قوعام • 28 مامىر، 2019

تەمەكى ونىمدەرىن ساتۋعا تىيىم سالۋ ءومىردى ۇزارتا ما؟

808 رەت كورسەتىلدى

الداعى ۋاقىتتا «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكس جوباسىنىڭ ەرەجەلەرى كۇشىنە ەنسە، تەمەكى شىعارۋشىلارعا دا، ساتۋشىلارعا دا، شەگەتىندەرگە دە كەدەرگى تۋاتىنى ءسوزسىز. مۇنداي شەشىم قابىلداۋ مەملەكەتكە دە از شىعىن اكەلمەيدى. الايدا، ادام دەنساۋلىعىنان قىمبات نە بار؟..

دەگەنمەن وسى كۇندەرى ەلىمىز­دەگى ساۋدا كاسىپورىندارى قاۋىم­داستىعى دابىل قاعۋعا كوشىپ، ءۋاج­دەرىن العا تارتىپ وتىر. كودەكس جوباسىنىڭ ەرەجەلەرىنە باي­ل­انىستى ەلدەگى مىڭداعان ساۋدا نۇك­تەلەرى شىعىنعا باتادى دەپ الدىن الا دابىل قاعۋدا. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى دايىنداعان اتالعان جوبا اياسىندا قازىر ماقۇلداستىرۋ راسىمدەرى وتكىزىلىپ جاتىر. 

قازاقستان ساۋدا كاسىپورىن­دا­رى قا­ۋىمداستىعىنىڭ ۆيتسە-پرە­زي­دەنتى جىبەك اجىباەۆانىڭ اي­تۋىن­­شا، تەمەكىنى ساۋدا سورە­لەرىنە جايعاستىرۋعا تىيىم سالۋ 2013 جىلى تالقىلانىپ، قابىل­دان­باي قالعان ەدى. ويتكەنى بۇل نور­­ما ماقساتقا ساي ەمەس جانە شى­­لىم شەگۋگە قارسى كۇرەسۋگە كو­­مەك­­تەسە المايدى دەگەن شە­شىم شىققان.

– دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيستر­لىگى بۇل ماسەلەنى تاعى دا كوتەرىپ وتىر­­­­­عا­نى ءتۇسى­نىك­سىز. تەمەكى – ءىشىم­­­دىك نە­مەسە قۇ­رامىن­داعى قان­تى مەن تۇزى كوپ ونىمدەر سەكىل­دى زاڭ­­دى تاۋار. شىنىن ايتقاندا، بۇل ءونىم­­دەردىڭ تۇتىنۋشىلارعا زيان كەل­­تىرۋ دەڭگەيى تەمەكىگە قارا­­­­عان­د­ا ءال­دە­قاي­دا جوعارى. مۇن­­­­داي قي­­سىنعا سالا­تىن بول­ساق، وندا ب­ۇ­كىل تاۋارلاردى جاي­عاس­­تىرۋ­عا تى­­يىم سالۋ قاجەت، – دەيدى ج.اجىباەۆا.

بىراق ساۋداگەرلەر قانت پەن تۇز ءدال تەمەكى ونىمدەرى سياقتى تاۋەلدىلىك تۋدىرمايتىنىن قاپەرگە العىسى كەلمەيتىن سەكىلدى.

قازاقستانداعى بارلىق دۇكەندەر مەن سۋپەرماركەتتەردى بىرىكتىرىپ وتىرعان جانە ولاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋمەن اينا­لىساتىن ساۋدا كاسىپورىندارى قاۋىم­­داستىعى باسشىسىنىڭ پىكىرىن­شە، كودەكستىڭ جاڭا نورمالارى مىندەت­تى تۇردە مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسە­تىن سالىق­تىڭ ايتارلىقتاي قىس­قارۋى­نا، كونترا­فاك­تالىق ونىمدەر­دىڭ كو­بەيۋى­نە، سون­داي-اق جۇمىس ورىندارى­نىڭ قىس­قارۋىنا جانە شاعىن كاسىپورىن­داردىڭ جابىلۋىنا الىپ كەلمەك.

AC Nielsen مالىمەتتەرى بويىنشا، 2018 جىلى قازاقستانداعى كونترافاكتالىق ءونىم ۇلەسى شامامەن 1،8-2%-دى قۇراعان. وسى­لايشا مەملەكەتتىك بيۋدجەت سالىق ءتۇ­رىن­دە تۇسەتىن ەڭ كەم دەگەندە 1،9 ملرد تەڭ­گە قارجىدان ايرىلىپ قالعان كورىنەدى. 

