ينتەرنەتتىڭ تارالۋ جىلدامدىعى ۇنەمى ءوسىپ كەلەدى. ينتەرنەتتى پايدالانۋشىلار 2008 جىلى 1 ميللياردقا جەتىپ, وعان 19 جىل جۇمسادى. 2019 جىلدىڭ باسىندا We Are Social ۇيىمىنىڭ مالىمەتى بويىنشا عالامتور اۋديتورياسى 4,39 ميللياردقا جەتىپ, الەم حالقىنىڭ جارتىسىنان استامىن قۇرادى. 2018 جىلمەن سالىستىرعاندا عالامتور پايدالانۋشىلاردىڭ سانى 366 ملن ادامعا ارتتى. ينتەرنەتتەگى حالىقتىڭ ءوسۋىمەن قاتار الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ پايدالانۋشىلارى دا ارتىپ كەلەدى. 2019 جىلدىڭ قاڭتارىندا الەۋمەتتىك جەلىلەردە 3,48 ملرد پايدالانۋشى ءتىركەلدى. كوپتەگەن ينتەرنەتتى پايدالانۋشىلار ۇيالى بايلانىس ارقىلى ينتەرنەتكە قول جەتكىزەدى. بۇگىنگى تاڭدا SIM-كارتالار سانى پلانەتا تۇرعىندارىنىڭ جالپى سانىنان اسادى. مىسالى, قازاقستاندا 26,5 ملن SIM-كارتالار پايدالانىلادى, ال ادامداردىڭ جالپى سانى شامامەن – 18,5 ملن ادام.
عالامدىق جەلى پايدالانۋشىلارىنىڭ سانى عانا ەمەس, ينتەرنەت كەڭىستىگىنە جۇمسالاتىن ۋاقىت تا وسۋدە. GlobalWebIndex ساراپشىلارى 2018 جىلى تەك قانا ينتەرنەتتى پايدالانۋشىلاردىڭ ونلاين رەجىمدە وتكىزگەن ۋاقىتى 1 ملرد جىل ەكەنىن انىقتادى. بىراق ماسەلە تەك تسيفرلى كورسەتكىشتەردە ەمەس. ويتكەنى ادام تىرشىلىگىنىڭ بارلىق پروتسەستەرى كيبەركەڭىستىككە اۋىستىرىلادى. ينتەرنەتتى تەك حات الماسۋ جانە قاجەتتى اقپاراتتى الۋ ءۇشىن عانا قولدانۋ كەلمەسكە كەتكەن. بۇگىندە ينتەرنەتتە ءبىز جۇمىس ىستەيمىز, ۇيرەنەمىز, ازاماتتىق قۇقىقتارىمىزدى قولدانامىز, ول ارقىلى كوڭىل كوتەرەمىز, ساياحاتتايمىز, قاجەتتى زاتتارعا يە بولامىز جانە باسقا دا كوپتەگەن نارسەلەر جاسايمىز. ينتەرنەتتىڭ پايدا بولۋى (IOT) ادامزاتقا ءتورتىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا كەزەڭىنە وتۋگە مۇمكىندىك بەردى جانە جاڭا تەحنولوگيالىق قۇرىلىمدى قۇرۋعا كىرىستى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇەم ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا ەلىمىزدە 2018 جىلى 6-74 جاس ارالىعىنداعى ينتەرنەت پايدالانۋشىلاردىڭ ۇلەسى 81,3% قۇرادى. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق, 2011 جىلى بۇل كورسەتكىش تەك 51,3% قۇراعان. 6 جاستان 15 جاس ارالىعىنداعى بالالاردىڭ ينتەرنەتتى پايدالانۋى 72,9% قۇرادى. ەرەسەك تۇرعىنداردىڭ ىشىندە ينتەرنەتتى پايدالانۋشىلاردىڭ ەڭ كوپ سانى نۇر-سۇلتان (90,1%), الماتى (88,2%) جانە قوستاناي (88%) قالالارىندا تىركەلگەن. ينتەرنەتتى پايدالاناتىن بالالار سانى بويىنشا قازاقستاندا ءۇش ءوڭىر كوش باستادى: نۇر-سۇلتان (78,6%), تۇركىستان (83,7%), جامبىل جانە پاۆلودار وبلىستارى (77,4%).
