دۋشانبەدەن كەشە تۇندە كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيمەن كەلگەن د.تۋسك ءوزى قارسى الۋشىلارعا اتاپ وتكەندەي شىڭدالعان مارافونشىداي سەزىمدە ەكەن, ءارى وسىناۋ اق نيەتتى ساپارى ەۋروپالىق وداقپەن ارىپتەستىگىمىزدى نىعايتۋ ءۇشىن ەرەكشە مانگە يە بولىپ, تاراپتار اراسىندا ءوزارا ءىس-قيمىلدى دامىتۋداعى ماڭىزدى كەزەڭگە اينالماق.
جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەر بارىسىندا ەكىجاقتى جانە حالىقارالىق كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر قارالاتىن بولادى. تاراپتار ەلباسىنىڭ «ءۇش د» باستاماسىننىڭ ءۇش دەڭگەيدەگى ديالوگتارىن ورناتۋ, ورتالىق ازيا بويىنشا ەۋروپالىق وداقتىڭ جاڭا ستراتەگياسىن قابىلداۋ ماسەلەلەرى اياسىندا قر مەن ەو اراسىنداعى كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمنىڭ كۇشىنە ەنۋى, سونداي-اق حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىنىڭ ماڭىزدى تارماقتارى - ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى ءوزارا بايلانىس پەن كولىكتىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ماسەلەلەرىنەن باستاپ, كليماتتىڭ وزگەرۋى مەن جاھاندىق جىلىنۋ جانە وسى قاتەرلەرگە دەن قويۋ شارالارى تۋرالى ماسەلەلەردى تالقىلايدى دەپ كۇتەمىز.
الەمدەگى ەڭ ءىرى ەكونوميكالاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالاتىن جانە 80 مەملەكەتتىڭ باستى ساۋدا سەرىكتەسى بولىپ وتىرعان ەۋروپالىق وداقتىڭ مارتەبەسى وسى ساپاردىڭ ماڭىزدىلىعىن بايقاتادى. ەۋروپالىق وداق قازاقستان ءۇشىن دە وسىنداي ماڭىزدى سەرىكتەس. ويتكەنى ءبىزدىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىمىزدىڭ 50% استامى جانە ەكونوميكاعا سالىنعان شەتەلدىك كاپيتالدىڭ 48% ەۋروپالىق وداقتىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. سوعان سايكەس, وتەتىن كەلىسسوزدەردىڭ كۇن تارتىبىندە ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ پەرسپەكتيۆالارى دا كورىنىس تابادى.
سونىمەن قاتار مارتەبەلى مەيمان ءۆيزيتىنىڭ ەۋروپالىقتاردىڭ الەمدەگى ەڭ ءىرى ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتىڭ بولاشاعىن انىقتاعان ەۋروپالىق پارلامەنت سايلاۋى وتكەن سوڭ جانە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وتەتىن تاريحي پرەزيدەنت سايلاۋى قارساڭىندا ۇيىمداستىرىلۋى ساپاردىڭ ماڭىزدىلىعى مەن سيمۆوليكالىق ءمانىن ارتتىرىپ وتىر.
سوندىقتان دا بۇگىن ءبىزدىڭ ەۋروپالىق وداقپەن ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ جانە ونىڭ وڭىرمەن ءوزارا قارىم-قاتىناسىنىڭ تاريحىنا كوز جۇگىرتۋمەن قاتار, بولاشاعىنا دا ۇڭىلگەنىمىز ورىندى بولار ەدى.
قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداق ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستارىن شيرەك عاسىر بايلانىستىرادى. ەۋروپالىق وداق قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگىن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى ايلارىندا مويىنداعان. سەرىكتەستىك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى العاشقى شارتقا 1995 جىلى قول قويىلىپ, ول 1999 جىلدان بەرى قولدانىلۋدا.
ءبىزدىڭ تابىستى ىنتىماقتاستىعىمىزدى ەڭ مارتەبەلى جانە جوعارى دەڭگەيدەگى ساياسي بايلانىستاردىڭ ايقىن پراگماتيزمى, قارقىندى سەرپىنى جانە قارىم-قاتىناستارىمىزدىڭ تۇراقتىلىعى ايقىندايدى. تاريحي تۇرعىدان الىپ قاراعاندا وسى قىسقا مەرزىم ىشىندە ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ پاراساتتى پايىمى مەن ستراتەگيالىق باعىتىنىڭ ارقاسىندا ءوزارا بايلانىستاردى بەكەمدەپ ءارى ودان ارمەن كەڭەيتە ءتۇسۋ باعىتىندا سان قىرلى ءىس-شارالار اتقارىلدى.