«تەمەكىنى كورنەكى جايعاس­تىرۋعا تى­يىم سالۋ ساتۋشى ءسو­­­رەسىنە تىعىپ سا­تى­لاتىن­ كون­­­­­­ترافاكتالىق ءونىمنىڭ ءتۇ­سۋ ىق­­­­تيمالدىعىن ارتتىراتىنى ءدا­لەلدەنگەن. ماسەلەن  بەدەلدى AC Nielsen حالىقارالىق اگەنت­تىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا، كور­شىلەس رەسەيدە 2014 جىلى تە­مە­كىنى اشىق ساتۋعا تىيىم سال­عاننان كەيىن، زاڭسىز تەمەكى ءونىم­دەرىنىڭ ساتىلىمى 2013 جى­­لى 19،3%-دان 2016 جىلى 28،3%-عا دەيىن جەتكەن»، دەي­دى ساۋدا كاسىپورىندارى قاۋىم­­داستىعىنىڭ پرەزيدەنتى نۇر­سادىق ابىشەۆ.

الايدا ادامنىڭ ءومىرىن دە، ەكى وك­پەسىن دە تۇنشىقتىرعان تەمەكى دەگەن جا­پىراق تا – ءازازىل. بۇل قادامعا بارىپ وتىر­­عان مەملەكەت ءۇشىن باستاپقىدا قان­داي قيىندىقتار مەن كەدەرگىلەر تۋىنداسا دا – ول سول ەل حالقىنىڭ دەنساۋلىعىنان ار­­تىق ەمەس. 

سونداي-اق ريتەيل تومەن­دەگىدەي ءۋاجدى تىقپالاپ وتىر. تە­مەكىنى جايعاستىرۋعا تى­يىم سالىنعانىمەن، بۇل تەمەكى شە­گۋ دەڭگەيىنىڭ قاز-قالپىندا قالۋىنا الىپ كەلگەن، مۇنى باس­قا ەلدەردىڭ تاجىريبەسى كور­­سەتىپ وتىر. ماسەلەن، كا­­نادا مەن ير­لان­ديادا تىيىم­ سالىنعاننان كەيىن، شا­عىن دۇكەندەردەگى ساتى­لىم تومەندەپ، زاڭسىز ساۋدا ايتارلىقتاي وسكەن. يرلانديادا تىيىم سالىنعاننان كەيىنگى اي­نالىمداعى زاڭسىز ءونىمنىڭ باس­تاپقى ۇلەسى 12%-عا جۋىق بول­عان، بۇل تۇستا ولاردىڭ جار­تىسى كون­ترافاكتالىق ءونىم بولعان. ال قازىرگى تاڭدا يرلاندياداعى زاڭ­­سىز ءونىم ۇلەسى بۇكىل جالپى نارىقتىڭ 25%-ىن قۇراپ وتىر. 

تۋرا وسىنداي جاعداي باسقا دا حا­لىق­ارالىق نارىقتاردا ورىن الدى: كانادانىڭ ونتاريو ءجا­نە كۆەبەك پروۆينتسيالارىندا العاش رەت تەمەكى ونىمدەرىن جاي­­­­عاستىرۋعا تىيىم سالىنعان كەز­دە، زاڭسىز ساۋ­دا­نىڭ جەدەل قار­قىنمەن ءوس­كەنى بايقالعان (ونتاريودا 2007 جىلى 31،6%-دان 48،6%-عا دەيىن جانە كۆەبەكتە 2007 جىلى 30،5%-دان 40،1%-عا دەيىن). 
بىرقاتار ساۋدا نۇكتەلەرى ءۇشىن تەمەكى ونىمدەرىنە ارنالعان ءسو­رە­­لەردى قايتا جابدىقتاۋعا باي­لانىستى شىعىندار اۋىر تالاپ­قا اينالۋى مۇمكىن. تە­مەكىنى ساقتاۋ­عا جانە ساتۋ­شىنىڭ سۇراۋى بويىن­­شا عانا تەمەكىنى كورسەتۋگە ءمۇم­كىندىك بەرەتىن ار­نايى ساۋدا جاب­دىقتىڭ ورتاشا قۇنى 180 مىڭ تەڭگە تۇرادى. وسى­لايشا مۇن­داي جابدىقتى سا­تىپ الۋعا كەتەتىن شىعىن شا­­عىن جانە ورتا بيز­نەستىڭ، ءاسى­رەسە، شاعىن بولشەك ساۋدا نۇك­تەلە­رىنىڭ موينىنا جۇك بولىپ تۇسەدى-ءمىس. 
الايدا ورتانقول تەمەكى شە­گەتىن ءاربىر ادام جىلىنا كەم دە­­گەندە 1 مىڭ اقش دوللارىنا شىعىندالىپ قانا قويماي، ءوز ءومى­رىن دە، كەلەشەگىن دە ۋلا­پ­ وتىر­عانىن نەگە قاپەردەن شىعا­را­مىز؟!
سول سياقتى قوعام بەلسەن­دىلەرى بۇل شەشىمدەر نە دۇكەن­دەردىڭ جابىلۋىنا، نە تەمەكىنى زاڭ­سىز ساتۋعا الىپ كەلەدى دەپ الاڭ­داپ وتىرعان جايى بار ەكەن. كودەكسكە ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر ءجۇز­دەگەن ساۋدا نۇكتەلەرىن تا­قىر­عا وتىرعىزباق. شاعىن ساۋدا نۇك­تەلەرىنىڭ تابىسى كەم دەگەندە 25%-عا تەمەكى ونىمدەرىن وتكىزۋگە تاۋەل­دى.

