50+ باستاماسى نەمەسە ەلۋ جاستان اسقاندار جۇمىسپەن قالاي قامتىلادى؟
سارسەنبى, 8 مامىر 2013 1:35
قازاقستان ايەلدەرىنىڭ زەينەتكەرلىك جاسىن كوتەرۋ ماسەلەسى ءبىرازدان بەرى قوعامداعى قىزۋ اڭگىمەگە تامىزىق بولۋدا. زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋ – ەلباسىنىڭ وتكەن جىلعى «الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ – قازاقستان دامۋىنىڭ باستى باعىتى» اتتى جولداۋىندا ءجانە ۇكىمەتتىڭ 2013 جىلعى 23 قاڭتارداعى كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا بەرگەن تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسىرىلۋدا. زەينەتاقى جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان زاڭ جوباسىن قابىلداۋ ارقىلى ەلىمىزدەگى زەينەتاقى جۇيەسىن ءبىر ىزگە ءتۇسىرىپ قانا قويماي, جالپى ەڭبەك رىنوگىنداعى كۇرمەۋى كوپ ماسەلەلەردى رەتتەۋگە مول ءمۇمكىندىكتەر اشىلماق.
سارسەنبى, 8 مامىر 2013 1:35
قازاقستان ايەلدەرىنىڭ زەينەتكەرلىك جاسىن كوتەرۋ ماسەلەسى ءبىرازدان بەرى قوعامداعى قىزۋ اڭگىمەگە تامىزىق بولۋدا. زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋ – ەلباسىنىڭ وتكەن جىلعى «الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ – قازاقستان دامۋىنىڭ باستى باعىتى» اتتى جولداۋىندا ءجانە ۇكىمەتتىڭ 2013 جىلعى 23 قاڭتارداعى كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا بەرگەن تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسىرىلۋدا. زەينەتاقى جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان زاڭ جوباسىن قابىلداۋ ارقىلى ەلىمىزدەگى زەينەتاقى جۇيەسىن ءبىر ىزگە ءتۇسىرىپ قانا قويماي, جالپى ەڭبەك رىنوگىنداعى كۇرمەۋى كوپ ماسەلەلەردى رەتتەۋگە مول ءمۇمكىندىكتەر اشىلماق. وسىعان وراي, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى «زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋ» تۋرالى زاڭ جوباسىن جاساپ شىقتى. وسى جوبا نەگىزىندە زەينەتكەرلەر جاسىن بىرىزدەندىرۋ ءىسى قولعا الىنىپ, ۇكىمەت پەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى جوبانى ماقۇلداپ, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى مەن ۇكىمەت مۇشەلەرى حالىققا جاڭا جوبانى ءتۇسىندىرۋ ىسىمەن اينالىسىپ كەتتى.
حالىقپەن جۇزدەسۋ كەزىندە 50 جانە ودان دا جوعارى جاستاعى ازاماتتاردى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسى كوتەرىلۋدە. ياعني زەينەتكەرلىك جاسىن بىرىزدەندىرۋ ءجونىندەگى ارنايى كوميسسياعا كەلىپ تۇسكەن شاعىمداردىڭ دەنىن ەگدە جاستاعى قازاقستاندىقتار قۇراعان.
ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ ءمالىمەتتەرى بويىنشا, ەلىمىزدە جاسى 55-تەن اسقان جالپى ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ ۇلەسى بار-جوعى 6,3%-دى قۇرايدى. دەمەك, وسى جاستاعى ازاماتتاردىڭ قوعامدىق ومىرگە ارالاسۋى ولاردىڭ جاسى ۇلعايعان سايىن ازايا بەرمەك. سول سەبەپتى, وسى جاس ساناتىنداعى ازاماتتاردىڭ ومىرلىك دەڭگەيىن ارتتىرۋ, ولارعا جەتكىلىكتى زەينەتاقى جارناسىن جيناقتاۋعا جانە جۇمىسسىزدىقتىڭ جالپى دەڭگەيىن تومەندەتۋ ءۇشىن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى 50 جاستان اسقان ازاماتتاردى (باستاما 50+) جۇمىسپەن قامتۋدىڭ كەشەندى جوسپارىن جاسادى.
جوبانى دايىنداۋ بارىسىندا, حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ (بۇدان ءارى – حەۇ) تاجىريبەسى دە ەسكەرىلدى. حەۇ-نىڭ تاجىريبەسىنە سايكەس, مينيسترلىكتىڭ الدىندا مىناداي جۇكتەمەلەر تۇر. جاسى 50-دەن اسقان, جۇمىس ءىستەگىسى كەلەتىن بارلىق ادامداردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا مۇمكىندىكتەر بەرۋ, ولاردىڭ الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە ساياسي ۇلەسىن مويىنداۋ, اۋىلدى جەرلەردەگى ءومىر ءسۇرۋ جاعدايى مەن ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ, ءومىر بويى ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ, قايتا دايارلاۋ, كاسىبي باعىت-باعدار بەرىپ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جونىندەگى قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ, سونداي-اق, زەينەتالدى جاستاعى ازاماتتاردىڭ تاجىريبەسىن پايدالانۋ.
ماسەلەن, گەرمانيادا 55 جاستان اسقان ادامدار ءۇشىن جۇمىس ورىندارى كۆوتالانادى. مۇنداي ءتاسىل ارقىلى كاسىپكەردىڭ مۇددەلىلىگى ارتىپ, ەگدە جاستاعى جۇمىسسىزداردى ەڭبەككە ارالاستىرۋ ماقساتىندا جاڭادان جۇمىسقا قابىلدانعان ەگدە جاستاعى قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىن سۋبسيديالاۋ كوزدەلگەن. فرانتسيادا ءىرى كاسىپورىندار 50-دەن اسقان قىزمەتكەرلەرىنە جالاقى مولشەرىن ساقتاي وتىرىپ, ءىشىنارا جۇمىسپەن قامتۋدى (قىسقارتىلعان جۇمىس كۇنى) ۇسىنادى. ەۋرووداق ەلدەرىندە قىزمەتكەر بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا ۇزدىكسىز وقىتۋ ستراتەگياسى ازىرلەنىپ, بۇگىندە قولدانىسقا ەنگىزىلگەن. بولگاريا, رەسەي فەدەراتسياسى, بۇرىنعى يۋگوسلاۆيالىق ماكەدونيا رەسپۋبليكاسى مەن ۋكراينادا ەگدە جاستاعى جۇمىسكەرلەر اقىسى تولەنەتىن قوعامدىق جۇمىستارعا تارتىلعان.
بۇگىنگى كۇنى ەكونوميكالىق ىقپالداستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا ءمۇشە ەلدەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى زەينەتكەرلىك جاستى ۇلعايتىپ جاتىر. كەيبىرى جاقىن ۋاقىتقا جوسپارلاپ وتىر. مىسالى, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, اقش سياقتى دامىعان ەلدەردە زەينەت جاسى 67 جاستان كەم ەمەس. ال, جاپونيادا ءتىپتى 70 جاستى قۇرايدى. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ءايەلدەردىڭ ەڭبەگىن كەڭىنەن پايدالانۋعا باعىتتالعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋ, سونداي-اق 50 جاستان اسقان ادامدار اراسىندا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ىنتالاندىرۋ, ونىڭ ىشىندە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا ءىسىن ەندى باستاپ جاتقان كاسىپكەرلەردى قولداۋ قاجەت. وسى ارقىلى ايەلدەر وزدەرىنە زەينەتاقىنى كوبىرەك جيناۋعا مۇمكىندىك الادى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترى سەرىك ابدەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي ءتاسىل زەينەتاقى مولشەرىن ودان ءارى ارتتىرادى. اتالعان جۇيەگە قوسىمشا 5 جىل قاتىسقان تۇلعانىڭ زەينەتاقىلىق جيناعى 15%-عا دەيىن وسەدى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, ايەلدەردىڭ زەينەت جاسىن ۇزارتۋ الداعى 2014 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ, زەينەتكەرلىك جاستى جىل سايىن 6 ايعا ۇلعايتا وتىرىپ, 10 جىلدىڭ ىشىندە جۇزەگە اسىرىلادى. ايتالىق, جاسى 58-گە كەلگەن ايەل 58,5 جاسىندا شىقسا, 57-گە كەلگەن ايەل 59-ىندا شىعۋى مۇمكىن. وسىلايشا, وسكەلەڭ ۇرپاق زەينەتكەرلىككە 63 جاستا شىعۋعا بەيىمدەلە باستايدى. ودان وزگە, اۋىر جانە قاۋىپتى ءوندىرىس جاعدايىندا جۇمىس ىستەيتىن ادامدار ءۇشىن مىندەتتى ساناتقا ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنان 5 پايىزدىق مولشەرىندە ەرىكتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارىن اۋدارۋ قاجەت. بۇل رەتتە جۇمىس بەرۋشىگە جۇكتەمە كوبەيمەيدى. ويتكەنى, كاسىپتىك زەينەتاقى جۇيەسىنە اۋدارىلاتىن سوما سالىق تولەمدەرىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە شەگەرىمگە جاتقىزىلادى.
الايدا, مۇنداي تالاپ بارلىق ادامدارعا بىردەي مىندەت جۇكتەمەيدى. قوردا جينالعان قارجىسى جەتكىلىكتى بولعان ايەلدەر ساقتاندىرۋ ۇيىمدارىمەن زەينەتاقى اننۋيتەت كەلىسىم-شارتىن جاساۋ ارقىلى 50 جاستا زەينەتكەرلىككە شىعا الادى. بۇعان قوسا, 5 جانە ودان دا كوپ بالا تۋعان, ولاردى 8 جاسقا دەيىن تاربيەلەپ-وسىرگەن ايەلدەر, ەگەر ەڭبەك ءوتىلى 20 جىلدان كەم بولماسا, 53 جاستا زەينەتكە شىعۋ قۇقىعىنا يە. سونداي-اق, ۇكىمەت تاراپىنان 1949 جىلعى 29 تامىزدان باستاپ 1963 جىلعى 5 شىلدەگە دەيىن كەمىندە 10 جىل توتەنشە جانە ەڭ جوعارى رادياتسيالىق قاتەر ايماقتارىندا تۇرعان, كەمىندە 20 جىل جالپى ەڭبەك ءوتىلى بار ايەلدەرگە 45 جاستان زەينەتاقى الۋعا مۇمكىندىك جاسالماق.
ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, 2011 جىلعى جاسى 55-تەن جوعارى جۇمىسسىز ازاماتتاردىڭ سانى 40,2 مىڭ ادامدى قۇراعان. ونىڭ 19,5 مىڭى قالا تۇرعىندارى, ال 20,7 مىڭى اۋىل تۇرعىندارى. ال 2012 جىلى بۇل كورسەتكىش 39,3 مىڭ ادامعا ازايعان. ونىڭ 15,7 مىڭى قالا تۇرعىدارى, ال 23,6 مىڭى اۋىل ازاماتتارى بولىپ وتىر. جوعارىدا كورسەتىلگەندەي, اۋىلداعى جۇمىسسىزدار سانى قالا تۇرعىندارىنا قاراعاندا وتە كوپ. وسىعان وراي, مينيسترلىك «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ەگدە جاستاعى قازاقستاندىقتار جەكە قوسالقى شارۋاشىلىعىن, ءۇي ەڭبەگىن دامىتۋمەن, مال شارۋاشىلىعى, وسىمدىك ءوسىرۋ جانە ءونىمدى قايتا وڭدەۋ, كوركەم شىعارماشىلىق جانە قولونەر جونىندەگى جوبالارىن قولداۋ ءىسىن العا تارتىپ وتىر. سەبەبى, الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, ەگدە جاستاعى ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىمەن جاسالعان جۇمىستار ارقاشان دا ءوز جەمىسىن بەرىپ قانا قويماي, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق وسۋىنە دە ىقپال ەتەدى.
«اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسىنا قارجىلىق قىزمەتتەر مەن جاڭا تەحنولوگيالارعا ەگدە جاستاعى فەرمەرلەردىڭ قول- جەتىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ءمۇمكىندىكتەرى اشىلماق.
سونداي-اق, قاشىقتىقتان جۇمىسپەن قامتۋ نىساندارىن پايدالانۋ, ونىڭ ىشىندە شاعىن جانە ميكروكاسىپورىنداردى قولداۋ, اۋىل كووپەراتيۆتەرىن, وتباسىلىق فەرمالاردى قۇرۋ ارقىلى جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا جاردەمدەسۋ شارالارى ۇسىنىلادى. 50 جاستان اسقان ادامداردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ءۇشىن جۇمىس ورىندارىن كۆوتالاۋ جونىندەگى ەۋروپالىق ءىس-تاجىريبەلەرىن ەنگىزۋ, مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىمەن بيۋدجەتتىك مەكەمەلەر مەن كاسىپورىنداردا جۇمىس ىستەيتىن وسى ساناتتاعى قىزمەتكەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ قاراستىرىلادى. ولاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋدى, جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋ, لايىقتى ەڭبەك جاعدايلارىن جاساۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن باس سالالىق, وڭىرلىك كەلىسىمدەردىڭ, ۇجىمدىق شارتتارعا وزگەرىستەر ەنگىزۋى ۇسىنىلۋدا. وسىعان وراي ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ءرولى ارتا تۇسپەك. 50 جاستان اسقان ادامداردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋگە ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتوردىڭ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جونىندەگى جەكە اگەنتتىكتەردىڭ قاتىسۋىن ىنتالاندىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىستار دا ءبولىنەدى.
زەينەتالدى جاستاعى ادامداردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جانە جۇمىسىن ساقتاپ قالۋ كەزىندە كەمسىتۋشىلىكتى بولدىرماۋعا باعىتتالعان كەپىلدىكتەر ءجونىندە ەڭبەك كودەكسىنە ءتيىستى وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلەدى. «كەشەندى جوسپاردا كاسىپوداقتاردىڭ كومەگىمەن ۇيىمداستىرىلاتىن زاڭ تالاپتارىنىڭ ورىندالۋىنا قوعامدىق باقىلاۋ جاسالادى. جوبادا كورسەتىلگەندەي, جالپى جۇمىسسىزداردى, ونىڭ ىشىندە جاسى 50-دەن اسقان ازاماتتاردى جۇمىسپەن قامتۋ ءۇشىن 2020 جىلعا دەيىن 508 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلادى. سوندا ەلدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5 پايىزعا تومەندەمەك», دەيدى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى.
مەملەكەت اشىق اڭگىمە رەتىندە ءاربىر ازاماتقا قاتىستى جاعدايلاردى قاراستىرۋدا. ويتكەنى, اسىرەسە, جاسى ەگدە تارتقان ادامدار ءاربىر وزگەرىسكە, جاڭالىققا سەنىمسىزدىك تانىتىپ, كۇدىكپەن قارايدى. سول سەبەپتى, جاسى 50-دەن اسقان ازاماتتاردى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ كەشەندى جوسپارى ءاربىر ازاماتتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋدى كوزدەيدى. جيناقتالعان زەينەتاقىنىڭ ساقتالعاندىعى, جۇمىس ورىندارىنىڭ ساقتالۋى, جاڭا ورنىقتى زەينەتاقى ءجۇيەسىن قالىپتاستىرۋ كەز كەلگەن قازاقستاندىق پەن مەملەكەتكە اۋاداي قاجەت دۇنيە.
مەرەكە تاڭاتاروۆ.
–––––––––––––––––––
سۋرەتتى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ.