قازاقستاندىقتار كوپتەن بەرى ءتۇرلى ەلەكتروندى گادجەتتەردى قولدانىپ كەلەدى. ەڭ تانىمالى – بۇل قاۋىپسىزدىك پەن سالاماتتى ءومىر سالتىنا باعىتتالعان ەلەكتروندى قۇرىلعىلار. حالىق ءۇشىن گادجەتتەردىڭ ماڭىزدىلىعى ءارتۇرلى الەۋمەتتىك ساۋالنامالاردىڭ ناتيجەسى ارقىلى ايقىن كورىنەدى. مىسالعا, ازاماتتاردىڭ 16%-ى ۇنەمدىلىككە بايلانىستى گادجەتتەردەن باس تارتۋعا دايىن, ال قالعان ۋاقىتتاردى قازاقستاندىقتار جۇمىس ىستەۋگە جۇمسايدى.
2018 جىلدىڭ باسىنان ەلىمىزدە اۋقىمدى «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. باعدارلاما قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنىن جەدەلدەتۋ جانە تسيفرلى تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ارقىلى حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قولعا الىندى. باعدارلامانىڭ العاشقى جىلى ەكونوميكالىق تيىمدىلىك 218 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بۇگىندە ءبىز ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندە, مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ جانە ءوندىرىستى ۇيىمداستىرۋدا وڭ وزگەرىستەردى كورىپ وتىرمىز. SMART كومپانياسىنىڭ قالالار ينفراقۇرىلىمىن جانە قىزمەتتەرىن باسقارۋعا ارنالعان SMART جۇيەسىن ءتۇرلى حالىقارالىق قۇرىلىمدار جوعارى باعالايدى.
تسيفرلى تەحنولوگيانى پايدالانۋدىڭ جانە ينتەرنەتتى پايدالانۋ اۋماعىن كەڭەيتۋدىڭ وڭ اسەرى كۇمان تۋعىزبايدى. سونىمەن قاتار كەز كەلگەن قۇبىلىس سەكىلدى ينتەرنەتتىڭ قولدانىلۋى وتە قاۋىپتى ەكەنىن دە مويىنداۋ كەرەك. ينتەرنەتتەگى قاۋىپ-قاتەرلەردى ءتىزىپ شىعۋ قيىن. ولار ءارتۇرلى سالالاردا – الەۋمەتتىك, ساياسي, قارجىلىق, يميدجدىك, فيزيولوگيالىق جانە ت.ب. كورىنىس بەرەدى. بىراق ولاردىڭ بارلىعى ءبىر جاعىنان ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدى قيىنداتىپ, دەنساۋلىعىمىز بەن ءال-اۋقاتىمىزعا زيان كەلتىرە الادى.
كيبەرقىلمىس – ەڭ كوپ تالقىلاناتىن جانە قاراپايىم تاقىرىپ. ەلەكتروندى قۇرىلعىلاردىڭ ۆيرۋستىق ينفەكتسياسىنىڭ قاۋپى تۋرالى ەشقاشان ەستىمەگەن ينتەرنەت پايدالانۋشىسىن كەزدەستىرمەيمىز. قازىر ءبىز ناقتى ينتەرنەت-رەسۋرستاردىڭ جەكە ماقساتتى شابۋىلىمەن عانا اينالىسىپ جاتىرمىز. سوڭعى بىرنەشە جىلداعى تاجىريبە كورسەتكەندەي, ۆيرۋستار ونداعان ەلدەردى جانە ميلليونداعان جەكە قۇرىلعىلاردى قامتيتىن پاندەميا سيپاتىنا يە. كيبەرشابۋىل بۇل قۇرىلعىنى ءوشىرۋدى ەمەس, پايدالانۋشىلاردىڭ قۇرىلعىلارىنان اقپاراتتى زاڭسىز جانە جاسىرىن تۇردە جيناۋدى كوزدەيدى. بۇل جاعدايدا ەنگىزىلگەن زياندى باعدارلامالاردى ۋاقتىلى انىقتاۋ قيىندىق تۋعىزىپ تۇر. شپيوندىق باعدارلامالاردىڭ ەڭ ايقىن مىسالدارىنىڭ ءبىرى Red October ۆيرۋسىن جۇقتىرۋ بولدى. 20 مەملەكەتتىڭ ديپلوماتيالىق جانە مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارى, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى جانە باسقا دا قۇرىلىمدارىنىڭ جۇيەسى ينفەكتسيادان زارداپ شەكتى. ۆيرۋس 2012 جىلى ارەكەت ەتە باستاپ, تەك 5 جىل وتكەن سوڭ انىقتالدى.
بۇگىنگى تاڭدا شابۋىلعا جانە قورقىتىپ-ۇركىتۋگە باعىتتالعان فيشينگتىك تەحنيكا باسىمدىققا يە. ەڭ تانىمال بوپسالاۋ قۇرالدارىنىڭ ءبىرى WannaCry. ول 2017 جىلدىڭ مامىر ايىندا الەمنىڭ 150 ەلىندە جۇزدەگەن مىڭ كومپيۋتەرلەرگە شابۋىل جاسادى. كومپيۋتەرگە كىرەتىن ۆيرۋس بارلىق قولجەتىمدى دەرەكتەردى كومپيۋتەردە جۇمىس ىستەمەۋى ءۇشىن شيفرلايدى. شابۋىلداردى ق ۇلىپتاۋ ءۇشىن 200-600 دوللار كولەمىندە تولەم تالاپ ەتىلدى. كيبەرقاۋىپسىزدىك ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنشە, العاشقى ءتورت كۇندە ۆيرۋستىق ينفەكتسيادان جاھاندىق زيان 1 ملرد دوللار بولدى. قازاقستان – WannaCry ۆيرۋسىنان زارداپ شەككەن ۇيىمداردىڭ سانى بويىنشا الەمدە 6-ورىندا. ماسەلەنىڭ ءمانى «كاسپەرسكي زەرتحاناسىنىڭ» دەرەكتەرىمەن راستالادى. وعان سايكەس 2019 جىلعى 19 مامىردا قازاقستان كومپيۋتەرلىك ينفراقۇرىلىمدا جاسالعان شابۋىلداردىڭ ەسەبى بويىنشا الەمدە 15-ورىنعا كوتەرىلگەن.
اقپاراتتىق سوعىستاردىڭ تاريحى كونە عاسىرلاردان بەرى بەلگىلى, بىراق وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا الەۋمەتتىك پروتسەستەردە كومپيۋتەرلىك ينفەكتسيا لوگيكاسىن قولدانۋ مۇمكىندىكتەرى پروبلەمانى كۇشەيتىپ جىبەردى. ۆيرۋستىق يدەيالاردى ادامداردىڭ ساناسىنا ەنگىزۋ ارقىلى ولاردىڭ مىنەز-قۇلقىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن. ءححى عاسىردىڭ ەكىنشى ونجىلدىعىنان باستاپ بۇل كوزقاراس تەرروريستىك ۇيىمداردا بەلسەندى تۇردە قولدانىلادى. وسى تەحنولوگيانى پايدالانۋ ناتيجەسىندە الەمنىڭ ءجۇز ەلىنەن جۇزدەگەن مىڭ ازامات سيرياداعى دايش سودىرلارىنا قوسىلدى.
ينتەرنەتتى پايدالانۋشىلاردىڭ ساناسىن بۇزاتىن جاعداي از ساياساتتاندىرىلعاندىقتان دا ورىن الادى. بۇل تۇرعىدا جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان ءتۇرلى «ءولىم توپتارىنىڭ» الەۋمەتتىك جەلىلەردە تارالۋىن اتاۋعا بولادى. البەتتە, جاھاندىق جەلىنى پايدالانۋعا تىيىم سالۋ شارالارى مەن شەكتەۋلەر ءتيىستى شەشىم دەپ ساناۋعا بولمايدى. بولاشاقتىڭ الەمى – تسيفرلى تەحنولوگيالار مەن ينتەرنەت الەمى. بالانى ينتەرنەتكە كىرۋ قۇقىعىن شەكتەۋ تسيفرلى تەحنولوگيانى پايدالانۋ مەن بىلىمدەرىن كەڭەيتۋدىڭ قاجەتتى داعدىلارىن يەلەنۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرادى. سوندىقتان ءبۇگىنگى اتا-انالاردىڭ ءداستۇرلى ءمىندەتتەرىنىڭ قاتارىنا ينتەرنەتتىڭ ءمۇمكىندىكتەرى مەن ونداعى جاسىرىن قاۋىپتەر تۋرالى حاباردار بولۋدى قوسۋ كەرەك. بالالارعا بۇل مەكتەپتەگى كومپيۋتەرلىك ساباقتاردا ايتىلادى, بىراق ۇيدە اتا-انالار باقىلاۋدى كۇشەيتۋى ءتيىس.
ينتەرنەتتى پايدالانۋ كەزىندە بالالار مەن ەرەسەكتەر نازارعا الىنۋى ءتيىس تاعى ءبىر ماڭىزدى فاكتور بار. زەرتتەۋشىلەر عالامتوردا ۇزاق وتىرۋ اقپاراتتىق شۋ مەن مي جۇكتەمەسىنىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتەدى دەپ ايتادى. ناتيجەسىندە بۇكىل دەنەگە زيان كەلتىرەتىن «سترەستى» سەزىنەدى. ينتەرنەت كليپتىك ويلاۋ, سىني ويلاۋ قابىلەتىن ازايتادى جانە ەستە ساقتاۋ جاعدايىنا كەرى اسەر ەتەدى. بەلگىلى ءبىر تاقىرىپتاردا «سكوتچ-مىسىقتار», ويىندار, beauty-لايفحاكتار, كۇلكى جانە باسقالار بىرتىندەپ وي-ءورىستى ازايتادى جانە ينتەرنەتكە تاۋەلدىلىك قاۋپىن ارتتىرادى. دارىگەرلەر ادامداردىڭ مونيتور الدىندا نەعۇرلىم كوپ ۋاقىت وتكىزسە, سوعۇرلىم ولار از قوزعالادى, ينتەرنەت-كوممۋنيكاتسيالار ءبىرتىندەپ تىكەلەي بايلانىستى «ءولتىرىپ», ەموتسيالىق ينتەللەكتتى كەدەيلەندىرەدى دەپ سانايدى.
ينتەرنەتتەگى بارلىق تاۋەكەلدەر مەن قاۋىپتەر ادامدارعا عىلىمي جانە تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەردەن باس تارتقىزا المايدى, بىراق ءاربىر نارسەنىڭ شەگى بولادى. ەگەر ءبىز ينتەرنەتتەگى جۇمسالاتىن ۋاقىتتى ازايتىپ, سەرۋەندەۋگە, تەاترلارعا جانە كورمەلەرگە باراتىن بولساق, جاقىندارىمىزبەن ارالاسىپ, مۇقتاج ادامدارعا كومەكتەسسەك, ءبىزدىڭ ءومىرىمىز جاقسارا تۇسەدى.
زارەما شاۋكەنوۆا,
قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى
