ال بنب بەرگەن اقپارات باسقا: اقپاننىڭ سوڭىندا جەكە تۇلعالاردىڭ بەرەشەگى 6,07 ترلن تەڭگەنى قۇراپتى. NPL ۇلەسى (وتەۋ مەرزىمى 90 كۇننەن كەشىكتىرىلگەن نەسيە) 2019 جىلدىڭ اقپان ايىندا 1 پايىزعا تومەندەپ, 13,7 پايىزعا جەتكەن. ال ۇلتتىق بانك ءبۇكىل قارىزدىڭ 8,3 پايىزى NPL دەيدى.
ساراپشىلار بۇل جەردەگى ايىرماشىلىقتىڭ سەبەبىن ۇلتتىق بانكتىڭ تەك بانك سەكتورى بويىنشا ستاتيستيكا ۇسىناتىنىن, ال بنب بۇكىل نارىقتى قامتۋعا تىرىساتىنىمەن ءتۇسىندىرەدى. قارجى ساراپشىلارىنىڭ پايىمداۋىنشا, تولەم مەرزىمى 90 كۇننەن كەشىكتىرىلگەن نەسيە ۇلەسى پروبلەمالىق نەسيەلەردى قايتا قۇرىلىمداۋ ارقىلى تومەندەتىلۋى مۇمكىن. ياعني, زاڭدى ءادىسپەن بورىشكەرلىك كەلىسىم ۋاقىتىن ۇزارتادى. بىراق رەيتينگ اگەنتتىكتەرى قايتا قۇرىلىمدانعان قارىزدى تازا دەپ باعالامايدى, ونى پروبلەمالىق پورتفەلگە قوسادى.
«ALPHALUX Consulting» كومپانياسىنىڭ باس ساراپشىسى سەرگەي پولىگالوۆ بىزگە بەرگەن سۇحباتىندا ۇلتتىق بانكتىڭ رەسمي ستاتيستيكاسى دا, رەيتينگ اگەنتتىكتەرىنىڭ كورسەتكىشتەرى دە شىندىقتان الشاق ەكەنىن ايتتى.
– شىندىقتى ايتۋ قيىن. قارىز تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى اقپاراتتى بانكتەردە وتىرعان نەسيە ءجونىندەگى ماماندار عانا بىلەدى. ال باسقالارىنا اقپاراتتىڭ تولىق جەتپەي قالۋ ىقتيمالدىعى باسىم, – دەيدى ول.
NPL-ءدىڭ جاعىمدى ديناميكاسىن ماماندار بولشەك نەسيە باعىتىنىڭ وسىمىمەن بايلانىستىرىپ وتىر. سەبەبى NPL-ءدىڭ ناقتى كولەمى 2018 جىلى 17 پايىزعا ارتقان. بۇل فاكتورعا ۆاليۋتالىق يپوتەكانىڭ تەڭگەگە اۋدارىلۋى, بانكتەردە تاۋەكەلدى تومەندەتۋ ستاندارتتارىنىڭ قاتايۋى, پروبلەمالىق نەسيەلەردى ەسەپتەن شىعارىپ, ونىڭ كوللەكتورلىق كومپانيالارعا بەرىلۋى سەبەپ بولعان.
– الداعى ۋاقىتتا نارىقتا ءبولشەك نەسيە سالاسىن قوسا العاندا, پروبلەمالىق نەسيە كولەمى تومەندەيدى دەپ بولجاپ وتىرمىز. وعان نەسيە قورجىنىنىڭ ءوسىمى مەن جاڭا نەسيەلەردىڭ ساپا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن ەكونوميكالىق جاعداي, پروبلەمالىق نەسيەلەردى اقىرىنداپ جابۋ نەمەسە ەسەپتەن شىعارۋ اسەر ەتپەك, – دەيدى س.پولىگالوۆ.
