مەديتسينا • 28 مامىر، 2019

«گوشە» بۇعاۋىنا تۇسكەندەر

915 رەت كورسەتىلدى

1882 جىلى العاش تۇستەپ جازعان فرانتسۋز دارىگەرى گوشە اتىمەن عىلىمعا ەنگەن بۇل اۋرۋ گەنەتيكالىق سىرقاتقا جاتادى. ليزوسومدىق جيناقتاۋشى اۋرۋلار توبىنا جاتاتىن تۇقىم قۋالايتىن 50 دەرتتىڭ ءبىرى. ادام اعزاسىندا ليزوسوم فەرمەنتتەرىنىڭ گەنەتيكالىق جەتىسپەۋشىلىگىنەن ءتۇرلى ورگاندار مەن تىندەردە ماكرومولەكۋلالاردىڭ جيناقتالۋىنا اكەلەتىن اۋرۋدىڭ دياگنوزىن دەر كەزىندە قويىپ، قاجەتتى فەرمەنت بەرىلمەسە، مۇنداي پاتسيەنتتەردىڭ جاعدايى وتە اۋىر. جاس وسكىننىڭ كوكتەي سولۋى مۇمكىن.

سيرەك كەزدەسەتىن سىرقاتتاردى مەدي­تسي­نا عىلىمىندا ورفاندىق اۋرۋلار دەپ اتايدى. ورفاندىق سىرقاتتاردى زەرتتەۋ، ەمدەۋ جۇمىستارى بۇگىندە ءوزىنىڭ جەمىسىن بەرۋدە دەپ ايتسا، ارتىق ەمەس. ويتكەنى سيرەك سىرقاتتار نەۆرولوگيا، ورتوپەديا، پەدياتريا، ونكولوگيا جانە ت.ب. سالالاردا انىقتالىپ، ەمدەۋ شارالارى ءتيىمدى اتقارىلىپ ءجۇر. گەنەتيكالىق جادتىڭ جاڭىلىسى دەيمىز بە، گەندەردىڭ مۋتاتسيا­لانۋى دەيمىز بە، وسىنداي اۋىتقۋدان تۋعان دەرتتەردى ەمدەۋ وزگە اۋرۋلارعا قاراعاندا اسا بىلىكتىلىكتى قاجەت ەتەدى. ءجيى كەزدەسپەيتىن بولعاندىقتان گوشە اۋرۋىن العاشىندا راحيت-مەشەلمەن شاتاستىرىپ تا جاتادى ەكەن. شىنىندا گوشە بۇعاۋى ەلىمىز ءۇشىن ءجيى كەزدەسەتىن سىرقاتتىڭ ساناتىندا ەمەس. 

دەسەك تە، ەلوردالىق 6 بالالى مارات­تىڭ وتباسىندا وسىمەن ەكىنشى بالا گوشە بۇعاۋىنا شىرمالىپتى. «ءبىز ۇلكەن قىزى­مىزدىڭ گوشەمەن سىرقاتتانعانىن مۇلدە بىلگەن جوقپىز. دارىگەرلەرگە قانشا قارالساق تا، دياگنوزى قويىلمادى. العاشىندا راحيت، ودان كوكباۋىرى اۋىرادى دەپ وپەراتسيا جاسالعان. ءجيى-ءجيى مۇرنىنان ۇيىعان قان تۇسكەندە زايىبىم ەكەۋمىز جانىمىزدى قويارعا جەر تاپپايتىنبىز. 13-14 جاسقا كەلگەندە سۇيەكتەرى 85-90 جاسقا كەلگەن قاريالارداي وقىس قي­مىلدى كوتەرمەي مورت سىناتىن. ال كەيىن وكپەسى اۋىرادى جانە سۇيەكتەرىنىڭ سىر­قاتىن انىقتايمىز دەپ رەنتگەنگە تۇسىرگەندە قاڭقاسى كورىنبەي قالدى. اۋرۋ ونىڭ سۇيەكتەرىن جەپ قويىپتى. بىرتە-بىرتە ءالى كەمىپ، دىڭكەلەگەن قىزىما بويىنداعى دەرتى وتىڭكىرەپ كەتكەن كەزدە انا مەن بالا ۇلتتىق ورتالىعىنا جولداما بەرىلدى. سوندا عانا گوشە اۋرۋى دياگنوزى قويىلدى. قىزىمىز قايتقان سوڭ التىنشى بالامىز دۇنيەگە كەلدى. دارىگەرلەر تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋ بولعاندىقتان بارلىق بالالارىڭىزدى تەكسەرىپ كورەيىك دەپ اناليز تاپسىرعاندا كىشى قىزدا گوشە سىرقاتى انىقتالدى. تاعدىر بىزگە «سەندەر، بۇل اۋرۋدىڭ سىرىن ءبىل­دىڭ­دەر، قىزعالداقتارىڭدى ەندى قالاي ساق­تاي­سىڭدار؟» دەگەندەي. ادام ويى سان-ساققا جۇگىرەدى عوي، كەيدە دۇنيە سالعان قىزىم وسى كىشكەنتايىمنىڭ بەينەسىندە قايتا تۋدى ما ەكەن، ول ومىرگە عاشىق ەدى»، دەپ كوڭىلىندەگى شەرىن قولىنداعى قى­زىنا قاراپ باسقان اكە جۇزىنە قاراۋ قيىنعا ءتۇستى. 

ۇلتتىق انا مەن بالا عىلىمي ورتا­لى­عىنىڭ ونكوگەماتولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى داير نۇرعاليەۆ سيرەك اۋرۋ­لار­دىڭ كوپشىلىگى بالالىق شاقتا پايدا بولاتىنىن ايتادى. بۇل بالالاردىڭ 30 پايىزى 5 جاسقا دەيىن-اق ساباعىنان ەرتە ۇزىلگەن گۇلدەي شەتىنەپ كەتەدى ەكەن. جالپى، سيرەك اۋرۋلاردىڭ الەمدە تارالۋى دا ءارتۇرلى. ماسەلەن، اشكەنازدىق ەۆرەيلەردە تۋىستىق نەكەلەردىڭ ءجيى بولۋىنان 450 ادامنىڭ ىشىنەن بىرەۋى گوشە دەرتىنىڭ شىرماۋىنا تۇسسە، ال باسقا حالىقتا 100 مىڭ ادامنىڭ ىشىنەن 1 عانا اۋرۋ شىعۋى مۇمكىن. 

گوشە دەرتىنە شالدىققان بالالاردىڭ اتا-انالارى قۇرعان مۇگەدەك بالالار قو­عامدىق بىرلەستىگىنىڭ ديرەكتورى يرينا سيم: – تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋ بول­عاندىقتان، اقاۋلى گەن اتا-انانىڭ بىرىندە، كەيدە ەكەۋىندە دە كەزىگۋى مۇمكىن. ولار وزدەرى اۋىرماعانىمەن سول گەندى تاسىمالداۋشى رەتىندە ۇرپاعىنا بەرەدى. ال بالادا جاسىرىن كۇيدە ەمەس، اۋرۋ تۇرىندە ءوربۋى ىقتيمال. نەگىزى بۇل دەرتتى انىقتاۋ وڭايعا تۇسپەيدى. اكە-شەشە ەگەر بالانىڭ ءىشى قامپايىپ ءوسىپ، مۇرنىنان ءجيى قان كەتسە، تەز شارشاسا، تاماققا تابەتى بولماي، تەز اشۋلانعىش، كوڭىل كۇيىنىڭ ءار ساتىنەن قاتتى رەاكتسيالار بىلىنسە، الاڭداۋى ءتيىس  دەيدى.

اۋرۋدىڭ ەمى – فەرمەنتتى الماس­تىر­عىش تەراپيا قابىلداۋ. ءار ەكى اپتا سايىن دارىگەردىڭ باقىلاۋىندا، ستاتسيونارلىق جاعدايدا كوكتامىرعا ەنگىزىلەتىن وسى يننوۆاتسيالىق پرەپاراتتىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەرى بالانىڭ سالماعىنا ساي جىبە­رىلىپ تۇرماسا، گليۋكوتسەرەبروزيدازا فەرمەنتىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن ليپيد­تەر، ياعني مايلار كوپ مولشەردە تالاقتاعى، باۋىرداعى، سۇيەك مايىنداعى، ليمفا تۇيىندەرىندەگى جاسۋشالارعا جينا­لادى. بۇل زاتتار مي نەيروندارىن­دا جي­نالعاندا اۋىر كلينيكالىق كورى­نىس­تەر داميدى. مايلار جينالعان جاسۋ­شا­لار كولدەنەڭدەي ءوسىپ، 70-100 مكم-گە دەيىن جەتەدى. بۇل – گوشە جاسۋشالارى دەپ اتالادى. اناليز تاپسىرعاندا گوشە جاسۋشالارىنىڭ ءپىشىنى دومالاق، يادروسى ورتادا ەمەس، شەتكە ىسىرىلىپ، تسيتوپلازماسىندا وسى اۋرۋعا ءتان فيب­ريل­ليارلىق جولاقتار پايدا بولادى. جەدەل تۇرىندە بالا 2 جاسقا دەيىن عانا ءومىر سۇرسە، ال اۋرۋدىڭ وزگە دامۋ ۇدەرىسىندە وليگوفرەنيا بەلگىلەرى پايدا بولادى، ەرەسەك كىسىلەردە سپلەنومەگاليا، گيپەرسپلەنيزم جانە پانميەلوفتيز كلينيكاسى بايقالادى دەگەن دارىگەرلەر ماماندارمەن قاتار اتا-انا­نىڭ دا بالادا الدەقانداي اۋرۋ بەلگى­لەرى باي­قالسا، گەموتولوگقا جەدەل قا­رالۋى كەرەك­تىگىن ايتادى.

قاراعاندىلىق انا دا ۋايىمىمەن ءبولىسىپ، مىناداي ماسەلەلەرگە نازار اۋدارۋ كەرەگىنە ءمان بەردى. «مەن نەگىزى بالام­نىڭ دامۋىنا ءجىتى قارايتىن اتا-انانىڭ ساناتىنانمىن. 8 ايدان باستاپ بوبە­گىمنىڭ بويىنداعى اۋىتقۋلاردى انىقتاپ، دارىگەرلەردىڭ قايتا-قايتا تەكسە­رۋىن سۇرادىم. ءبىزدى 40 جىل بالالار دارىگەرى بولعان پەدياتر قارايتىن. بالامنىڭ ءىشى ۇلكەيىپ بارادى، ءتىسى كەيىندەپ شىعۋدا، مۇرنى تاۋلىگىنە 3-4 رەت قانايدى دەسەم دە ول كىسى نە ايتارىن بىلمەدى. سودان تاجىريبەلى دەگەن وبلىستىق، قالالىق پەدياترلاردىڭ ەسىگىن توزدىردىق. تەك گەماتولوگ ءدارى­گەر­دىڭ الدىنا بارعانىمىزدا گوشە اۋرۋ­ىنا ۇقسايدى، اناليز تاپسىرۋ كەرەك دەدى. ناتيجەسىن كۇتىپ، انىقتالعان كەزدە نەمەن كۇرەسۋگە ءتيىس ەكەنىمىزدى بىلدىك. قازىر بالام 6 جاستا، قاتارلاستارىمەن ويناپ جۇرگەندە ايىرماشىلىق كوزگە شالىنباعانمەن، ونىڭ قاتتى قۋانۋىنا دا، رەنجۋىنە دە بولمايدى. بالام بالا ەسەبىندە تسيرككە دە بارعان ەمەس، دەنەشىنىقتىرۋ ساباعى، جۇگىرۋدىڭ قاۋپى تاعى بار، سۇيەكتەرى وتە نازىك. نەگىزى وسىن­داي سيرەك كەزدەسەتىن اۋرۋلار تۋراسىندا دارىگەرلەر تۇگىل، قوعامنىڭ ءاربىر مۇشە­سىنىڭ بىلگەنى ابزال. كەيدە دياگنوز ۋاقتىلى قويىلمايدى. دارىگەرلەر دۇرىس دياگنوزدى ءوز ۋاقىتىندا قويعان جاع­دايدا دا پرەپاراتتاردى بىردەن الۋعا مۇمكىندىكتەر بولماي جاتادى. بۇل جاع­داي مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلارعا بايلانىستى، كەز كەلگەن وبلىس گوشە اۋرۋى انىقتالعان بالاعا ءدال سول كەزدە پرەپاراتتى ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك تابا الماي­دى. بالالارعا كۇتۋگە تۋرا كەلەدى، ال ونىڭ سالدارى اۋىر تيەدى»، دەيدى. 

جۇزدەرىندە ۋايىم مەن ءۇمىت استاسقان اتا-انالاردان گوشە اۋرۋىنا شالدىققان بالالاردىڭ اكە-شەشەسى نەنى ءبىلۋى ءتيىس دەپ سۇرايمىن. ەڭ الدىمەن گەماتولوگ پەن پەدياتر پرەپاراتتى قابىلداۋ كەستەسىن جاساپ، قالالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باس­قارماسى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيس­ترلىگىمەن بايلانىسىپ، بالالاردى پرە­پاراتتىڭ قاجەتتى مولشەرىمەن قامتا­ما­سىز ەتۋ جايىن قوزعاۋى ءتيىس. كەيدە جىل اياعىندا بەلگىلى ءبىر ساقتىق تا جاساۋ كەرەك. كوبىنە جىل باسىندا پرە­پارات­تار­دىڭ جەتكىزىلۋى كەشىگەدى. سونداي كەزدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن فەرمەنتتى جىل اياعىن­دا از مولشەردە بەرىپ، جىل باسىندا بالانىڭ مۇلدە پرەپاراتسىز قالماۋىن ەسكەرۋ دە ماڭىزدى. 

ۇلتتىق انا مەن بالا عىلىمي ورتا­لى­عى دە­پار­­تامەنتىنىڭ باسشىسى ەرناس تولەۋ­تاەۆپەن اڭگىمەدەن مۇنداي سيرەك كەز­دەسەتىن اۋرۋلاردىڭ قارماعىنا ىلىك­كەن پاتسيەنتتەردىڭ جالپى سانى 1000 ادام­عا جۋىق ەكەنىن بىلدىك. مۇنداي پاتسيەنت­تەردىڭ فەرمەنت تولىقتىرۋشى تەراپيانى الۋى اسا ماڭىزدى. سەبەبى دياگنوز ۋاقىتىندا قويىلىپ، دۇرىس ەم تاعايىندالاتىن بولسا، پاتسيەنتتەر ۇزاق ءارى تولىققاندى ءومىر سۇرە الادى. وسى رەتتە سيرەك كەزدەسەتىن اۋرۋلاردى دياگنوستيكالاۋدىڭ جانە ەمدەۋدىڭ جاڭا ستاندارتتارىن ەنگىزۋ بويىنشا جاڭا جول كارتاسىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتىلىپ وتىر. ايتا كەتۋ كەرەك، مۇنداي سيرەك كەسەلدى ەمدەۋ قوماقتى سومانى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان ورفاندىق اۋرۋلاردى قاجەتتى تەراپيامەن قامتاماسىز ەتۋدەگى شىعىنداردى مەملەكەت تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمى اياسىندا تولىق وزىنە العان. ءبىر بالانىڭ جىلدىق ەمدەلۋىنە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 40 ملن-نان باس­تاپ، 80 ملن تەڭگەگە دەيىن بولىنەدى. سەبەبى ءبىر امپۋلانىڭ باعاسى 300-600 مىڭ تەڭگە مولشەرىن قۇرايدى. رددو مەديتسينالىق كومەكتى جەتىلدىرۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى جازيرا يمانوۆا جول كارتاسىنا سيرەك اۋرۋلاردى دياگنوستيكالاۋدىڭ جانە ەمدەۋدىڭ كلينيكالىق حاتتامالارىن قايتا قاراۋ جانە ازىرلەۋ، مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ جانە زەرتحانالىق دياگنوستيكالاۋ بويىنشا ادىستەمەلىك ۇسىنىستار ازىرلەۋ شارالارى ەنگىزىلگەنىن جەتكىزدى. وڭىرلەردە سيرەك اۋرۋعا شالدىققان بالالارعا ارنالعان كاتامنەز كابينەتتەرىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن دا ايتتى. ال 20 جىلدان استام ۋاقىت بويى سيرەك اۋرۋلاردى ەمدەۋگە ارنالعان يننوۆاتسيالىق پرەپاراتتاردى شىعارىپ كەلە جاتقان سانوفي دجەنزايم كومپانياسىنىڭ وكىلى جالعاس دانياروۆ ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋم اياسىندا قازاقستاندىق ساراپشىلارمەن جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىمەن بىرگە قىزمەت ەتۋ ارقىلى سيرەك اۋرۋعا شالدىققان پاتسيەنتتەرگە دەمەۋ بەرۋدە ءوز ۇلەستەرىن قوساتىنىن جەتكىزدى. 

سوڭعى جاڭالىقتار

كابۋلدا جارىلىس بولدى

وقيعا • بۇگىن، 17:08

وتاندىق فيلمدەردىڭ ۇلەسى ارتادى

قازاقستان • بۇگىن، 16:20

الماتىدا باقىلاۋ كۇشەيتىلدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 14:08

اقشا ەمەس، ابىروي قىمبات

بوكس • بۇگىن، 13:04

كۇرشىم وزەنى دە لاستانا باستادى

ەكولوگيا • بۇگىن، 12:38

تىلىكسىز وتا جاسالدى

مەديتسينا • بۇگىن، 12:20

ۇقساس جاڭالىقتار