اقنازار حاننىڭ اق جولى

سارسەنبى, 6 ناۋرىز 2013 6:34

ءۇش ءجۇز ميلليون گەكتارلىق ۇلى كەڭىستىكتى الىپ جاتقان ۇلانعايىر قازاق جەرىنىڭ ۇرپاقتارعا ۇلاعات ەتەر ءتالىمدى تاريحى دا ۇشان-تەڭىز!
ۇلى داريالار مۇزارت تاۋلاردان باستالاتىنى سياقتى, وسىناۋ كەڭ ايدىندى جولىمىزدان قالىڭ ەل – قازاعىمىزدى قانشاما زاماندار اسۋىنان امان الىپ وتكەن, ەلدىگىمىز بەن ءبىرتۇتاس بىرلىگىمىزدىڭ نەگىزىن سالىپ بەرگەن كەمەڭگەر ۇلى بابالارىمىزدىڭ الىپ تۇلعاسىن كورەمىز.

سارسەنبى, 6 ناۋرىز 2013 6:34

ءۇش ءجۇز ميلليون گەكتارلىق ۇلى كەڭىستىكتى الىپ جاتقان ۇلانعايىر قازاق جەرىنىڭ ۇرپاقتارعا ۇلاعات ەتەر ءتالىمدى تاريحى دا ۇشان-تەڭىز!
ۇلى داريالار مۇزارت تاۋلاردان باستالاتىنى سياقتى, وسىناۋ كەڭ ايدىندى جولىمىزدان قالىڭ ەل – قازاعىمىزدى قانشاما زاماندار اسۋىنان امان الىپ وتكەن, ەلدىگىمىز بەن ءبىرتۇتاس بىرلىگىمىزدىڭ نەگىزىن سالىپ بەرگەن كەمەڭگەر ۇلى بابالارىمىزدىڭ الىپ تۇلعاسىن كورەمىز.

