فرانتسيادا – 60, اقش-تا – 65, گەرمانيادا – 67, جاپونيادا – 70, ال بىزدە…
جۇما, 19 ءساۋىر 2013 0:42
ءيا, زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋ جايى قوعامدا قىزۋ تالقىلانۋدا. استانادا باس قوسقان قازاقستاننىڭ ىسكەر ايەلدەر قاۋىمداستىعى دا بۇل ماسەلەگە ءۇن قوسىپ, وزدەرى جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر ناتيجەسىمەن ءبولىستى.
ساۋالناما بارلىق ايماقتاردا ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتار, سونىڭ ىشىندە دارىگەر, وقىتۋشى, فەرمەر, زاۋىت, فابريكا, مادەنيەت سالاسىنىڭ جۇمىسكەرلەرى, ورتا دەڭگەيدەگى مەنەدجەر, اۋىر جۇمىستا ىستەيتىن ايەلدەر, كاسىپكەر جانە تاعى باسقا دا توپتار اراسىندا ءجۇرگىزىلىپتى. زەرتتەۋگە قاتىسقان تۇرعىنداردىڭ 93 پايىزى زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋدان حاباردار ەكەنىن جەتكىزگەن.
جۇما, 19 ءساۋىر 2013 0:42
ءيا, زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋ جايى قوعامدا قىزۋ تالقىلانۋدا. استانادا باس قوسقان قازاقستاننىڭ ىسكەر ايەلدەر قاۋىمداستىعى دا بۇل ماسەلەگە ءۇن قوسىپ, وزدەرى جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر ناتيجەسىمەن ءبولىستى.
ساۋالناما بارلىق ايماقتاردا ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتار, سونىڭ ىشىندە دارىگەر, وقىتۋشى, فەرمەر, زاۋىت, فابريكا, مادەنيەت سالاسىنىڭ جۇمىسكەرلەرى, ورتا دەڭگەيدەگى مەنەدجەر, اۋىر جۇمىستا ىستەيتىن ايەلدەر, كاسىپكەر جانە تاعى باسقا دا توپتار اراسىندا ءجۇرگىزىلىپتى. زەرتتەۋگە قاتىسقان تۇرعىنداردىڭ 93 پايىزى زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋدان حاباردار ەكەنىن جەتكىزگەن. ايەلدەردىڭ 54 پايىزى بىرىڭعاي زەينەتاقى قورىن قۇرۋدى قولدايتىندىعىن ءبىلدىرىپتى. ال الەۋمەتتىك ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ 78 پايىزى 40 جاستان كەيىن ايەلدەردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ قيىندىعىن جانە جۇمىسقا تۇرۋ كەزىندە كەمسىتۋشىلىك ساقتالاتىندىعىن ءۋاج رەتىندە كەلتىرگەن. 52,6 پايىزى زەينەتكە شىعۋ جاسىن ۇلعايتۋ بالا تۋدىڭ تومەندەۋىنە اكەپ سوعادى دەسە, 30 پايىزى زەينەتكە شىعۋعا قوبالجيتىندىعىن, ال 13 پايىزى زەينەتكە شىعۋدان قورقاتىنىن ايتقان. جالپى, 43 پايىزىنىڭ زەينەتاقى لايىقتى ءومىر دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتپەيدى دەپ كۇدىكتەنەتىنى انىقتالعان.
ىسكەر ايەلدەر قاۋىمداستىعى مۇشەلەرى الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرىن سارالاي كەلە, ايەلدەردىڭ باسىم بولىگى زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا ءالى دە بولسا دايىن ەمەستىگىن ايتىپ, ول ءۇشىن حالىق اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن بارىنشا جەتىلدىرە ءتۇسۋ قاجەتتىگىن العا تارتادى. وسىعان وراي زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا ىقپال ەتىپ وتىرعان سەبەپتەردى تاعى ءبىر تالقىعا سالدى.
