قوعام • 31 مامىر، 2019

بالالارىمىز قاۋىپ-قاتەردەن قورعالعان با؟

733 رەت كورسەتىلدى

بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ بۇگىنگى تىنىسى مەن ەرتەڭگى بولاشاعىنا باس قاتىرمايتىن مەملەكەتتىڭ كەلەشەگى جوق. بۇل – دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اكسيوما. ءيا، بالانىڭ قامسىز ءومىرى، مەكتەپ قابىر­عاسىندا وقۋ-بىلىممەن سۋسىنداپ، كەلە­شەكتە ورنىن تابۋى اتا-انانىڭ عانا ەمەس، بۇكىل قوعامنىڭ، مەملەكەتتىڭ، ءتىپتى ادامزات بالاسىنىڭ بىرگە قاراستىراتىن ماسەلەسى. جۋىردا ەلوردادا بۇۇ بالالار قورى (يۋنيسەف) مەن دەنساۋلىق ساق­تاۋ مينيسترلىگى جيتس-ءتىڭ الدىن الۋ ءجا­نە وعان قارسى كۇرەس رەسپۋبليكالىق ور­تالىعىنىڭ كەڭەسىندە ايتۆ-مەن ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بالالار مەن جاس­وس­پىرىمدەرگە پسيحولوگيالىق-الەۋمەتتىك قول­داۋ كورسەتۋدىڭ ۇلتتىق ستاندارتتارى جايلى كەڭىنەن ايتىلدى.

بۇل شاراعا ايتۆ-مەن ءومىر سۇرەتىن جاس­وسپىرىمدەر دە قاتىستى. ولار بۇگىندە ايتۆ-مەن ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە قىزمەت الۋداعى قيىندىقتارى جايلى، ماسەلەنى شەشۋ تۋراسىنداعى ويلارىمەن ءبولىستى. راس، قوعامدا بۇل اۋرۋ جونىندە ءۇل­كەن ۇرەي ۇيالاعانى انىق. الايدا، با­لالاردىڭ اڭگىمەسى، ولاردىڭ كۇندەلىكتى باسىنان كەشكەندەرىن ورتاعا سالۋى، قو­عامدى اقپاراتتاندىرۋدىڭ ماڭىزى، ءوز­دەرىنىڭ الەۋمەتكە تارتىلۋىنداعى قيىن­دىقتارى جايلى ءسوز ەتۋى ەشكىمدى بەيجاي قالدىرمادى.

وسىدان 14 جىل بۇرىن شىمكەنت قالاسىندا ەم-شارالار جۇرگىزگەن ۋا­قىت­تا سانيتارلىق نورمالار ساقتال­ما­ۋىنان بالالاردىڭ ايتۆ ينفەكتسيا­سىن جۇقتىرعانى جۇرتشىلىقتى ءدۇر ەتكىزگەنى بەلگىلى. قانشاما وتباسى قا­تاڭ ۇكىم ەستىگەندەي كۇي كەشىپ، ءبىراز شا­ڭى­راق وعان قارسى تۇرا الماي، ءتىپتى جۇ­بايلاردىڭ اجىراسۋىنا اكەلگەن. بۇگىندە ول بالالار ءوسىپ، جاسوسپىرىمدىك شاققا جەت­تى.

«ءبىز ينفەكتسيا جۇقتىرعانداردىڭ قاتا­رىندامىز. الايدا، قاجەتتى پرەپاراتتاردى قابىلداپ وتىرۋ ارقىلى ءبىز اۋرۋ ەمەس، تەك اعزاسىندا ايتۆ ين­فەك­تسياسى بار ادامعا جاتامىز. كىش­كەنتاي كۇنىمىزدە ۋ­­­داي اششى سۇيىق ءدا­رىنى كۇندەلىكتى ىشە­تىن­بىز. قازىر تاب­لەت­كانى اپتاسىنا ەكى رەت قانا قابىل­داپ، يممۋنيتەتىمىزدى اناليز تاپسىرۋ ارقىلى انىقتاپ وتىرامىز. ءبىز ءوز دەن­ساۋلىعى ءۇشىن كۇندەلىكتى پرە­پا­راتتار قابىلدايتىن قانتتى ديابەت، سكلەرودەرميا سياقتى سوزىلمالى، ءبى­راق باقىلاۋدا ۇستاسا قالىپتى جاع­داي­داعى پاتسيەنتتەر ءتارىزدىمىز. بۇل ءبىز­­دىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىمىزعا اينال­دى.­ ال قوعامنىڭ قورقىنىشى – دۇرىس اقپاراتتاندىرىلماۋى قاتارلاس، تۇرعى­لاستارىمىز تۇگىلى، ولاردىڭ اتا-انالارى مەن ۇستازدارىمىزدىڭ ءجوندى ماع­­لۇ­ماتتارىنىڭ بولماۋى بىزگە ۇلكەن كەدەرگى كەلتىرەدى. سوندىقتان دا اقپارات ال­ماسۋ، قوعامنىڭ ءبىز ءتارىزدى بالالارعا ءتۇ­سى­نىستىك تانىتۋى اسا ماڭىزدى»، دەيدى جەتكىنشەكتەر.