سوناۋ ءبىر ىقىلىم زاماندا التى الاشتىڭ باسىن بىرىكتىرىپ جەر جاھاندا تەڭدەسسىز بيلىكتىڭ تۋىن كوتەرگەن ۇلى قاھارمان بابالارىمىز قاراشا حان, شىڭعىس حان, جوشى حاندار بولعاندا, ودان بەرگى بارشا ءومىر-تىرشىلىگىمىزدىڭ بايانى – ەل تۇتقاسىن ۇستاعان, ازاتتىق جولىندا جورىق-جوسىندى كۇن كەشكەن سول سىندى كەمەڭگەر بابالارىمىزدىڭ ەلمەن بىرگە جاسايتىن ەسىمىمەن بايلانىستى.
حان جايلاعان قاراتاۋ,
اۋليەنىڭ كەنى ەدى.
كەرەگەسىن كەڭ جايىپ,
جايلاۋىنا ەل قونىپ,
ات شاپتىرىپ اس بەرگەن,
اتادان قالعان جەر ەدى, – دەپ اقىنجاندى قازاعىمىز ولەڭ-جىرعا قوسقانداي, بارشا عۇمىرى اتتىڭ جالى, تۇيەنىڭ قومىندا وتكەن كوشپەندى ەل, اتا-بابالار سوزىمەن زەردەلى زەرتتەۋلەر ارقىلى بۇگىنگى كۇندەرگە جەتكەن دەرەكتى تاريحىمىزدىڭ تورىنەن وشپەيتىن ورىن العان كورنەكتى حاندار قاتارىندا ەسىمى ەرەكشە ورىنداعى كەرەي مەن جانىبەك دەپ قارايمىز. بۇلار التىن وردادان ىرگەسى بولىنگەن اق وردا بيلەۋشىلەرى اراسىندا تاق تارتىسى اسقىنىپ تۇرعان كەزەڭدە, قازاقتىڭ دەربەس مەملەكەتتىك ( ۇلىستىق) جۇيەسىن ورناتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلعان تۇستا قالىڭ ەلدىڭ كوشىن باستاپ, قاسيەتتى قاراتاۋعا تارتقان شىن مانىندەگى حالىقتىڭ ۇلى قايراتكەرلەرى ەدى.
قاي زامان, قاي كەزەڭدە دە ەل كوشىن وڭ ساپار, كەلەشەكتىڭ كەڭ ورىسىنە باستاعان, حالقىنا قورعان بولعان كەمەڭگەر ۇلدارىن ەل-جۇرتى اق كيىزگە شىعارىپ, توبەسىنە كوتەرگەن. حالقىنىڭ وسىنداي سىي-قۇرمەتىنە بولەنىپ, ەل تاريحىندا ماڭگىلىك ورىن العان ءبىر شوعىر ءىرى قايراتكەرلەرى – قاسىم حان مەن ەسىم حان, سالقام جاڭگىر مەن ءاز تاۋكە, حان ابىلاي قاتارىندا قاسىم حاننىڭ اكەدەن قالعان «قاسقا جولىن» ۇستانىپ تۇتاس ءبىر ءداۋىر – جارتى عاسىرداي ەلىنە ۇستىن, حالقىنا قالقان بولعان حاقنازار (اقنازار) حاننىڭ ەل ومىرىندە الاتىن ورنى ەرەكشە.
اقنازار حاننىڭ ەل بيلىگىن قولعا الۋى الدىندا اكەسى قاسىم حاننىڭ كورەگەن ساياساتى ارقاسىندا قازاق حاندىعىنىڭ ىرگەسى بارىنشا كەڭەيىپ, كۇنگەي ولكەسى حيۋا مەن بۇحار حاندىعىمەن شەكتەسىپ, باتىس تاراپتا نوعاي ورداسى, تەرىسكەيدە ءسىبىر, كۇنشىعىستا موعولستان حاندىعىمەن استاسىپ, تومەنگى سىر بويىنان ارقانىڭ ۇلىتاۋىنا, جەتىسۋدان اقجايىققا دەيىنگى ۇلان ولكەنى قامتىپ جاتقان-دى. ايتسە دە باردى بايىپتاپ, ۇستاپ تۇرۋدان بارىڭدى جوعالتۋىڭ وڭاي. قاسىمنان كەيىن ميراسقورلىق جولمەن از جىل حان تاعىنا وتىرىپ, از جىل ەل بيلەگەن توعىم حان, احمەت پەن تايىر سۇلتان تۇسىندا جەتەسىز باسشىلىق, ەگەسىزدىك كورگەن ەل اڭدىعان الارمان جاۋدىڭ وڭاي ولجاسىنا اينالعان كەر زاماننىڭ كەزى ەدى.
ەندى جاسى وتىزعا تولعان جىگەرلى جاس ميراسقور الدىندا اكەدەن قالعان ۇلان-عايىر ولكەنى, كوشپەندى رۋ, تايپالاردان قۇرىلعان ۇلىستاردىڭ ءبىرتۇتاس بىرلىگىن ۇستاپ تۇرۋدىڭ اسا كۇردەلى مىندەتى تۇردى. انىقتاپ ايتقاندا, قازاق جۇرتىنىڭ الدىعا وركەن جايىپ ەڭسەلى ەل ەتۋدىڭ اۋەلگى جول-جوسىعىن (قاسىم حاننىڭ قاسقا جولىن) بەرىك ۇستانىپ, تۇتاس ءبىر جارتى عاسىرعا جۋىق (1538-1580) ۇلاسقان ۇلى جولىن كەشىپ ەتۋگە ءتيىستى بولدى. زاماننىڭ سول اۋىر دا ارداقتى جۇگىن قايىسپاي كوتەردى.
كەمەڭگەر اكە جولىن ۇستانعان حالىقتىڭ حانى اقنازار ءوز زامانىندا ۇلى جىبەك جولىندا جاتقان قاراتاۋ ولكەسىنىڭ قالىڭ ەلى, كوشپەندى جۇرتىن باتىس-شىعىستىڭ كەڭ قۇلاشتى كەۋدەلى جۇرتىنان كەم ەتپەي, كوسەگەسى كوگەرىپ, وركەندەپ وسۋىنە قۇدايدىڭ ءوزى بەرگەن قۇدىرەتتى جىگەر-قۋاتىن جۇمسادى. قالىڭ قازاعىمەن ارمانداس ۇزاق جول ءوتتى.