ۇكىمەتتىڭ قولداۋى ۇلەستى تومەندەتتى
بىلتىر قاراشا ايىندا حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ورتالىق ازيا ەلدەرىندە پروبلەمالىق نەسيە رەيتينگى بويىنشا 65 پايىزبەن ءتاجىكستان كوش باسىندا ەكەنىن ەسكەرتكەن-ءدى. قازاقستان 45 پايىزبەن ەكىنشى ورىندا. ازەربايجان – ءۇشىنشى (37 پايىز), قىرعىزستان – ءتورتىنشى (35 پايىز), ارمەنيا – بەسىنشى (23 پايىز), گرۋزيا التىنشى ورىندا (16 پايىز).
قارجى ساراپشىسى ماقسات حالىق رەسمي ستاتيستيكا بويىنشا پروبلەمالىق نەسيەلەردىڭ ۇلەسى 10 پايىز بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. سەبەبى ۇكىمەتتىڭ بانك سالاسىنا قارجىلاي قولداۋ كورسەتۋى پروبلەمالىق نەسيەلەردىڭ ۇلەسىن ءبىرشاما ازايتتى.
– بانكتەردىڭ ناقتى ەكونوميكاعا نەسيە بەرۋىندە ازداپ بولسا دا ءوسىم بار. 2018 جىلى ەكونوميكاعا بەرگەن نەسيە – 13,5 تريلليون تەڭگەدەي. شىنىن ايتۋ كەرەك, كوممەرتسيالىق بانكتەردىڭ قارجى جاعدايى, سوسىن نەسيەلىك پورتفەلىنىڭ ساپاسى مىندەتتى تۇردە ماكروەكونوميكالىق احۋالعا بايلانىستى. ءوندىرىس قالاي داميدى, بانكتەردىڭ قورجىنى دا سولاي جاقسارا تۇسەدى. ونسىز مۇمكىن ەمەس. ماكروەكونوميكالىق احۋال جاقسارعاندا عانا بانك سەكتورى ەڭسە تىكتەيدى. بۇل ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى, – دەيدى م.حالىق.
پروبلەمالىق نەسيەلەردىڭ ەسەپتەن شىعارىلۋى وتاندىق بانكتەرگە ءتيىمدى
ەسكە سالا كەتەلىك, 2012 جىلدىڭ 11 قاڭتارىندا ۇلتتىق بانك «پروبلەمالىق نەسيەلەر قورى» اق-ىن قۇرعان-دى. قوردىڭ العاشقى مىندەتى ءۇمىتسىز جانە كۇماندى اكتيۆتەردى باعالاپ, انىقتايدى. ودان تابىس تابۋ ءۇشىن كەپىلدەگى م ۇلىكتەردى دە ساتىپ الدى. قۇقىقتىق نورماتيۆتە «قاراجات تارتۋ ءۇشىن بۇل قور ارنايى باعالى قاعازدار شىعارىپ, جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىنا, بانكتەرگە ورنالاستىرىلادى. وبليگاتسيانى ۇلتتىق بانك تە ساتىپ الۋى ءتيىس» دەلىنگەن.
جالپى, مامانداردىڭ پايىمىنشا, اتالعان قور ءوز فۋنكتسياسىن باياۋ اتقارۋدا. بىراق قور اشىلعالى بەرى ونىڭ باعالى قاعازىن ساتىپ الۋى تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەن جوق, ۇسىنىس تا ايتىلعان جوق.
بانكتەر ءوزىمىز قۇتىلامىز دەپ ءۇمىتتەنەدى. ال ساراپشىلار بولسا «قوردىڭ قىزمەتىن تولىق ءجۇرگىزۋىنە زاڭ شەڭبەرىندەگى شەكتەۋلەر بار» دەگەندى العا تارتادى. ونىڭ باستى سەبەبى بانكتەردە كەپىلدە جىلجىمايتىن م ۇلىكتەردىڭ تۇرعاندىعىندا. ياعني, بانكيرلەر جىلجىمايتىن م ۇلىك ءوز قۇنىن جويمايدى, قايتا وسەدى دەپ ويلايدى. سوعان مۇددەلى. ولار كەپىلدە تۇرعان جىلجىمايتىن م ۇلىكتەر پروبلەمالىق نەسيە كولەمىنەن 100 پايىزعا ارتىق دەپ سانايدى. 2000 جىلدىڭ ورتاسىنداعى جىلجىمايتىن م ۇلىك باعاسىنا قايتا ورالامىز دەپ ۇمىتتەنەدى.
قارجىگەر بەيسەنبەك زيابەكوۆ تۇتىنۋشىعا بەرىلگەن نەسيەنىڭ وتەلۋى تۋرالى مالىمەتتەر ستاتيستيكا بازاسىنا ەنبەگەنىن, ورتاق جۇيە جوق ەكەنىن ايتادى. جەكە تۇلعالارعا بەرىلەتىن نەسيەنىڭ ارتۋى باعانىڭ وسۋىنە جانە ءوندىرىستىڭ دامۋ مۇمكىندىگىنىڭ تومەندەۋىنە سوقتىراتىن تەندەنتسيا.
ال قارجىگەر ءىلياس يساەۆتىڭ ايتۋىنشا, حالىقارالىق تالاپقا سايكەس بانك كاپيتالىنىڭ 10 پايىزى – اكتسيونەرلەردىكى, 90 پايىزى دەپوزيت سالىمدارىنان تۇرۋعا ءتيىس. بىزدە بۇل زاڭدىلىق ساقتالمايدى. بانكتەر بانكروت بولسا, قايتارىلماعانىن پروبلەمالى نەسيەلەر ساناتىنا ەنگىزە سالاتىنىنا ءابدەن سەنىپ العان. تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەندىرۋ كولەمىنىڭ وسكەن سەبەبى وسى. بانك سەكتورىنا قاتىستى زاڭ تالاپتارىن قاتايتۋ كەرەك. 2013 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ۇلتتىق بانكتىڭ كەيبىر رەتتەۋ شارالارىن جەڭىلدەتۋ تۋرالى ۇكىمەتپەن كەلىسىمىن قارجى سالاسى دا قۇپتاعان ەدى. ساراپشىلار ۇلتتىق بانك پەن ءىرى بانكتەر اراسىندا جۇمىس ىستەمەيتىن نەسيەلەردىڭ ۇلەسىن الداعى بەس-التى جىلدا 10 پايىزعا دەيىن قىسقارتۋدى كوزدەيتىن جەكە كەلىسىمدەردىڭ سول كەزدە بەكىتىلگەنىن ايتادى.
– ۇلتتىق بانكتىڭ جاڭا ساياساتى قازاقستاندىق بانكتەرگە نەسيەلەۋدى ۇلعايتۋدىڭ جاڭا كەزەڭىن باستاۋعا مۇمكىندىك بەرگەن ەدى. بۇل ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ مەن ونەركاسىپتى قارقىندى دامىتۋعا قاتىستى جوسپارىن ىسكە اسىرۋىنا كومەكتەسەر ەدى. بىراق ولاي بولمادى. ەندى قاداعالاۋعا نەگىزدەلگەن ءتاسىل مەن ىسكەرلىك قىزمەتتى جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك اراسىنداعى تەپە-تەڭدىك ساقتالعانى ماڭىزدى, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ول.
بانك سەكتورىن نە كۇتىپ تۇر؟
...بۇل ساۋالعا قاتىستى Moody’s اگەنتتىگىنىڭ بولجامى بويىنشا, بيىل بانك سەكتورىنىڭ قارقىندى دامۋىن كۇتۋدىڭ قاجەتى جوق. بانكتەر نەسيە قورجىنىنىڭ ءوسىم قارقىنى ينفلياتسيا دەڭگەيىنەن ءسال جوعارى بولۋى مۇمكىن.
– پايىزدىق مولشەرلەمەنىڭ جوعارىلىعىنا بايلانىستى, 2019 جىلى اتاۋلى ىشكى ءونىم ءوسىمى باياۋلايدى دەپ بولجانعاندىقتان, قارىز الۋشىلار تاراپىنان سۇرانىس تا بىرقالىپتى بولماق, – دەيدى اگەنتتىك ساراپشىسى ۆلادلەن كۋزنەتسوۆ.
پروبلەمالىق نەسيەلەردىڭ دە كولەمى تومەندەيدى. وعان الدىڭعى جىلدارى جينالعان قور ەسەبىنەن شىعىن ەسەبىندە سىزىلۋى نەمەسە ولاردى قايتارۋ بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار ىقپال ەتەدى. ونىڭ ۇستىنە, بانك تەڭگەرىمىن تازالاۋ دا جالعاسىپ جاتىر, «تسەسنابانك»-ءتىڭ پروبلەمالىق اكتيۆتەرى پروبلەمالىق نەسيەلەر قورىنا بەرىلدى.
ۆ.كۋزنەتسوۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, الەمدىك نارىقتا پايىزدىق مولشەرلەمەنىڭ ءوسىمى ۇلتتىق بانكتىڭ مونەتارلىق ساياساتىنىڭ جۇمسارۋىن باسەڭدەتۋى مۇمكىن.
– ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنىڭ قۇبىلۋى جەرگىلىكتى نارىقتا پايىزدىق مولشەرلەمەنىڭ تومەندەۋىنە كەدەرگى بولىپ تۇر. بانكتەردىڭ وتىمدىلىك قورى جوعارى. پروبلەمالىق نەسيەلەردەن تازالاۋ ارقىلى 2019 جىلى قارجى سەكتورىنداعى كاپيتالدىڭ ساپاسى جوعارىلايدى, – دەيدى ۆ.كۋزنەتسوۆ.
سونىمەن, «پروبلەمالىق نەسيەلەر قورى» شەشەتىن پروبلەمالاردىڭ اياسى شىنىندا دا تىم تار ەكەنىنە كوز جەتە تۇسەدى. ودان باسقا قانداي جول بار؟ بۇل ساۋال ساراپشىلاردىڭ دا باسىن قاتىرۋدا.
– پروبلەمالىق اكتيۆتەردى ساۋىقتىرۋ, وكىنىشكە قاراي, وتە اۋىر جانە كۇردەلى پروتسەسس. ءولىمسىرەپ بارا جاتقان اكتيۆتەرگە جاڭا ءومىر بەرۋ ءۇشىن ولار بەلگىلى ءبىر پروتسەدۋرالار مەن مەحانيزمدەردەن ءوتۋى ءتيىس. ونسىز ءىس العا باسپايدى. مەن بۇل ارادا رەسپۋبليكادا ۇزاق جىلدارعا سوزىلۋى مۇمكىن بانكروتتىق پروتسەدۋرالاردى ايتىپ وتىرمىن. بۇل – سوتتاسۋ, بورىشكەرلەردىڭ تالاپتارمەن كەلىسپەۋى سەكىلدى جۇيكەگە سالماق سالاتىن ۇزاق تا اۋىر پروتسەدۋرالار. تىم ۇزاققا سوزىلۋى قانداي دا ءبىر دارەجەدە بانك سەكتورىنىڭ تەز ساۋىعۋىنا كەدەرگى جاسايدى. بۇل بانكتەر بەتپە-بەت كەزدەسەتىن جانە شەشىپ كەلە جاتقان نەگىزگى پروبلەماسى, – دەيدى ۆ.كۋزنەتسوۆ.
ونىڭ پايىمداۋىنشا, ەگەر العان قارىزدى قايتارۋ ماسەلەسىن ءتيىستى دەڭگەيدە ناقتىلانىپ, قالىپتى تولەم ءتارتىبى ورناماسا, ول انارحياعا اپارادى. زاڭدار ورىندالمايتىن بولسا, ونى كەيبىر توپتار قالاۋىمەن وزگەرتە بەرسە جاقسىلىققا اپارمايدى. مەملەكەتتىڭ كومەگى بارىنە بىردەي جەتپەيدى جانە ماڭگىلىك ەمەس.
الماتى