«بۇگىندە قازاقستاندا ايتۆ-عا شالدىققان 530 بالا مەن ءجاسوسپىرىم بار. 2017 جىلى الەمدەگى ايتۆ-نى جاڭا­دان جۇقتىرۋدىڭ 250 مىڭ دەرەگى 15-19 جاس ارالىعىنداعى جاسوسپىرىمدەرگە تيە­سىلى. يۋنيسەف-ءتىڭ «بالالار، ايتۆ جانە جيتس: 2030 جىلعى الەم» اتتى جا­ڭار­عان ستاتيستيكالىق جاريالا­نى­مىنىڭ بولجامىنا ساي، ەگەر قازىرگى ءۇر­دىس ساقتالسا 2030 جىلعا قاراي ايتۆ-­سى بار جاسوسپىرىمدەر سانى 3،5 ميل­ليون­­عا جەتەدى»، دەيدى قازاقستانداعى يۋنيسەف-ءتىڭ وكىلى يۋري وكساميتنىي.

دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەن يۋنيسەف-ءتىڭ بىرلەسكەن جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە تمد ەلدەرىندە العاش رەت قازاقستاندا ايتۆ-مەن ءومىر ءسۇرىپ جات­قان بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ءۇشىن پسيحولوگيالىق-الەۋمەتتىك قولداۋ كور­سەتەتىن ستاندارتتار ازىرلەنىپ، وندا پسي­حولوگيالىق، كوگنيتيۆتىك، الەۋمەتتىك جانە ەموتسيونالدىق قاجەتتىلىكتەردى قا­­نا­عاتتاندىرۋعا ارنالعان دەربەس قىز­مەتتەر توپتاماسى ەنگىزىلگەنى قۋان­تادى. ستاندارتتا اعزاسىندا ايتۆ ينفەك­تسياسى بار ەكەنىن اشىپ كورسەتۋگە، ەم­دەلۋ ءتارتىبىن ۇستانۋدى قولداۋعا، سەك­سۋالدىق دەنساۋلىققا، جاسوسپىرىمدەر ءۇشىن ايتۆ-گە تەستىلەۋ قولجەتىمدىلىگىن جەڭىل­دەتۋگە، ينتەگراتسيالانعان كومەك كور­سەتۋگە، سونىمەن قاتار ايتۆ-سى بار جاس­وسپىرىمدەرمەن تەڭ دارەجەدە قارىم-قا­تىناس ورناتۋدى قولدايتىن ديالوگتى قۇ­رۋعا باسا نازار اۋدارىلعان.

ەلىمىزدە بالالاردىڭ، سونىڭ ىشىندە، پسي­حيكالىق جانە فيزيكالىق دامۋ ەرەك­شەلىكتەرى بار بالالاردىڭ جانە زاڭ، قۇقىق بۇزۋشىلىق بويىنشا پروب­لەمالارى بار جەتكىنشەكتەردىڭ قۇ­قىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى زاڭ­نامانى جەتىلدىرۋ جالعاسىن تاۋىپ كە­لەدى.

جالپى بيىل كوكتەمدە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ءۇشىن يۋنيسەف اتقارعان ءبىر­نەشە شارانىڭ كۋاسى بولعان ەدىك. ونىڭ ءبىرى وزبەكستان، تاجىكستان، ءتۇر­ىكمەنستان، قىرعىزستان، ارمەنيا، گرۋ­زيا جانە ازەربايجان پارلامەنتى دە­پۋتاتتارىنىڭ، دەنساۋلىق ساقتاۋ، اۋىل شارۋاشىلىعى، قارجى، ءبىلىم بەرۋ مينيسترلىكتەرى وكىلدەرىنىڭ قاتى­سۋىمەن ورتالىق ازيا جانە كاۆكاز ەل­­دەرىندەگى ءجاسوسپىرىم بالالاردىڭ تا­ماقتانۋىن جاقسارتۋ جونىندەگى سيمپوزيۋم بولسا، ەندى ءبىرى جاستاردىڭ «H2H: Health2Human» اتتى رەسپۋبليكالىق حا­كاتونى ەدى. وعان قاتىسقان ورىمدەي جاس­تاردان تۇراتىن ونداعان كوماندالار دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندەگى باسشىلار مەن مەنەدجەرلەر ءۇشىن يننوۆاتسيالىق IT شەشىمدەردى دايىنداپ، كورسەتتى. «بارلىق قاتىسۋشىلار لايىقتى جوبالار ۇسىندى، اسىرەسە حاكاتون جەڭىمپازدارى. Fractus كومانداسى ۇسىنعان جەدەل ءجار­دەم بەرۋ جوباسى ادامداردىڭ نەگىزگى شا­عىم­دارىن تالداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل دەنساۋلىق ساقتاۋ باسشىلارىنا ءجيى كەزدەسەتىن اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جۇيەلى جوسپار قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى»، دەدى يۋنيسەف-ءتىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە تاماقتانۋ جونىندەگى ۇيلەستىرۋشىسى قانات سۇحانبەرديەۆ.

«بيىل قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيانى (بقك) قابىلداعانىنا 25 جىل تولدى. بۇل الەمدىك تاريحتا ەڭ كوپ ەل قابىلداعان جانە بالالاردىڭ قۇقىقتارىن جان-جاق­تى انىقتايتىن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جالعىز قۇجات. كونۆەنتسيانىڭ نەگىزگى قاعي­دالارى بارلىق بالالاردىڭ ءومىر سۇرۋگە، دامۋعا، قورعالۋعا جانە كەمسى­تۋدەن ازات بولۋعا تەڭ قۇقىلى بولۋىن كوز­دەيدى» دەيدى يۋ.وكساميتنىي.

بۇل كونۆەنتسيا يۋنيسەف ۇيى­­مى­نىڭ قازاقستان ۇكىمەتىمەن ىنتىماق­تاس­تىعىنىڭ ىرگەتاسى بولىپ كەلەدى. بقك بالالارعا مەيىرىمدى قوعام قۇرۋدىڭ جۇ­مىس قۇرالىنا اينالدى. اتاپ ايت­قاندا، بالا ءولىمى 5 ەسەگە ازايدى، ينكليۋزيۆتى ءبى­لىم بەرۋ دامىپ كەلەدى، الەۋمەتتىك قور­­عاۋ جۇيەسى جەتىلدىرىلدى. بۇگىندە با­لا­­لاردىڭ قامقور وتباسىندا دەنى ساۋ، ءبى­لىمدى بولىپ ءوسۋ مۇمكىندىگى 25 جىل بۇ­رىنعى جاعدايمەن سالىستىرعاندا ءال­دەقايدا جوعارى ەكەنى بەلگىلى. دەگەن­­مەن قوعام بەل­سەندىلىگى كوڭىل تولاتىنداي دارەجەدە مە؟ «سەنەسىز بە، – دەيدى يۋنيسەف مامان­دارى، – ءبىز ەل­دەگى باستى قالالاردىڭ بىرىندە بالالار اراسىندا زەرتتەۋ جۇرگىزدىك. سوندا با­لالاردىڭ 30 پايىزى عانا اتا-اناسىمەن تەاترعا، مۋزەيگە بارىپتى دا، 70 پايىزىنا اكە-شەشە باۋىر ەتىنىڭ رۋحاني وسۋىنە قاجەتتى تاربيە بەرەتىن ورىنداردى ءبىر­گە كورۋ، ارالاۋ قاجەت دەپ تاپپاعان. شىن­داپ كەلگەندە بالانىڭ دامۋىنا سا­لىنعان ينۆەستيتسيا ەڭ ءبىر قايىرلى ءىس ەمەس پە؟»

ەلىمىزدە بالالاردىڭ، سونىڭ ىشىندە، پسي­حيكالىق جانە فيزيكالىق دامۋ ەرەك­شەلىكتەرى بار بالالاردىڭ جانە زاڭ، قۇقىق بۇزۋشىلىق بويىنشا پروب­لەمالارى بار جەتكىنشەكتەردىڭ قۇ­قىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى زاڭ­نامانى جەتىلدىرۋ جالعاسىن تاۋىپ كە­لەدى. يۋ.وكساميتنىيدىڭ ايتۋىنشا، بىرقاتار كۇردەلى ماسەلەلەر، مىسا­لى، بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ پسي­حيكالىق دەنساۋلىعىن نىعايتۋ، بالا­لارعا زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋدىڭ ال­دىن الۋ، ميگراتسيا سالدارىنان نەمەسە تابيعي اپاتتاردىڭ كەسىرىنەن با­لا­لاردى قورعاۋ دا ۇنەمى نازاردا. بۇل تۇرعىدا ۇكىمەتتىڭ، پارلامەنتتىڭ، حالىق­ارالىق ۇيىمداردىڭ جانە ازا­­مات­تىق سەكتور ۇيىمدارىنىڭ كۇشىن ءبى­رىكتىرۋدە ۇمتىلىس جوعارى. «ءبىر عانا مى­سال، تابيعي اپاتتاردىڭ تاۋەكەلدەرىن ءتو­مەندەتۋ ءۇشىن ورمان جانە دالا ورتتەرىن ۋاقتىلى ايقىنداۋ، سونىمەن قاتار جاع­دايدى مونيتورينگتەۋ جانە سۋ تاس­قىنىنىڭ الدىن الۋ جۇمىستارىن جوس­پارلى ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا ءوز­دىگىنەن باسقارىلاتىن ۇشاقتارعا كەزەكتى تەستىلەۋدى وتكىزدىك. بىلايشا ايت­قاندا بۇل ءبىزدىڭ قورعا پالەندەي قا­تىسى جوق ءتارىزدى. الايدا، ءىىم توتەنشە جاع­دايلار كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا، 2018 جىلى قازاقستاندا 14 567 ءورت جاع­دايى تىركەلىپتى. ودان 3 ميلليارد تەڭ­گەدەن اسا ماتەريالدىق زالال كەلىپ، 434 ادام قازا تاۋىپ، 412 ادام ءتۇرلى اۋىرت­پالىق دارەجەسىندە جاراقات العان ەكەن. سۋ تاسقىنىنان 2018 جىلى شامامەن ءبىر جارىم مىڭنان اسا ءۇي زارداپ شەگىپ (سۋ باسقان)، ماتەريالدىق زالال 3 ميللياردتان اسا تەڭگەنى قۇراعان. ال­ وسىدان بالالار زارداپ شەكپەي مە؟­ سوندىقتان درونداردى پايدالانۋ ءجونى­نەن يۋنيسەف قولداۋ كورسەتتى. نەمەسە ميگ­راتسيا ماسەلەسى. قازىر قازاقستاندا قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى ارتا تۇسۋدە. قا­لادا قاجەتتى قىزمەتتەردى الۋدا ولار­­­­دىڭ ماماندانعان تۇرلەرى كوپ بول­­­عانىمەن تىركەلىمنىڭ جوقتىعىنان قيىن­دىقتار تۋىپ جاتادى. وسى تۇرعىدا قا­لالاردا بالالارعا مەيىرىمدى ورتا قۇرۋداعى جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىنىڭ ءرولىن اسىرا باعالاۋ قيىن. بۇگىنگى تاڭدا جاڭا قيىندىقتاردى نازارعا الۋدىڭ جانە بالالاردىڭ قاۋىپ­سىزدىگى مەن قۇقىقتارى بويىنشا ماسە­لەلەردى شەشۋگە بيزنەس يەلەرىن، جۇرت­شىلىقتى كوبىرەك قاتىستىرۋدىڭ جانە بالالاردىڭ، جاسوسپىرىمدەر مەن جاس­تار­­دىڭ وزدەرىنىڭ قالا ومىرىنە قاتىسۋىنا جاعداي جاساۋدىڭ ماڭىزى زور. قوعام ءار بالانىڭ قالادا ءوزىن ىڭعايلى، جايلى جانە قاۋىپسىز سەزىنە الاتىنداي مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ، قالا­ ين­فرا­قۇرىلىمىنىڭ دامۋىنا سەپتەسە قيمىلداۋى قاجەت دەگەن ويدامىز»، دەدى يۋ.وكساميتنىي.

سوڭعى جاڭالىقتار

كابۋلدا جارىلىس بولدى

وقيعا • بۇگىن، 17:08

وتاندىق فيلمدەردىڭ ۇلەسى ارتادى

قازاقستان • بۇگىن، 16:20

الماتىدا باقىلاۋ كۇشەيتىلدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 14:08

اقشا ەمەس، ابىروي قىمبات

بوكس • بۇگىن، 13:04

كۇرشىم وزەنى دە لاستانا باستادى

ەكولوگيا • بۇگىن، 12:38

تىلىكسىز وتا جاسالدى

مەديتسينا • بۇگىن، 12:20

ۇقساس جاڭالىقتار