ءسوز باسىندا اتاپ وتكەنىمىزدەي, ەۋروپالىق وداق كوپتەگەن جىلدار بويى قازاقستاننىڭ باستى ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ارىپتەسى بولىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ ەو-عا مۇشە 28 ەلمەن 2018 جىلعى ساۋدا اينالىمى 37 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى (ەكسپورت – 31 ملرد اقش دولل., يمپورت – 6,7 ملرد اقش دولل.), بۇل كورسەتكىش 2017 جىلمەن سالىستىرعاندا 23% جوعارى. 2018 جىلى ەۋرووداقتان تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردىڭ اعىنى 11,6 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى, بۇل 2017 جىلعا قاراعاندا 18,4% كوپ.
ورتا ازيا ەلدەرى ىشىندە قازاقستان ءبىرىنشى بولىپ ەو-مەن كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ, 2015 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا 300-بەتتىك ءتيىستى كەلىسىمگە قول قويعانى, ايتارلىقتاي جاعداي. بۇل, الدا تۇرعان ماسەلەلەردى شەشۋگە, ەكىجاقتى ءىس-ارەكەتتىڭ ناقتى تەتىكتەرى مەن جۇيەلەرىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك جاسادى. قر مەن ەو ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستارىندا نەگىزگى ءرولدى اتقاراتىن بىرنەشە ەرەكشە ماڭىزدى باعىتتاردى اتاپ وتۋگە بولادى. ولار – اۋىل شارۋاشىلىعى, يننوۆاتسيالار, قارجى, ءبىلىم, ەنەرگەتيكا, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, جاسىل تەحنولوگيالار, قاۋىپسىزدىك جانە كولىك سالالارى. قازاقستان جانە ەو-عا مۇشە 28 مەملەكەتتىڭ 27 ەلى راتيفيكاتسيالانعان, سونداي-اق ەۋروپارلامەنت ماقۇلدانعان, بۇل كەلىسىم بۇگىن ءىشىنارا جانە ۋاقىتشا قولدانىلىپ وتىر. ونىڭ تولىقتاي كۇشىنە ەنۋى ءۇشىن 28-ءىنشى ەل – يتاليانىڭ راتيفيكاتسيالاۋى عانا قالدى - بۇل جاقىن ارادا اياقتالاتىن ءىس جانە بولاشاقتا ءبىزدىڭ قارىم-قاتىناستارىمىز وسى كەلىسىم قامتيتىن بارلىق 29 سالادا قازىرگىدەن دە ساپالى دەڭگەيگە شىعادى دەۋىمىزگە تولىقتاي سەنىم بار.
وسىعان وراي, ورتالىق ازيا مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ۇقساس جاڭا پەرسپەكتيۆالارى اشىلۋدا.
بيىل 15 مامىردا ەۋروكوميسسيا «ەو جانە ورتالىق ازيا: تىعىز ارىپتەستىككە جاڭا مۇمكىندىكتەر» دەگەن بىرىككەن كومميۋنيكەنى قابىلدادى, وندا ەو-نىڭ ورتالىق ازيا جونىندەگى جاڭا ستراتەگياسىنىڭ باستى ەلەمەنتتەرى قامتىلعان.
سوڭعى جىلدارى ەۋروپالىق ارىپتەستەرىمىزبەن جانە ايماقتاعى كورشىلەرىمىزبەن اي سايىن كونسۋلتاتسيالار وتكىزۋ نەگىزىندە ءبىز وسى وقيعاعا بايلانىستى تىنىمسىز ەڭبەكتەنىپ, دايىندالدىق. الداعى 10-15 جىل ءۇشىن ەو-وا فورماتىندا جۇرگىزىلەتىن نەگىزگى جۇمىستاردى قامتيتىن جاڭا ستراتەگيانىڭ ەرەجەلەرىن ءجىتى تالقىلادىق.
