شتاب-پاتەرى ۆاشينگتوندا ورنالاسقان حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ سايتىندا قازاقستانعا قاتىستى جاريالانعان رەسمي مالىمدەمەدە بىلاي دەلىنگەن: «جۇمىس ىستەمەي تۇرعان نەسيەلەر كولەمىن ازايتۋ ءۇشىن قازاقستان بانكتەرىنىڭ ەلدىڭ رەسمي بيلىك ورىندارىمەن بىرگە كەڭىرەك اۋقىمداعى شارالاردى باتىلىراق ءىس جۇزىنە اسىرعانى ماڭىزدى بولماق».
دەمەك حالىقتىڭ قايتارىلماعان نەسيەسى مەن مەملەكەتتىڭ ءيميدجىن ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بانكىنىڭ العاشقى ءتوراعاسى عالىم باينازاروۆ: «ەگەر بانكتەر قارىزىن قايتارا المايتىنداي جاعدايدا قالسا, ونىڭ ورنىن مەملەكەت جابادى» دەيدi. ياعني, مەملەكەت بانكتەر ءۇشiن تاۋەكەلگە بەل بايلايدى.
بانك اكادەمياسىنىڭ رەكتورى بەيسەنبەك زيابەك: «ەگەر قازاقستاندىق بانك ءوزiنiڭ سىرتتان العان نەسيەسiن قايتارا المايتىن بولسا, سول نەسيەنi بەرiپ وتىرعان شەتەلدiك بانكتەر لوندون نەمەسە پاريج كرەديتورلار كلۋبىنا جۇگiنەدi. ال ولار ءوز كەزەگiندە مەملەكەتكە قىسىم جاسايدى» دەيدi. ول سونىمەن قاتار بiزدiڭ بانكتەر مەملەكەتتiڭ يميدجiن العا تارتىپ قارىز الاتىنىن, ونى كەيiن گرۋزيا سەكiلدi مەملەكەتتەرگە سالىپ كەلگەنىن تىلگە تيەك ەتىپ ءوتتى. «بانكتەردiڭ باسىنا كۇن تۋاتىن بولسا, ونىڭ جاۋاپكەرشiلiگi مەملەكەتتiڭ, ياعني قاراپايىم سالىق تولەۋشiلەردiڭ موينىندا قالادى», دەيدى بەيسەنبەك زيابەك.
باسىندا نەسيەسى جوق وتباسىنىڭ سيرەك كەزدەسەتىنى دە راس. نەسيە تۇرمىستىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ بارادى. بىزدە بانكپەن بايلانىسى جوق ادامنىڭ از ەكەنىن ەكونوميستەردىڭ ءوزى اشىق ايتا باستادى. قارىز ءتولەپ كۇن وتكىزىپ جۇرگەن قازاقستاندىقتاردىڭ سانى قانشا ەكەنىن ناقتى ايتۋ مۇمكىن ەمەس. ءتىپتى بۇل ساۋالدىڭ جاۋابىن ءبىرىنشى نەسيە بيۋروسىنىڭ سايتىنان دا تابا المادىق.
– 2008 جىلعى داعدارىستان كەيىن ەسىن جيناي باستاعان كوممەرتسيالىق بانكتەر جەڭىل جولدى تاڭدادى. ولار قايتارىمى تەز بولاتىن نەسيە كوزدەرىن تۇتىنۋ سەكتورىنان تاپتى. بۇكىل الەمدە ماتەريالدىق قۇندىلىق ءبىرىنشى پلانعا شىعىپ وتىر. بانكتەر ادامداردىڭ وسى السىزدىگىن ءدوپ باسىپ, باعىتتارىن وسىلاي قاراي بۇرا قويدى. جاستار بىرىنەن-ءبىرى قالعىسى كەلمەي, قىمبات تەحنيكالىق تۇرلەرىن الۋعا جانتالاسىپ, كليەنت ءۇشىن تالاس تۋدىردى. بانكتەر دە بىرىنەن-ءبىرى اسىپ تۇسكىسى كەلىپ, نەبىر قىمبات تۇتىنۋ زاتتارىن نەسيەگە بەرە باستادى. وسىلاي ەلىمىزدە تۇتىنۋشىلار مەن يمپورتقا دەگەن سۇرانىس وسۋدە. بۇل ءوز كەزەگىندە ەرتەڭگى پروبلەمالىق اكتيۆتەردى كوبەيتپەسە, ازايتپايدى, – دەيدى ج.شىمشىقوۆ.