نەگىزىنەن ەلدە زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا بىردەن-ءبىر سەبەپ رەتىندە زەينەتاقى جيناقتاۋ قورلارىنداعى جيناقتاردىڭ از بولىپ وتىرعانى اسەر ەتكەنى بەلگىلى. ال وعان قازىرگى جۇمىسشى قاۋىمنىڭ باسىم بولىگى جيناقتاۋ قورلارىنا اقشا بولمەۋى ىقپال ەتكەن. ماسەلەن, بۇگىندە ەلىمىزدە 8,5 ملن. جۇمىس ىستەيتىن ادام بار بولسا, ونىڭ 3,5 ميلليونى, ياعني 41 پايىزى عانا تۇراقتى تۇردە وتاندىق زەينەتاقى جيناقتاۋشى قورلارىنا اقشا بولەدى ەكەن. مۇنىمەن قوسا, 2,7 ملن. ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعانداردىڭ 932-ءسى, ياعني 34,5 پايىزى عانا زەينەتاقى قورلارىنا اقشا جىبەرگەن. ال ولاردىڭ ءبارىن قوسقاندا جينالعان قور ءاربىر ادامعا شاققاندا 400 تەڭگەدەن كەلىپ وتىر. ال قالىپتى جاعدايدا 1800 بولۋى كەرەك ەكەن. ياعني قاجەتتى سومادان 4,5 پايىزعا از. ال جيناقتاۋشى قورلاردا از قارجى جيناپ وتىرعانداردىڭ 70 پايىزى – ايەلدەر. بۇدان شىعاتىنى, بولاشاقتاعى زەينەتاقى قورىنىڭ جاعدايى ايەلدەرگە بايلانىستى بولادى, دەيدى ماماندار. ال زەينەتاقى از بولعان كەزدە تومەنگى تاريف, تومەنگى باعا, الەۋمەتتىك قولداۋلاردىڭ ارتۋى تالاپ ەتىلەتىنى بەلگىلى. ەندەشە, زەينەتاقى جيناقتاۋ قورلارىندا بارىنشا مول اقشا جيناقتاۋ كىمنىڭ بولماسىن قازىردەن باستاپ نازاردا ۇستايتىن باستى مىندەتى بولسا كەرەك.
2013 جىلدان باستاپ قازاقستاندا ەڭبەككە جارامدى ادامدار سانى ازايادى, كەرىسىنشە زەينەت جاسىنداعى ادامدار كوبەيەدى, دەيدى الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر. بۇل ءۇردىس 2025-2026 جىلدارعا دەيىن جالعاسپاق. بۇل ەلىمىزدىڭ وتكەن عاسىرداعى دەموگرافيالىق جاعدايىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەن. ونى ماماندار بىلاي تۇسىندىرەدى: ماسەلەن, 2013 جىلى ەڭبەككە جارامدى ادامدار قاتارىنا 1995 جىلعى تۋىلعان جاستار قوسىلادى. ال 1995 جىلدار كەزىندە ەلدە بالا تۋ كورسەتكىشى تومەندەگەن بولاتىن. ال بيىل زەينەت جاسىنداعى ەڭبەككە جارامسىزدار قاتارىنا سوناۋ جىلدارى سوعىستان كەيىنگى «بەبي-بۋم» كەزىندە دۇنيەگە كەلگەندەر قوسىلادى. ياعني بۇل – 1948 جىلى تۋىلعان ەرلەر مەن 1953 جىلى تۋىلعان ايەلدەر. وسىعان بايلانىستى, 2012 جىلى ەڭبەككە جارامدىلار سانى 63,6 پايىز بولسا (ونىڭ 31,7 پايىزى ايەلدەر), 2030 جىلى بۇل كورسەتكىش 58,3 پايىزعا, 2050 جىلى 55,5 پايىزعا (ونىڭ 26,5 پايىزى ايەلدەر) تومەندەيدى. سونىمەن قاتار, ايتا كەتەر تاعى ءبىر ءجايت, زەينەتكەرلەردىڭ سانى 2012 جىلى بارلىق تۇرعىنداردىڭ 10 پايىزىن قۇراعان, ونىڭ 7,2 پايىزى ايەلدەر بولعان. ال 2030 جىلدارعا قاراي زەينەتكەرلەر سانى بارلىق تۇرعىنداردىڭ 13,6 پايىزىن, 2050 جىلعا دەيىن 15,3 پايىزىن قۇرايدى دەپ كۇتىلۋدە. ال ونىڭ 10,7 پايىزى ايەلدەر بولماق. سونداي-اق, بۇگىندە ايەلدەردىڭ زەينەتاقى جيناقتاۋ قورلارىنداعى جيناقتارى ەرلەرمەن سالىستىرعاندا 25 پايىزعا تومەن. ال ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ ەسەپتەۋلەرى بويىنشا, 2015 جىلى بۇل 50 پايىزعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن. ال 2018 جىلعا قاراي مۇلدە ازايىپ, تەڭگەرىمسىزدىككە اكەلەدى. ونىڭ سالدارى ايەلدەردىڭ مۇلدە تومەن زەينەتاقى الۋىنا اكەپ سوقتىرادى. وسىعان وراي قازاقستان ايەلدەردىڭ زەينەتكە شىعۋ جاسىن ءار جىل سايىن 6 اي قوسىپ, 58-دەن 63-كە كوتەرۋدى ويلاستىرىپ وتىر. زەينەتاقى جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بۇگىندە الەم ەلدەرىنىڭ ءبىرازىندا ورىن الۋدا. وعان جاھان حالقىنىڭ جاپپاي ءومىر ءسۇرۋ جاسى ۇزارىپ, قارتتار قاتارىنىڭ كوبەيۋى, كەرىسىنشە, سوڭعى كەزدەرى بالا تۋدىڭ ازايۋى ءبىر سەبەپ بولسا, سونداي-اق, ەۋروپانى تىعىرىققا تىرەگەن قارجىلىق داعدارىس تا بارىنشا اسەر ەتىپ وتىر. ماسەلەن, گەرمانيادا 2012-2019 جىلدار ارالىعىندا زەينەتكە شىعۋ مەجەسىن بىرتىندەپ 65-تەن 67 جاسقا ۇلعايتۋ ءجۇرىپ جاتسا, نيدەرلاندى (63-تەن 65 جاسقا) مەن يسپانيادا (65-تەن 67 جاسقا) بۇل ۇدەرىس 15 جىلعا سوزىلماق. ال, يتاليا وتكەن جىلدان باستاپ ايەلدەردىڭ زەينەتتىك جاسىن بىردەن 60-تان 65-كە كوتەردى. مۇنداي وزگەرىس جاساۋدى گرەكيا, ۇلىبريتانيا, اۆستريا جانە ليتۆا بيلىگى دە ويلاستىرىپ جاتقان كورىنەدى. سونىمەن قاتار, اقش, فرانتسيا, جاپونيا, ۆەنگريا, پولشا, چەحيا سىندى ەلدەردە دە ايەلدەردىڭ زەينەتكە شىعۋ جاسى جوعارى.
زەينەتكە شىعۋ جاسىن ۇلعايتۋ, ارينە, وتە كۇردەلى ماسەلە. بۇل رەتتە حالىقتىڭ سانى, جۇمىسپەن قامتىلۋى جانە ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ ءال-اۋقاتى ەسكەرىلۋى ءتيىس. قازاقستاننىڭ ىسكەر ايەلدەر قاۋىمداستىعى جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر ناتيجەسى دە ەلىمىزدە بۇل باعىتتا قولعا الاتىن شارالار بارشىلىق ەكەندىگىن كورسەتىپ بەردى. ماسەلەن, جاسى ۇلعايعان ايەلدەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جاعدايلارىن قالىپتاستىرۋ, اۋىل-ايماقتاردا ولارعا ارناپ جۇمىس ورىندارىن اشۋ سياقتى شارالار دا وتە ماڭىزدى. سەبەبى, ايەلدەردىڭ جاسىن ۇلعايتۋ زەينەتاقى جيناقتارىنداعى جينالىمداردى ۇلعايتۋدى كوزدەپ وتىرسا, بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ولار سول زەينەت جاسىنا دەيىن جۇمىس ىستەپ, جيناق قورلارىنا اقشا اۋدارىپ وتىرۋى كەرەك.
قازاقستاننىڭ ىسكەر ايەلدەر قاۋىمداستىعى وتىرىس سوڭىندا الەۋمەتتىك زەرتتەۋ قورىتىندىسىن ءتيىستى ورگاندارعا جىبەرەتىندىگىن ايتىپ, ونى زاڭ قابىلداۋ كەزىندە نازارعا السا دەگەن ۇمىتپەن تارقاستى.
ەلدەر ايەلدەردىڭ زەينەتكە شىعۋ جاسى
اۆستريا 60 جاس
ۇلىبريتانيا 60 جاس
گەرمانيا 67 جاس
يتاليا 60 جاس
قازاقستان 58 جاس
نيدەرلاندى 65 جاس
رەسەي 55 جاس
اقش 65 جاس
فرانتسيا 60 جاس
شۆەتسيا 61 جاس
جاپونيا 70 جاس
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