بۇگىن ءبىزدىڭ بىرىككەن كۇش-جىگەرىمىز ءوز جەمىسىن اكەلدى دەپ ايتۋىمىزعا بولادى. ەۋروپالىق وداق شىن مانىندە ايماقتاعى بارلىق ەلدەردىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق تۇراقتى جانە قاۋىپسىز دامۋىنا مۇددەلى ءارى سەنىمدى سەرىكتەسىمىز بولدى.
ستراتەگيانىڭ «تۇراقتىلىق» پەن «وركەندەۋ» تاقىرىپتارىندا ەكى نەگىزگى باعىتىن اتاپ وتكەن ءجون. ولار قازاقستان ءۇشىن بىردەي دەڭگەيدە ماڭىزدى.
«تۇراقتىلىق» تاقىرىبى شەڭبەرىندە ەو سىرتقى جانە ىشكى سىن-تەگەۋرىندەردى ەڭسەرۋ, رەفورمالاردى جۇرگىزۋ بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋدى جوسپارلاۋدا. اتاپ ايتقاندا, ەو ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ءبىر بىرىمەن جانە ەۋروپامەن ساياسي ديالوگىن جانداندىرۋعا جاردەمدەسۋگە, قاۋىپسىزدىك, تەرروريزممەن, ەسىرتكى تاسىمالىمەن كۇرەسۋ جانە زاماناۋي سىن-تەگەۋرىندەرگە قارسى تۇرۋ سالالارىندا ءىس-ارەكەتتى نىعايتۋعا نيەتتى. كەڭ ماعىناداعى قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان ەو اۋعانستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ بويىنشا وا ەلدەرىنىڭ كۇش-جىگەرىنە مەيلىنشە كومەك كورسەتەدى. (الداعى ۋاقىتتا ىسكە اسىرىلاتىن قازاقستان مەن وزبەكستان جوعارى وقۋ ورىندارىندا اۋعان ايەلدەرى ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ ەو تاراپىنان قارجىلاندىرىلۋى – ىسكە اسىرىلاتىن بىرنەشە تەتىكتەردىڭ تەك ءبىرى عانا).
بەلگىلى بولعانداي, ەو-نىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا ءبىرىنشى ستراتەگياسىنىڭ, سونىڭ ىشىندە وا شەكارالارىن باسقارۋعا جاردەمدەسۋ باعدارلاماسى (BOMCA) جانە ورتالىق ازيا ءۇشىن ەسىرتكى بويىنشا ءىس-قيمىل باعدارلاماسى (CADAP) سياقتى قولدانىستاعى تەتىكتەر جاقسى جاعىنان كورسەتىلە ءبىلدى. ءبىزدىڭ ەۋروپالىق ارىپتەستەرىمىزدىڭ وسى باعدارلامالاردى جالعاستىرۋمەن شەكتەلمەي, ولاردى ايتارلىقتاي كەڭەيتۋ بويىنشا شەشىم قابىلداۋى قۋانتارلىق جاعداي. بۇل بريۋسسەلدە وتكەن ەو-وا جوعارى دەڭگەيدەگى ديالوگ شەڭبەرىندە بەلگىلى بولدى.
قورشاعان ورتانى قورعاۋ, جاڭعىرتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى, ەنەرگيالىق تيىمدىلىك جانە سۋ رەسۋرستارىن مەڭگەرۋ سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق ستراگەتيانىڭ ماڭىزدى تەتىكتەرى بولىپ تابىلادى.
«وركەندەۋ» تاقىرىبى ەكونوميكالىق رەفورمالارعا جاردەمدەسۋدى, ورتالىق-ازيالىق ەلدەرىنىڭ ءبىر بىرىمەن جانە ەۋروپامەن ءوزارا ساۋدانى جانداندىرۋدى, ىسكەر توپتار اراسىنداعى ديالوگتى جانداندىرۋدى, جەكە كاسىپكەرلىكتى قولداۋدى, وا ەلدەرىنىڭ دسۇ مۇشەلىكتەرىنە كومەكتەسۋدى, ءوڭىردىڭ ەۋروپامەن ءوزارا بايلانىسىن نىعايتۋ جانە دامىتۋدى, سونداي-اق ءبىلىم جانە مادەنيەت سالالارىندا كەشەندى ىنتىماقتاستىقتى كوزدەيدى.