ساراپشىلار 6,12 ترلن تەڭگەگە ۇلەستىرىلگەن تۇتىنۋ نەسيەلەرى ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا بانك سەكتورىنىڭ توقىراۋىنا سەبەپ بولۋى ءمۇمكىن ەكەنىن دە ايتىپ جاتىر. حالىقارالىق نارىقتاردا مۇناي باعاسى تومەندەسە, ول تۇتىنۋشىلاردىڭ ءتولەم قابىلەتىنە اسەر ەتپەي قويمايتىنى بەلگىلى. تۇرعىندار تۇتىنۋ نەسيەلەرىن جابۋدى كەشىكتىرسە, ەكونوميكالىق احۋال ناشارلاي باستادى دەپ دابىل قاعا بەرۋگە بولادى. ال ونداي كەشىكتىرۋلەر قازىردىڭ وزىندە بوي كورسەتە باستاپتى.
ساراپشىلار, حالىقتىڭ نەسيەگە دەگەن تاۋەلدىلىگىنىڭ تىم تەرەڭدەپ كەتكەنىن جانە ەندىگى جەردە ودان باس تارتۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن ايتىپ جاتىر. حالىقتىڭ تولەم قابىلەتىنىڭ دەڭگەيى كوتەرىلمەي, نەسيەگە تاۋەلدىلىك دەڭگەيى تومەندەمەيدى. مەملەكەتكە ەندىگى جەردە پايىزدىق مولشەرلەمەنى بەكىتكەن كەزدە حالىقتىڭ تۇرمىسى مەن تولەم قابىلەتىن ەسكەرۋدەن وزگە جول جوق. قولدانىستاعى نەسيەلىك ساياسات قارجىلىق سترەستەن وزدىگىمەن شىعۋعا قابىلەتسىز. بۇل – دالەلەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اقيقات. – بولاشاقتا بانك جۇيەسى بىرىڭعاي باعدارلامالىق دامۋعا كوشىپ, جەمقورلىقتى اۋىزدىقتايتىن باقىلاۋ تەتىكتەرىن كۇشەيتۋ كەرەك. كۇردەلى پروبلەمالاردى بولدىرماۋدىڭ جولى – وسى, – دەيدى ج.شىمشىقوۆ.
ساراپشى ءسوز اراسىندا 1998-2008 جىلدارداعى قارجىلىق داعدارىسقا نەسيەلىك ءدۇمپۋدىڭ سەبەپ بولعانىن ەسكە سالدى. رەسمي بيلىك داعدارىس قازاقستاندى جانامالاپ ءوتتى دەپ جىلى جابۋعا تىرىسسا دا حالىق سول داعدارىستى سەزدى.
– 2008 جىلداعى داعدارىستىڭ سەبەپ-سالدارى ءتيىستى دەڭگەيدە زەرتتەلمەدى. ءبىز سول قاتەلىكتى تاعى دا قايتالاپ جاتىرمىز. بانكتەردىڭ نەسيەسىنىڭ دەڭگەيى 60 پايىزدان اسىپ كەتتى. 1998 جىلداعى داعدارىستان ساباق العان باتىس ساراپشىلارى ونىڭ ۇلەسى 10 پايىزعا جاقىنداپ قالسا, دابىل كوتەرەدى. ال ءبىز ءۇنسىزبىز. ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەتتىڭ ۇستانىمى – تۇتىنۋ نەسيەسىندەگى پايىز ارقىلى بانكتەردىڭ بوساپ قالعان قورجىنىن تولتىرۋ. بىراق بۇل مۇمكىن ەمەس. ۇكىمەت بانكتەر بانكروتقا ۇشىراسا كومەككە كەلمەيتىنىن اشىپ ايتتى. ەندى بانكتەردىڭ كۇيرەۋى مەملەكەتكە قيىن تيەدى, – دەيدى ج.شىمشىقوۆ.
ەكونوميستىڭ پايىمداۋىنشا, نەسيە پايىزىنىڭ دەڭگەيىن پايىزدىق مولشەرلەمەنى تومەندەتۋ ارقىلى حالىقتىڭ تولەم قابىلەتىمەن دەڭگەيلەستىرە الامىز. ماسەلەن, اقش-تا پايىزدىق مولشەرلەمە 0,25 پايىز. وزبەكستانداعى پايىزدىق ءمولشەرلەمەدە بىزدەگىدەن تومەن. بۇل فاكتور وزبەك بيزنەسىنىڭ كۇرە تامىرىنا قان جۇگىرتىپ جاتىر. ال ءبىزدىڭ ەلدەگى قازىرگى 9 پايىزدىق مولشەرلەمە جاعدايىمىزدى جاقسارتا المايدى. بىزگە ونى 4-6 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ كەرەك. وسى ءتاسىل ارقىلى عانا حالىقتىڭ نەسيەنى قايتارۋ ءمۇمكىندىگىن جاقسارتا الامىز. ۇلتتىق التىن ۆاليۋتا قورىنداعى قارجى پايىزدىق مولشەرلەمەنى تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ول ءۇشىن ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت قارجى ساياساتىن قايتا قۇرۋ كەرەك.
