بۇل شاراعا ايتۆ-مەن ءومىر سۇرەتىن جاسوسپىرىمدەر دە قاتىستى. ولار بۇگىندە ايتۆ-مەن ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە قىزمەت الۋداعى قيىندىقتارى جايلى, ماسەلەنى شەشۋ تۋراسىنداعى ويلارىمەن ءبولىستى. راس, قوعامدا بۇل اۋرۋ جونىندە ءۇلكەن ۇرەي ۇيالاعانى انىق. الايدا, بالالاردىڭ اڭگىمەسى, ولاردىڭ كۇندەلىكتى باسىنان كەشكەندەرىن ورتاعا سالۋى, قوعامدى اقپاراتتاندىرۋدىڭ ماڭىزى, ءوزدەرىنىڭ الەۋمەتكە تارتىلۋىنداعى قيىندىقتارى جايلى ءسوز ەتۋى ەشكىمدى بەيجاي قالدىرمادى.
وسىدان 14 جىل بۇرىن شىمكەنت قالاسىندا ەم-شارالار جۇرگىزگەن ۋاقىتتا سانيتارلىق نورمالار ساقتالماۋىنان بالالاردىڭ ايتۆ ينفەكتسياسىن جۇقتىرعانى جۇرتشىلىقتى ءدۇر ەتكىزگەنى بەلگىلى. قانشاما وتباسى قاتاڭ ۇكىم ەستىگەندەي كۇي كەشىپ, ءبىراز شاڭىراق وعان قارسى تۇرا الماي, ءتىپتى جۇبايلاردىڭ اجىراسۋىنا اكەلگەن. بۇگىندە ول بالالار ءوسىپ, جاسوسپىرىمدىك شاققا جەتتى.
«ءبىز ينفەكتسيا جۇقتىرعانداردىڭ قاتارىندامىز. الايدا, قاجەتتى پرەپاراتتاردى قابىلداپ وتىرۋ ارقىلى ءبىز اۋرۋ ەمەس, تەك اعزاسىندا ايتۆ ينفەكتسياسى بار ادامعا جاتامىز. كىشكەنتاي كۇنىمىزدە ۋداي اششى سۇيىق ءدارىنى كۇندەلىكتى ىشەتىنبىز. قازىر تابلەتكانى اپتاسىنا ەكى رەت قانا قابىلداپ, يممۋنيتەتىمىزدى اناليز تاپسىرۋ ارقىلى انىقتاپ وتىرامىز. ءبىز ءوز دەنساۋلىعى ءۇشىن كۇندەلىكتى پرەپاراتتار قابىلدايتىن قانتتى ديابەت, سكلەرودەرميا سياقتى سوزىلمالى, ءبىراق باقىلاۋدا ۇستاسا قالىپتى جاعدايداعى پاتسيەنتتەر ءتارىزدىمىز. بۇل ءبىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىمىزعا اينالدى. ال قوعامنىڭ قورقىنىشى – دۇرىس اقپاراتتاندىرىلماۋى قاتارلاس, تۇرعىلاستارىمىز تۇگىلى, ولاردىڭ اتا-انالارى مەن ۇستازدارىمىزدىڭ ءجوندى ماعلۇماتتارىنىڭ بولماۋى بىزگە ۇلكەن كەدەرگى كەلتىرەدى. سوندىقتان دا اقپارات الماسۋ, قوعامنىڭ ءبىز ءتارىزدى بالالارعا ءتۇسىنىستىك تانىتۋى اسا ماڭىزدى», دەيدى جەتكىنشەكتەر.
«بۇگىندە قازاقستاندا ايتۆ-عا شالدىققان 530 بالا مەن ءجاسوسپىرىم بار. 2017 جىلى الەمدەگى ايتۆ-نى جاڭادان جۇقتىرۋدىڭ 250 مىڭ دەرەگى 15-19 جاس ارالىعىنداعى جاسوسپىرىمدەرگە تيەسىلى. يۋنيسەف-ءتىڭ «بالالار, ايتۆ جانە جيتس: 2030 جىلعى الەم» اتتى جاڭارعان ستاتيستيكالىق جاريالانىمىنىڭ بولجامىنا ساي, ەگەر قازىرگى ءۇردىس ساقتالسا 2030 جىلعا قاراي ايتۆ-سى بار جاسوسپىرىمدەر سانى 3,5 ميلليونعا جەتەدى», دەيدى قازاقستانداعى يۋنيسەف-ءتىڭ وكىلى يۋري وكساميتنىي.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەن يۋنيسەف-ءتىڭ بىرلەسكەن جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە تمد ەلدەرىندە العاش رەت قازاقستاندا ايتۆ-مەن ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ءۇشىن پسيحولوگيالىق-الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتەتىن ستاندارتتار ازىرلەنىپ, وندا پسيحولوگيالىق, كوگنيتيۆتىك, الەۋمەتتىك جانە ەموتسيونالدىق قاجەتتىلىكتەردى قاناعاتتاندىرۋعا ارنالعان دەربەس قىزمەتتەر توپتاماسى ەنگىزىلگەنى قۋانتادى. ستاندارتتا اعزاسىندا ايتۆ ينفەكتسياسى بار ەكەنىن اشىپ كورسەتۋگە, ەمدەلۋ ءتارتىبىن ۇستانۋدى قولداۋعا, سەكسۋالدىق دەنساۋلىققا, جاسوسپىرىمدەر ءۇشىن ايتۆ-گە تەستىلەۋ قولجەتىمدىلىگىن جەڭىلدەتۋگە, ينتەگراتسيالانعان كومەك كورسەتۋگە, سونىمەن قاتار ايتۆ-سى بار جاسوسپىرىمدەرمەن تەڭ دارەجەدە قارىم-قاتىناس ورناتۋدى قولدايتىن ديالوگتى قۇرۋعا باسا نازار اۋدارىلعان.
ەلىمىزدە بالالاردىڭ, سونىڭ ىشىندە, پسيحيكالىق جانە فيزيكالىق دامۋ ەرەكشەلىكتەرى بار بالالاردىڭ جانە زاڭ, قۇقىق بۇزۋشىلىق بويىنشا پروبلەمالارى بار جەتكىنشەكتەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى.
جالپى بيىل كوكتەمدە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ءۇشىن يۋنيسەف اتقارعان ءبىرنەشە شارانىڭ كۋاسى بولعان ەدىك. ونىڭ ءبىرى وزبەكستان, تاجىكستان, ءتۇرىكمەنستان, قىرعىزستان, ارمەنيا, گرۋزيا جانە ازەربايجان پارلامەنتى دەپۋتاتتارىنىڭ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى, قارجى, ءبىلىم بەرۋ مينيسترلىكتەرى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ورتالىق ازيا جانە كاۆكاز ەلدەرىندەگى ءجاسوسپىرىم بالالاردىڭ تاماقتانۋىن جاقسارتۋ جونىندەگى سيمپوزيۋم بولسا, ەندى ءبىرى جاستاردىڭ «H2H: Health2Human» اتتى رەسپۋبليكالىق حاكاتونى ەدى. وعان قاتىسقان ورىمدەي جاستاردان تۇراتىن ونداعان كوماندالار دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندەگى باسشىلار مەن مەنەدجەرلەر ءۇشىن يننوۆاتسيالىق IT شەشىمدەردى دايىنداپ, كورسەتتى. «بارلىق قاتىسۋشىلار لايىقتى جوبالار ۇسىندى, اسىرەسە حاكاتون جەڭىمپازدارى. Fractus كومانداسى ۇسىنعان جەدەل ءجاردەم بەرۋ جوباسى ادامداردىڭ نەگىزگى شاعىمدارىن تالداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل دەنساۋلىق ساقتاۋ باسشىلارىنا ءجيى كەزدەسەتىن اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جۇيەلى جوسپار قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى يۋنيسەف-ءتىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە تاماقتانۋ جونىندەگى ۇيلەستىرۋشىسى قانات سۇحانبەرديەۆ.
«بيىل قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيانى (بقك) قابىلداعانىنا 25 جىل تولدى. بۇل الەمدىك تاريحتا ەڭ كوپ ەل قابىلداعان جانە بالالاردىڭ قۇقىقتارىن جان-جاقتى انىقتايتىن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جالعىز قۇجات. كونۆەنتسيانىڭ نەگىزگى قاعيدالارى بارلىق بالالاردىڭ ءومىر سۇرۋگە, دامۋعا, قورعالۋعا جانە كەمسىتۋدەن ازات بولۋعا تەڭ قۇقىلى بولۋىن كوزدەيدى» دەيدى يۋ.وكساميتنىي.
بۇل كونۆەنتسيا يۋنيسەف ۇيىمىنىڭ قازاقستان ۇكىمەتىمەن ىنتىماقتاستىعىنىڭ ىرگەتاسى بولىپ كەلەدى. بقك بالالارعا مەيىرىمدى قوعام قۇرۋدىڭ جۇمىس قۇرالىنا اينالدى. اتاپ ايتقاندا, بالا ءولىمى 5 ەسەگە ازايدى, ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ دامىپ كەلەدى, الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسى جەتىلدىرىلدى. بۇگىندە بالالاردىڭ قامقور وتباسىندا دەنى ساۋ, ءبىلىمدى بولىپ ءوسۋ مۇمكىندىگى 25 جىل بۇرىنعى جاعدايمەن سالىستىرعاندا ءالدەقايدا جوعارى ەكەنى بەلگىلى. دەگەنمەن قوعام بەلسەندىلىگى كوڭىل تولاتىنداي دارەجەدە مە؟ «سەنەسىز بە, – دەيدى يۋنيسەف ماماندارى, – ءبىز ەلدەگى باستى قالالاردىڭ بىرىندە بالالار اراسىندا زەرتتەۋ جۇرگىزدىك. سوندا بالالاردىڭ 30 پايىزى عانا اتا-اناسىمەن تەاترعا, مۋزەيگە بارىپتى دا, 70 پايىزىنا اكە-شەشە باۋىر ەتىنىڭ رۋحاني وسۋىنە قاجەتتى تاربيە بەرەتىن ورىنداردى ءبىرگە كورۋ, ارالاۋ قاجەت دەپ تاپپاعان. شىنداپ كەلگەندە بالانىڭ دامۋىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا ەڭ ءبىر قايىرلى ءىس ەمەس پە؟»
ەلىمىزدە بالالاردىڭ, سونىڭ ىشىندە, پسيحيكالىق جانە فيزيكالىق دامۋ ەرەكشەلىكتەرى بار بالالاردىڭ جانە زاڭ, قۇقىق بۇزۋشىلىق بويىنشا پروبلەمالارى بار جەتكىنشەكتەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. يۋ.وكساميتنىيدىڭ ايتۋىنشا, بىرقاتار كۇردەلى ماسەلەلەر, مىسالى, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ پسيحيكالىق دەنساۋلىعىن نىعايتۋ, بالالارعا زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋدىڭ الدىن الۋ, ميگراتسيا سالدارىنان نەمەسە تابيعي اپاتتاردىڭ كەسىرىنەن بالالاردى قورعاۋ دا ۇنەمى نازاردا. بۇل تۇرعىدا ۇكىمەتتىڭ, پارلامەنتتىڭ, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جانە ازاماتتىق سەكتور ۇيىمدارىنىڭ كۇشىن ءبىرىكتىرۋدە ۇمتىلىس جوعارى. «ءبىر عانا مىسال, تابيعي اپاتتاردىڭ تاۋەكەلدەرىن ءتومەندەتۋ ءۇشىن ورمان جانە دالا ورتتەرىن ۋاقتىلى ايقىنداۋ, سونىمەن قاتار جاعدايدى مونيتورينگتەۋ جانە سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ جۇمىستارىن جوسپارلى ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا ءوزدىگىنەن باسقارىلاتىن ۇشاقتارعا كەزەكتى تەستىلەۋدى وتكىزدىك. بىلايشا ايتقاندا بۇل ءبىزدىڭ قورعا پالەندەي قاتىسى جوق ءتارىزدى. الايدا, ءىىم توتەنشە جاعدايلار كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, 2018 جىلى قازاقستاندا 14 567 ءورت جاعدايى تىركەلىپتى. ودان 3 ميلليارد تەڭگەدەن اسا ماتەريالدىق زالال كەلىپ, 434 ادام قازا تاۋىپ, 412 ادام ءتۇرلى اۋىرتپالىق دارەجەسىندە جاراقات العان ەكەن. سۋ تاسقىنىنان 2018 جىلى شامامەن ءبىر جارىم مىڭنان اسا ءۇي زارداپ شەگىپ (سۋ باسقان), ماتەريالدىق زالال 3 ميللياردتان اسا تەڭگەنى قۇراعان. ال وسىدان بالالار زارداپ شەكپەي مە؟ سوندىقتان درونداردى پايدالانۋ ءجونىنەن يۋنيسەف قولداۋ كورسەتتى. نەمەسە ميگراتسيا ماسەلەسى. قازىر قازاقستاندا قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى ارتا تۇسۋدە. قالادا قاجەتتى قىزمەتتەردى الۋدا ولاردىڭ ماماندانعان تۇرلەرى كوپ بولعانىمەن تىركەلىمنىڭ جوقتىعىنان قيىندىقتار تۋىپ جاتادى. وسى تۇرعىدا قالالاردا بالالارعا مەيىرىمدى ورتا قۇرۋداعى جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىنىڭ ءرولىن اسىرا باعالاۋ قيىن. بۇگىنگى تاڭدا جاڭا قيىندىقتاردى نازارعا الۋدىڭ جانە بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن قۇقىقتارى بويىنشا ماسەلەلەردى شەشۋگە بيزنەس يەلەرىن, جۇرتشىلىقتى كوبىرەك قاتىستىرۋدىڭ جانە بالالاردىڭ, جاسوسپىرىمدەر مەن جاستاردىڭ وزدەرىنىڭ قالا ومىرىنە قاتىسۋىنا جاعداي جاساۋدىڭ ماڭىزى زور. قوعام ءار بالانىڭ قالادا ءوزىن ىڭعايلى, جايلى جانە قاۋىپسىز سەزىنە الاتىنداي مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, قالا ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋىنا سەپتەسە قيمىلداۋى قاجەت دەگەن ويدامىز», دەدى يۋ.وكساميتنىي.