قازاقستان ەو-مەن وڭىرلىك فورماتتاعى ىنتىماقتاستىقتىڭ قولداۋشىسى رەتىندە قۇجاتقا مازمۇندىق جاعىنان ءوزىنىڭ ۇلەسىن قوسقانىن ايتىپ وتكىم كەلەدى. بۇعان ەلىمىزدىڭ ىسكەر جانە ساراپشىلار قوعامداستىقتارى جۇمىلدىرىلدى. ءبىزدىڭ جاڭا ستراتەگياعا جولداعان پىكىرلەرىمىز بۇكىل وڭىرگە ماڭىزدى باعىتتاردى قامتىدى. ولار جەكە كاسىپكەرلىكتى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى, كولىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, ەنەرگيالىق تيىمدىلىك جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ, كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەس, سونداي-اق سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ. قازاقستان ءوڭىردىڭ ادامي كاپيتالىن ساپالى نىعايتۋ جانە, تيىسىنشە, ءبىلىم جانە عىلىمعا جاپپاي قولداۋ كورسەتۋ قاجەتتىلىگىنە اسا نازار اۋداردى.
سونىمەن قاتار, ءبىز تسيفرلاندىرۋعا جانە ايەل كاسىپكەرلىگىنىڭ الەۋەتىن نىعايتۋعا باستى نازار اۋدارۋدى ۇسىندىق. قۇجاتتىڭ اۆتورلارى ستراتەگياعا قازاقستان تاراپىنىڭ بارلىق ۇسىنىستارىن ەنگىزۋگە تىرىسقانىن اتاپ ءوتتى.
شىنىندا دا, بۇل قۇجات ەو-نىڭ ايماعىمىزبەن قارىم-قاتىناستار باعىتىنداعى باسىمدىقتارىنىڭ ايقىن ستراتەگيالىق كورىنىسى بولىپ تابىلادى جانە بۇل باسىمدىقتاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كوپتەگەن ناقتى باعىتتار, ماقساتتار مەن مەحانيزمدەردى قامتيدى. سونىمەن قاتار, ستراتەگيانىڭ مازمۇندىق تولىقتىرۋ, ونىڭ پراكتيكالىق ىسكە اسىرۋ, سونداي-اق كورىنۋىن ارتتىرۋ بويىنشا ۇسىنىستارىمىز قۇجاتتا ورىن الدى.
ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ قۇرالدارى مەن تەتىكتەرى, اسىرەسە دامۋ باعدارلاماسى ونى تابىستى ىسكە اسىرۋعا اسەر ەتەتىن نەگىزگى ەلەمەنتتەرى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان كەلەسى ماڭىزدى قادامداردان ءبىرى بۇل جاڭا ستراتەگيانى ىسكە اسىرۋ. جاڭا ەو باعدارلامالىق قۇجاتتى جۇزەگە اسىرۋدا, كوپتەگەن جىلدار بويى جيناقتالعان تاجىريبەنى قايتا قاراۋ, كۇشتەردى بىرىكتىرۋ جانە پراكتيكالىق اسەردى ارتتىرۋ مۇمكىندىگىنە يەمىز.
بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جوعارىدا اتالعان 2007 جىلدىڭ مامىر ايىندا قابىلدانعان ەو-نىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا ءبىرىنشى ستراتەگياسى قولدانىستا بولادى. ول تۇراقتى ساياسي ديالوگقا جول اشىپ, زاڭ ۇستەمدىگى, ءبىلىم بەرۋ جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ سياقتى نەگىزگى باستامالار بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى نىعايتتى.
جالپى العاندا 2007 جىلى ستراتەگيا ءبىزدىڭ ايماقپەن ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى باعىتتارىن رەتتەدى, بىراق ول قازىرگى دەڭگەيگە جانە ونىڭ دامۋ ديناميكاسىنا سايكەس كەلمەيدى. ول كومىرسۋتەگى شيكىزاتى مەن باسقا دا مينەرالدى رەسۋرستاردىڭ ءوندىرىسىن ۇلعايتۋدى ەسكەرە وتىرىپ, ايماقتاعى ەلدەرمەن ەو ىنتىماقتاستىعىنىڭ بەلسەندى وسۋىنە, سونداي-اق اۋعانستانداعى احۋالدى تۇراقتاندىرۋ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى قابىلداندى. قازىرگى ستراتەگيا ەۋروپالىق وداقتىڭ جەتى جىلدىق بيۋدجەتتىك تسيكلى شەڭبەرىندە قارجىلاندىرىلاتىن ءتيىستى ايماقتىق جانە ەكىجاقتى باعدارلامالار ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى, ال 2014-2020 جىلدارعا ارنالعان بيۋدجەت شامامەن 1,1 ملرد ەۋرو قۇرايدى. اتاپ ايتقاندا, ءبىلىم بەرۋ سالاسىن قولداۋ ءۇشىن 454,2 ملن. ەۋرو ءبولىندى.