«شاعىن دۇكەندەر – قازاق­­ستان­داعى كوپتەگەن وتبا­سى­لاردىڭ باستى تابىس كوزى، سونىڭ ءىشىن­دە مەنىڭ وتباسىم دا بار. تەمە­كى سورەلەرىن جابۋ، ارنايى جاب­دىقتار ساتىپ الۋ ءبىزدىڭ قال­تامىزعا اۋىرتپالىق سالماق. ءبىز سالىق تولەپ، ادامدارعا جۇمىس بەرەمىز. ال ءبىزدى ەندى كۇندەلىكتى تا­بىسىمىزدىڭ تورتتەن ءبىرى­نەن ايىرماقشى. تەمەكى قو­راپ­تا­رى­نا قورقىنىشتى سۋرەتتەردى جاپ­­سىرۋ، تەمەكى با­عاسىن كوتەرۋ، وسى ۋاقىت ىشىندە ەنگىزىلگەن تى­يىم­دار ەش ناتيجە بەرمەگەن بولسا، نەلىكتەن سورەلەردى جا­بۋ بۇل ءما­سەلەنى شەشە الماق؟ مۇن­داي نور­ما ءىرى جانە شاعىن ساۋدا نۇك­تەلەرىن تەڭسىز جاعدايعا قويىپ وتىر دەپ ەسەپتەيمىن»، دەپ ­نارازىلىعىن ءبىلدىردى الما­ت­ى­لىق دۇكەندەردىڭ ءبىرىنىڭ قو­جايىنى ايگۇل يبراەۆا.

ارينە، بۇل ءباسپاسوز ءماسلي­حاتىنا ريتەيل دايىن­­دىقپەن كەل­گەنى ءسوزسىز. بىراق شا­عىن بيز­­­نەستىڭ يەسى بەسىكتەن بەلى شىق­­پاعان با­لا­سىنىڭ شى­لىم­عا اۋەس بول­عانىن قالار ما ەكەن؟­ از­­دى-كوپتى پايدا ءۇشىن جا­قىن­دا­رىنىڭ تە­مە­كى­نىڭ زيا­نىنان ءومىرى قىس­قار­عا­نى­نا، ءتۇرلى دەرتتەرگە دۋشار بول­عانىنا كەلى­سەر مە ەدى؟

سونىمەن ەلىمىزدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى زاڭ جو­باسىنا قارسى قول جيناۋ­دى باس­تاپ كەتتى. قازىر وعان 2500 ادام قول قويعان كورىنەدى. كاسىپكەرلەر پەتيتسيانى ەل ۇكى­مەتىنە جولدايىن دەپ وتىر. سونىمەن قا­تار كاسىپكەرلەر كو­دەكستىڭ جا­ڭا نورمالارىنا قاتىستى نارا­زىلىقتارىن ءبىل­دىرۋ ءۇشىن بەينە-ۇندەۋدى دايىن­داپ قويعان. 

قاۋىمداستىق وكىلدەرى تە­مەك­ى شەگۋگە قاتىستى ماسەلەنى سا­لاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋدى كۇشەيتۋ جانە وسكەلەڭ ۇرپاقتى دۇرىس تاربيەلەۋ شا­رالارىن ءوت­كىزۋ ارقىلى شە­شۋدى ۇسىنادى. ال دۇرىس وي­لاستىرىلماعان تىيىم سالۋلار ەلدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس تابىنا، سونداي-اق مەم­لەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى بيۋد­جەتكە ورنى تولماس زيان كەل­تىرەدى دەسەدى. 

«تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ قازاقستان حال­قىنا جول­داۋىندا شا­عىن جانە ورتا بيزنەستى ەل ەكونوميكاسىنىڭ باستى­ قوز­عالت­قىشى دەپ اتادى. وسى سالانىڭ قىزمەتىنە جان-جاقتى قول­داۋ كورسەتۋ جا­ڭا جۇمىس ورىن­دارىنىڭ قۇ­­رى­لۋىنا، الەۋمەتتىك ءما­سەلەلەردىڭ شەشىلۋىنە، سونداي-اق نا­رىقتاعى تەپە-تەڭدىكتىڭ ورناۋىنا الىپ كەلمەك. الايدا ءىس جۇزىندە مەم­لەكەتتىك ورگاندار شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن نور­مالار­دى دا­يىنداپ وتىر» دەگەن ساۋدا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعى تەمەكى ساتۋدان بولەك، تابىس تا­­بۋدىڭ مىڭ ءتۇرلى جولى بار ەكەنىن ۇمىتپاعانى ءلازىم.

ءيا، ادام دەنساۋلىعىنان ار­تىق، ادام دەنساۋلىعىنان قىم­بات نە بار؟

الماتى
سوڭعى جاڭالىقتار

نار نارىمبەتوۆ ەدى...

قازاقستان • كەشە

«وميكرون» شتامى وقشاۋلايدى

كوروناۆيرۋس • كەشە

پورترەتتەگى پاراسات

ەلباسى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار