الدىمەن وسى ۇعىمدى, ياعني قازاق دالاسىندا سوعىس ءورتى بولدى ما, بولعان جوق پا, وسىنى انىقتاپ الايىق. قازاق جەرىن فاشيستەردىڭ اياعى باسپاعانى, ولاردىڭ قولدارىنا وت-الاۋ ۇستاپ, ءۇي-ءۇيدى ورتەمەگەنى راس. سوعان قاراپ, قازاق جەرىندە سوعىس ءورتى بولعان جوق دەۋگە بولا ما؟ شىنىندا, قازاق جەرىنە سوعىستىڭ ءورتى كەلمەسە دە, شارپۋى ءتيدى. «سوعىس كەزىندە فاشيستەرگە اتىلعان ون وقتىڭ توعىزى قازاقستاندا جاسالعان» دەپ, «قازاقستان جەڭىسكە مىنانداي-مىنانداي كومەك كورسەتتى, تىلدا قالعان ايەلدەر مەن بالالار اۋىل شارۋاشىلىعىندا نەمەسە وندىرىستە وراسان جەتىستىككە جەتتى» دەپ ايتقاندا اۋىز تولتىرامىز. سونىڭ ءبارى وڭايلىقپەن بولىپ پا ەدى؟ سوعىس كەزىندە تىلدا ەڭبەك ەتكەن ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قانشاسى قيىندىقتان و دۇنيەلىك بولىپ, قانشاسى جازىلماس اۋرۋ تاپقانىنىڭ ەسەبى دە جوق. دەمەك, قازاقستاندا سوعىس ءورتى بولماسا دا, سوعىس ءورتىنىڭ شارپۋى تالاي مىڭ جاندى جازالاعان.
مەن سوعىس كەزىندە, مالدى اۋىلدا تۋىپ وسكەنمىن. سوعىس كەساپاتى جايلى ءوز كوزىممەن كورگەن بىرەر وقيعانى ايتسام, سوعىس قازاقستانعا قانداي قاسىرەت اكەلگەنى تۇسىنىكتى بولادى. ەرلەرى سوعىسقا كەتكەن كىل ايەلدەر قىستىگۇنى تاڭ سارىدە تۇرىپ, مال جايلاۋعا شىعاتىن ەدى دە, قاس قارايا ءبىر-اق كىرەتىن. ءبىز اشتان بۇرالىپ, ءارى وت جاعىلماعان سالقىن ۇيدە ءبۇرىسىپ, توسەكتە جاتاتىنبىز. انامىز قاراڭعى تۇسكەندە كەلىپ, ىستىق بىردەڭە دايىنداعان سوڭ, ءسال-ءپال جىلىنىپ, جۇرەك جالعاعان سوڭ قايتا ۇيقىعا كەتەتىنبىز. سوندا ۇلكەندەر بىرەۋلەردىڭ ەكى-ءۇش جاسار سابيلەرىنىڭ كەشكە مال جايلاپ كەلگەندە ءولىپ قالعانىن اڭگىمەلەپ وتىراتىنى ەسىمدە.
سوعىس بىتكەننەن كەيىن ون جىل شاماسى وتكەن سوڭ, اۋدان ورتالىعىنداعى جالعىز ورتا مەكتەپتىڭ تۇل جەتىمدەر مەن انالارى الىس مال جايىلىمىنداعى جارتىلاي جەتىمدەر جاتاتىن پانسيونىنا ىلىككەنمىن. سونداعى سەگىزىنشى سىنىپتا جاسى جيىرمادان اسقان سوقتالداي قىز-جىگىتتەر وقىعانىن ايتپاعاندا, جۇيكەسى توزعاننان تالما اۋرۋىنا ۇشىراعان نەمەسە وكپە, ءسۇيەك اۋرۋىنا شالدىققان, قول-اياقتارى سوزىلمايتىن اۋرۋشاڭ وقۋشىلاردىڭ تالايىن كوز الدىمىزدان وتكىزگەنبىز. كەيبىرەۋلەرىنىڭ ءتۇن ىشىندە اۋرۋى ۇستاپ, زارەمىز كەتكەن كەزدەر دە كوپ بولدى. وسىلار سوعىستىڭ ءورتى ەمەي, سوعىستىڭ زاردابى ەمەي نەمەنە؟!
سوندىقتان جوعارىدا كورسەتىلگەن ماقالادا وتە وزەكتى ءماسەلە كوتەرىپ وتىرعان گازەتكە دە, ونىڭ قىزمەتكەرى گۇلبارشىن ايتجانبايقىزىنا دا العىسىم شەكسىز. وتكەن جىلى مامىردا پارلامەنت سپيكەرى, قازىرگى مەملەكەت باسشىسى ق.ك.توقاەۆ اتىراۋعا كەلىپ, وبلىس اكتيۆىمەن كەزدەسۋىندە مەن وسى ماسەلەنى كوتەرگەن بولاتىنمىن. قايتالاپ ايتامىن, سوعىس كەزىندەگى بالالارعا ەرەكشە مارتەبە كەرەك. بىراق ونى باسقا ەلدەن كوشىرىپ, سوعىس بالالارى دەپ ەمەس, مايدانگەر بالالارى دەپ اتاۋ قاجەت. سەبەبىن تۇسىندىرەيىن. ماقالا اۆتورىنىڭ ايتۋىنشا, رەسەيدە سوعىس بالالارى دەپ, 1928-1945 جىلدار اراسىندا تۋعانداردى اتايدى ەكەن. قازاقستاندا تىل ارداگەرى دەگەن كاتەگوريا بار. وعان 1938 جىلى تۋعاندارعا دەيىنگىلەر جاتادى. ءىشىنارا 1939 جىلى تۋعانداردىڭ دا وسى تىزىمگە ىلىككەندەرى بار. دەمەك, 1928-1938 جىلدار ارالىعىندا تۋعاندارعا قوسىمشا اتاق بەرۋدىڭ قاجەتى جوق. سوندىقتان 1938 جىلى تۋعانداردان, ياعني اكەلەرى سوعىسقا كەتكەندە ءۇش جاسقا تولماعانداردان باستاپ, «سوعىس بالالارى» ەمەس, «مايدانگەر بالالارى» دەگەن اتاق بەرۋ قاجەت. الدىمەن, بۇل تىزىمگە اكەلەرى مايدان دالاسىندا قازا بولعاندار مەن جارالانىپ ەلگە قايتپاي قالعان بوزداقتاردىڭ بالالارى ىلىنسە دەيمىز. سەبەبى ولار – مايدان دالاسىندا ەرلىكپەن قازا تاپقان اكەلەرىن كورمەي وسكەن شەرمەندەلەر. مايداندا ءجۇرىپ قان توكپەسە دە, تىلدا ءجۇرىپ جاس توككەندەر. سوعىستىڭ قاسىرەتىن جورگەگىندە جۇتىپ, جەڭىس قۋانىشىن ەسى كىرمەي تۇسىنگەندەر. اكەسى بارلارعا قىزىعا قاراپ, سوعىسقا لاعنەت ايتقاندار. «ۇلار جىلاپ, سۋ ءىشىپ, ۇلان جىلاپ, كۇن كەشكەندەر».
ابات كەنجەعالي,
زەينەتكەر
