سەگىزساي قورعاندار كەشەنى باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ سەگىزساي (بۇرىنعى لەبەدوۆكا) اۋىلى جانە قاراتوبە اۋدانىنىڭ ەگىندىكول ەلدىمەكەنىنە جاقىن ورنالاسقان. سەگىزسايدى العاش رەت جوسپارلى ارحولوگيالىق زەرتتەگەن – ا.س.پۋشكين اتىنداعى ورال پەدوگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ گ.باگريكوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن ارحەولوگيا توبى ەكەن. 1966-1967 جىلدارى ەكى ماۋسىمدا ەكسپەديتسيا بۇگىنگى شىڭعىرلاۋ جانە تەرەكتى اۋداندارىنداعى بىرنەشە قورعاندا قازبا جۇمىسىن جۇرگىزگەن. سەگىزساي اۋىلىنان سولتۇستىك-باتىسقا قاراي 8 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان, 8 قورعاندى كەشەننەن تۇراتىن سەگىزساي ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەرىن تۇڭعىش اشقان دا وسى گ.باگريكوۆ. سول العاشقى ەكسپەديتسيانىڭ ءوزى ەرەكشە ماتەريالدار تاپتى. ءسويتىپ قورعان ماسكەۋلىك ارحەولوگتاردىڭ نازارىن اۋدارىپ, تالاي جىلعا سوزىلعان قازبا جۇمىستارى باستالدى.
- سەگىزساي القابىندا ناقتى قانشا وبا بولعانىن ەشكىم بىلمەيدى, ءدال ەسەبى جۇرگىزىلمەگەن. قازىلعان قورعاندار سول كۇيىندە ويران-بوتقاسى شىعىپ قالا بارعان. ونىڭ توپىراعىن قايتادان ءۇيىپ, العاشقى قالپىنا كەلتىرۋدى, ياعني رەكۋلتيۆاتسيا جاساۋدى ەشكىم ويلاماعان. سونداي-اق سەگىزساي قورعاندارى تۋرالى ءتۇرلى زەرتتەۋ جۇمىستارى ءبىر جەرگە جيناقتالعان جۇيەلى ەڭبەك تە ءالى كۇنگە جوق. ءبىز سەگىزسايدا ءار جىلدارى قازبا جۇمىسىن جۇرگىزگەن ارحەولوگتاردىڭ عىلىمي ەسەپتەرىن الماتىدان, ماسكەۋدەن ت.ب. وڭىرلەردەن جيناستىرىپ, وسى ءىستى قولعا الدىق, - دەيدى جانتاس نابيوللا ۇلى.
سەگىزساي قورعاندارىنان تابىلعان جادىگەرلەردىڭ قازىرگى «التىن ادام تابىلدى» دەپ جۇرگەن قازبا جۇمىستارىنان ەش كەم ەمەستىگىن مىنا مىسالداردان-اق قاراڭىز: 1967 جىلى گ.باگريكوۆ قازعان وبادان جارتىشار ءتارىزدى 207 التىن جاپسىرما, تامشى ءپىشىندى 83 جاپسىرما, قۇسقانات ءتارىزدى 130 جاپسىرما, سوم التىن بىلەزىك, كوزدەرى بار ەرەكشە التىن سىرعا شىققان. ءدال وسىنداي «w» ءارپى ءپىشىندى 44 جاپسىرما, تولقىن ءتارىزدى 268 جاپسىرما 1978 جىلى ۆ.كريگەر قازعان وبادان دا تابىلعان. ەگەر رەستاۆراتورلار قالپىنا كەلتىرسە, قازاقستاننان تابىلعان «التىن ادام» سانى ارتا تۇسەر ەدى.
دەگەنمەن, سەگىزسايدىڭ قادىرىنە جەتىپ, شىن باعاسىن بەرەتىن جۇمىستار ەندى ناقتى قولعا الىناتىن ءتۇرى بار. باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريح جانە ارحەولوگيا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى جانتاس سافۋللين ب.د.د. VI-IV عاسىرلاردان ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدەگى IV عاسىر ارالىعىندا, ياعني مىڭ جىل بويى سارمات-ساۆرومات تايپالارى كوسەمدەرىنىڭ پانتەونى بولعان القاپتىڭ ناقتى كارتاسى جاسالىپ, قازبا جۇمىستارى كەزىندە ب ۇلىنگەن وبالاردىڭ قايتا قالپىنا كەلتىرۋ قاجەتتىگىن كوتەرىپ وتىر. بولاشاقتاعى قازبا جۇمىستارى دا ەندى قاتاڭ جۇيەگە تۇسپەك. جانتاس ءسافۋلليننىڭ بۇل ءوڭىردى اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايعا اينالدىرىپ, تۋريستىك نىسانعا اينالدىرۋ تۋرالى ۇسىنىسى دا قولعا الىناتىن ءتۇرى بار.
- شىڭعىرلاۋ اۋدانى اكىمدىگى سەگىزساي القابىنا جاتاتىن ەسەنامانتاۋ ءۇستىرتى جانىنان وتەتىن حالىقارالىق سامارا-شىمكەنت اۆتوجولىنىڭ بويىنا وسى ماڭدا اسا قۇندى ارحەولوگيالىق كەشەن بار ەكەندىگىن بىلدىرەتىن ەسكەرتكىش-سىلتەمە سالۋدى ۇيعاردى. ال بولاشاقتا سەگىزساي القابىندا اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي اشۋ جوسپارىن دا قولدايمىز. 2019 جىلدىڭ 11-13-ماۋسىم كۇندەرى ءار جىلدارى «ەسەنامانتاۋ» ۇستىرتىندە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ارحەولوگ-عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن «كونە سەگىزساي» تاقىرىبىندا دالالىق ارحەولوگتار سيمپوزيۋمىن ۇيىمداستىرۋىمىزدىڭ دا ءبىر سەبەبى وسى, - دەيدى شىڭعىرلاۋ اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ باسشىسى تىلەگەن قاليەۆ.
شىڭعىرلاۋ اۋدانىنداعى سەگىزساي ەلدىمەكەنىنە قاراستى ەسەنامانتاۋ ۇستىرتىندە رەسەي فەدەراتسياسى جانە قازاقستاندىق ارحەولوگتاردىڭ قاتىسۋىمەن «ارحەولوگيا ەسكەرتكىشتەرىن ساقتاۋ جانە زەرتتەۋ. رەسەي فەدەراتسياسى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋدىڭ زاماناۋي ادىستەرى, ولاردى ساقتاۋ پروبلەمالارى جانە شەشىلۋ جولدارىن تالقىلاۋ ماسەلەلەرى» اتتى دالالىق سەمينار بولاتىنىن «ەگەمەن قازاقستان» بۇدان بۇرىن حابارلاعان بولاتىن.
باتىس قازاقستان