قازىرگى ۋاقىتتا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى 2021-2027 جىلدارعا جاڭا بيۋدجەت تسيكلىنا ناقتى جوبالاردى ەنگىزۋ بويىنشا ەۋروپالىق تاراپپەن بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزۋدە. سونىمەن بىرگە, قىمبات جوبالارعا گرانتتار ءبولۋدىڭ ورنىنا, قاراجاتتى ءتيىمدى جانە كەڭىنەن پايدالانۋ ءۇشىن, ەو ەلەۋلى پراكتيكالىق ارتىقشىلىقتارعا يە سالىستىرمالى تۇردە ارزان جوبالاردى قولداۋعا تىرىسادى.
17 ماۋسىمدا ەۋروپالىق وداقتىڭ مۇشە مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ىستەر ۆەدومستۆولارى باسشىلارىنىڭ دەڭگەيىندە ستراتەگيانىڭ سوڭعى ماقۇلداۋىن كۇتۇدەمىز. وسىدان كەيىن ەو-ورتالىق ازيا قارىم-قاتىناستىڭ ساپالى جاڭا دەڭگەيىنە كوشۋدىڭ الەۋەتى بار, وسى قۇجاتتىڭ پراكتيكالىق ىسكە اسىرىلۋى باستالادى.
7 شىلدەدە بىشكەكتە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ سىرتقى ىستەر ۆەدومستۆولارىنىڭ باسشىلارى مەن ەۋرووداقتىڭ سىرتقى ىستەر جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى جونىندەگى جوعارعى وكىلى فەدەريكا موگەرينيدىڭ قاتىسۋىمەن ەو-وا مينيسترلەر كونفەرەنتسياسى بارىسىندا قۇجات رەسمي تۇردە ۇسىنىلادى دەپ جوسپارلانۋدا.
قورىتىندىلاي كەلە, ەۋروپالىق وداقتىڭ ورتالىق ازيا ايماعىنا باعىتتالعان جالپى تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارىنىڭ جالپى سوماسىنىڭ 80% قازاقستانعا كەلەدى. ارينە, وسى ءۇردىس جالعاسىن تابادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. سونىمەن بىرگە ەۋرووداقتىڭ ايماقتاعى كورشىلەرىمىزگە ءوز ەكونوميكالارىن قالىپتاستىرۋ جانە دامىتۋعا, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە جانە ءوڭىرىمىزدىڭ ەڭ ماڭىزدى قۇندىلىعى بولىپ تابىلاتىن ادامي كاپيتالدى ودان ءارى نىعايتۋعا بەلسەنە ۇلەس قوساتىنىنا مۇددەلىلىك تانىتۋدامىز.
قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى قارىم-قاتىناستا ولاردىڭ بولاشاققا باعىتتالعان بىرلەسكەن مۇراتى مەن مۇددەلەرىنىڭ ورتاقتىعىنا نەگىزدەلگەن ناقتى كوزدەلگەن پەرسپەكتيۆاعا يە. قازىردىڭ وزىندە حالىقتارىمىزدىڭ ءال-اۋحاتىن جاقسارتۋ ءۇشىن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋ ەڭ باستى ۇستانىم بولىپ سانالاتىن قارىم-قاتىناستارىمىزداعى ساباقتاستىقتىڭ, بولجامدىلىقتىڭ, پروگرەسكە ۇمتىلىستىڭ ساقتالىپ وتىرعانىن اتاپ وتۋگە بولادى.
دونالد تۋسكتىڭ بۇل ساپارى مەن ەلىمىز باسشىلىعىمەن كەلىسسوزدەرى ءسوزسىز ءبىزدىڭ ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ ناقتى باعىتتارىن ايقىنداۋعا ىقپال ەتەدى جانە وعان جاڭا قۋاتتى ستراتەگيالىق سەرپىن بەرەدى.
رومان ۆاسيلەنكو
قر سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى
