دەگەنمەن وسى كۇندەرى ەلىمىزدەگى ساۋدا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعى دابىل قاعۋعا كوشىپ, ءۋاجدەرىن العا تارتىپ وتىر. كودەكس جوباسىنىڭ ەرەجەلەرىنە بايلانىستى ەلدەگى مىڭداعان ساۋدا نۇكتەلەرى شىعىنعا باتادى دەپ الدىن الا دابىل قاعۋدا. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى دايىنداعان اتالعان جوبا اياسىندا قازىر ماقۇلداستىرۋ راسىمدەرى وتكىزىلىپ جاتىر.
قازاقستان ساۋدا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى جىبەك اجىباەۆانىڭ ايتۋىنشا, تەمەكىنى ساۋدا سورەلەرىنە جايعاستىرۋعا تىيىم سالۋ 2013 جىلى تالقىلانىپ, قابىلدانباي قالعان ەدى. ويتكەنى بۇل نورما ماقساتقا ساي ەمەس جانە شىلىم شەگۋگە قارسى كۇرەسۋگە كومەكتەسە المايدى دەگەن شەشىم شىققان.
– دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى بۇل ماسەلەنى تاعى دا كوتەرىپ وتىرعانى ءتۇسىنىكسىز. تەمەكى – ءىشىمدىك نەمەسە قۇرامىنداعى قانتى مەن تۇزى كوپ ونىمدەر سەكىلدى زاڭدى تاۋار. شىنىن ايتقاندا, بۇل ءونىمدەردىڭ تۇتىنۋشىلارعا زيان كەلتىرۋ دەڭگەيى تەمەكىگە قاراعاندا ءالدەقايدا جوعارى. مۇنداي قيسىنعا سالاتىن بولساق, وندا بۇكىل تاۋارلاردى جايعاستىرۋعا تىيىم سالۋ قاجەت, – دەيدى ج.اجىباەۆا.
بىراق ساۋداگەرلەر قانت پەن تۇز ءدال تەمەكى ونىمدەرى سياقتى تاۋەلدىلىك تۋدىرمايتىنىن قاپەرگە العىسى كەلمەيتىن سەكىلدى.
AC Nielsen مالىمەتتەرى بويىنشا, 2018 جىلى قازاقستانداعى كونترافاكتالىق ءونىم ۇلەسى شامامەن 1,8-2%-دى قۇراعان. وسىلايشا مەملەكەتتىك بيۋدجەت سالىق ءتۇرىندە تۇسەتىن ەڭ كەم دەگەندە 1,9 ملرد تەڭگە قارجىدان ايرىلىپ قالعان كورىنەدى.
«تەمەكىنى كورنەكى جايعاستىرۋعا تىيىم سالۋ ساتۋشى ءسورەسىنە تىعىپ ساتىلاتىن كونترافاكتالىق ءونىمنىڭ ءتۇسۋ ىقتيمالدىعىن ارتتىراتىنى ءدالەلدەنگەن. ماسەلەن بەدەلدى AC Nielsen حالىقارالىق اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, كورشىلەس رەسەيدە 2014 جىلى تەمەكىنى اشىق ساتۋعا تىيىم سالعاننان كەيىن, زاڭسىز تەمەكى ءونىمدەرىنىڭ ساتىلىمى 2013 جىلى 19,3%-دان 2016 جىلى 28,3%-عا دەيىن جەتكەن», دەيدى ساۋدا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسادىق ابىشەۆ.
الايدا ادامنىڭ ءومىرىن دە, ەكى وكپەسىن دە تۇنشىقتىرعان تەمەكى دەگەن جاپىراق تا – ءازازىل. بۇل قادامعا بارىپ وتىرعان مەملەكەت ءۇشىن باستاپقىدا قانداي قيىندىقتار مەن كەدەرگىلەر تۋىنداسا دا – ول سول ەل حالقىنىڭ دەنساۋلىعىنان ارتىق ەمەس.
سونداي-اق ريتەيل تومەندەگىدەي ءۋاجدى تىقپالاپ وتىر. تەمەكىنى جايعاستىرۋعا تىيىم سالىنعانىمەن, بۇل تەمەكى شەگۋ دەڭگەيىنىڭ قاز-قالپىندا قالۋىنا الىپ كەلگەن, مۇنى باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسى كورسەتىپ وتىر. ماسەلەن, كانادا مەن يرلانديادا تىيىم سالىنعاننان كەيىن, شاعىن دۇكەندەردەگى ساتىلىم تومەندەپ, زاڭسىز ساۋدا ايتارلىقتاي وسكەن. يرلانديادا تىيىم سالىنعاننان كەيىنگى اينالىمداعى زاڭسىز ءونىمنىڭ باستاپقى ۇلەسى 12%-عا جۋىق بولعان, بۇل تۇستا ولاردىڭ جارتىسى كونترافاكتالىق ءونىم بولعان. ال قازىرگى تاڭدا يرلاندياداعى زاڭسىز ءونىم ۇلەسى بۇكىل جالپى نارىقتىڭ 25%-ىن قۇراپ وتىر.
«شاعىن دۇكەندەر – قازاقستانداعى كوپتەگەن وتباسىلاردىڭ باستى تابىس كوزى, سونىڭ ءىشىندە مەنىڭ وتباسىم دا بار. تەمەكى سورەلەرىن جابۋ, ارنايى جابدىقتار ساتىپ الۋ ءبىزدىڭ قالتامىزعا اۋىرتپالىق سالماق. ءبىز سالىق تولەپ, ادامدارعا جۇمىس بەرەمىز. ال ءبىزدى ەندى كۇندەلىكتى تابىسىمىزدىڭ تورتتەن ءبىرىنەن ايىرماقشى. تەمەكى قوراپتارىنا قورقىنىشتى سۋرەتتەردى جاپسىرۋ, تەمەكى باعاسىن كوتەرۋ, وسى ۋاقىت ىشىندە ەنگىزىلگەن تىيىمدار ەش ناتيجە بەرمەگەن بولسا, نەلىكتەن سورەلەردى جابۋ بۇل ءماسەلەنى شەشە الماق؟ مۇنداي نورما ءىرى جانە شاعىن ساۋدا نۇكتەلەرىن تەڭسىز جاعدايعا قويىپ وتىر دەپ ەسەپتەيمىن», دەپ نارازىلىعىن ءبىلدىردى الماتىلىق دۇكەندەردىڭ ءبىرىنىڭ قوجايىنى ايگۇل يبراەۆا.
ارينە, بۇل ءباسپاسوز ءماسليحاتىنا ريتەيل دايىندىقپەن كەلگەنى ءسوزسىز. بىراق شاعىن بيزنەستىڭ يەسى بەسىكتەن بەلى شىقپاعان بالاسىنىڭ شىلىمعا اۋەس بولعانىن قالار ما ەكەن؟ ازدى-كوپتى پايدا ءۇشىن جاقىندارىنىڭ تەمەكىنىڭ زيانىنان ءومىرى قىسقارعانىنا, ءتۇرلى دەرتتەرگە دۋشار بولعانىنا كەلىسەر مە ەدى؟
قاۋىمداستىق وكىلدەرى تەمەكى شەگۋگە قاتىستى ماسەلەنى سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋدى كۇشەيتۋ جانە وسكەلەڭ ۇرپاقتى دۇرىس تاربيەلەۋ شارالارىن ءوتكىزۋ ارقىلى شەشۋدى ۇسىنادى. ال دۇرىس ويلاستىرىلماعان تىيىم سالۋلار ەلدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس تابىنا, سونداي-اق مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە ورنى تولماس زيان كەلتىرەدى دەسەدى.
«تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى ەل ەكونوميكاسىنىڭ باستى قوزعالتقىشى دەپ اتادى. وسى سالانىڭ قىزمەتىنە جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋ جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ قۇرىلۋىنا, الەۋمەتتىك ءماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىنە, سونداي-اق نارىقتاعى تەپە-تەڭدىكتىڭ ورناۋىنا الىپ كەلمەك. الايدا ءىس جۇزىندە مەملەكەتتىك ورگاندار شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن نورمالاردى دايىنداپ وتىر» دەگەن ساۋدا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعى تەمەكى ساتۋدان بولەك, تابىس تابۋدىڭ مىڭ ءتۇرلى جولى بار ەكەنىن ۇمىتپاعانى ءلازىم.
