەر ەتىپ جاتىر» دەگەن پىكىردى ەندى قىرعىز ساراپشىلارى دا ايتىپ جاتىر.
وسىعان بايلانىستى قىرعىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى 2019 جىلدىڭ اياعىندا وزگەرىسكە ۇشىراۋى مۇمكىن. قىرعىز سومىنىڭ دوللارعا قاتىستى شەكتى باعاسىنىڭ قانداي بولاتىنى سول كەزدە بەلگىلى بولادى.
الماتى