باۋىر باسقان قالىڭ ەلى – قازاعى: اق جول كەشكەن اقنازارىمىز, اللانىڭ بەرگەن حاقنازارىمىز – دەسىپ الاتاۋداي ارقا تۇتقان كوشباسشى-كوسەمىنىڭ, ەلىم, جەرىم دەپ ىزگىلىكتىڭ اق جولدى ساپارىمەن بارماعان جەر, باسپاعان تاۋى جوق. جاقسىلىق پەن جاماندىق, ىزگىلىك پەن جاۋىزدىق تايتالاسقان سول ءبىر قيلى زاماننىڭ شەرلى شەجىرەسىن جاساعان ارعى-بەرگى دۇنيەنىڭ يسفاحاني رۋزۆيحان, پلانو كارپيني, رۋبرۋك, حافيز, جۋبەيني, مۇحاممەد حايدار دۋلاتي سىندى عۇلامالارىنان قالعان تاريحناما, ساپارناما, وسيەتناما جازبا دەرەكتەرىنە قاراعاندا, اسپان-جەر ارالىعىن تۇتاستاي الىپ جاتقان الەمنىڭ الىپ قۇرلىعى – ازيانىڭ قالىڭ ورتاسىندا «قازاق حاندىعى» اتانعان ىرگەلى ەل, قابىرعالى حالىقتىڭ بار ەكەنىن, ول ءوزى ىزەتتى دە قۋاتتى جاۋجۇرەكتى ەل ەكەنىن ات اياعى, قۇس قاناتى جەتكەن كەڭ دۇنيەگە تانىتتى.
اقنازار حاننىڭ تۇسىندا حان ورداسى جۇرگىزىلگەن ءتيىمدى ىشكى, سىرتقى ساياساتى ارقاسىندا قازاق حاندىعىنىڭ, ونىڭ كوشپەندى قازاق جۇرتىنىڭ الىس-جاقىن ەلدەرىمەن – ءبىرىنشى كەزەكتە ىرگەلەس بۇحار, حيۋا, ءسىبىر, قازان حاندىعى مەن موعولستان ەلدەرىمەن, سول تاراپتاعى بالاساعۇن, اسفارا, تاراز, سامارقان مەن بۇحار, ورگەنىش, ىرگەدەگى سىعاناق, ساۋران, بارشىنكەنت پەن يسفيدجاب, ياسسى, مادانكەنت سياقتى كوپتەگەن كەنت, شاھارلارمەن ساۋدا-ساتتىق, مادەني بايلانىسى ورنىقتى.
شىعىستان كەلەر قالىڭ جاۋ – ويرات, ءشۇرشىت, قالماقتارعا, كۇنگەي جاقتان قاپتايتىن قىزىلباسقا قارسى جوسىندى-جورىقتار تىنعان تىلسىمدى-تىنىش, بەيپىل-بەيبىت جىلداردا ارقا مەن شۋ بويى, جەتىسۋ, تالاس قاراتاۋدان بازار-وشارلاتىپ قالىڭ مالىن ايداعان قازاقتىڭ كۇنگەيدىڭ كوك كۇمبەزدى, ءزاۋلىم قاقپالى قالا, شاھارلارىنان تاي-تاي پۇل, قانت-شايى مەن جيھاز-تاۋارلارىن ارتقان تۇيەلى كەرۋەندەرى كەڭ دالانىڭ شارتارابىنا قازداي ءتىزىلىپ كەتىپ جاتتى.
ەرۋلىگە قارۋلى سول ءبىر وتكەن الماعايىپ زاماندا ەجەلگى جىبەك جولىنىڭ ەسكى سۇرنەگىمەن ەل مەن ەلدى جالعاپ تولاسسىز اعىنداپ جاتقان ساۋدا كەرۋەندەرىنىڭ جولى جورتۋىلشى الارمان جاۋ, بارىمتاشى شاپقىنشى, ەل توناۋدى كاسىپ ەتكەن ۇرى-قارىدان ادا ەمەس ەدى. سوڭىندا كۇلگە اينالعان قاڭىراعان قارا جەردى قالدىراتىن ءورت داۋىلى ءبىر عانا ۇشقىننان باستالاتىنى سياقتى, جەر-جاھاندى جايلاپ وتەر سۇراپىلدى سوعىس, جوسىندى جورىقتار كوبىنە-كوپ ەل اراسىندا بولىپ جاتقان وسىنداي مايدا قاقتىعىستان ءورىس الىپ جاتتى.
قاسىمنان قالعان «قاسقا جولدى» مىقىمداپ ۇلان ولكە – قازاق جەرىندە از-كەمى جوق 42 جىل بيلىك قۇرعان اقنازار حان باستان وتكەرگەن بۇنداي قاندى جول, اتتانىستار «قازاقتىڭ ەسىم حانى بولعان كەزدە, جاۋ جورىق جاپان تۇزدە تولعان كەزدە» دەپ داۋىلپاز-داستانگەر اقىن يسا بايزاقوۆ جىرعا قوسقانداي, قازاق-قالماقتىڭ سان عاسىرعا ۇلاسقان قان-قاسىرەتتى ارا قاتىسى سول كەزەڭدە دە بارىنشا ۋشىعىپ تۇردى.
قازاقتىڭ كوپ زاماندار ولىسپەي-بەرىسپەگەن اتا جاۋى ويرات-قالماقتارى بولعاندا, قايران, قازاعىمىزدىڭ (قايسىبىر جۇرتتىڭ بولماسىن) قانىنا بىتكەن «باق پەن تاقتىڭ» ماڭىنان تۋىندايتىن ىشكى قايشىلىعىن قالت جىبەرمەي, اڭىسىن-اڭدىپ وتىراتىن كورشىلەس, كۇندەس اعايىن جۇرتتىڭ قاراپ جاتپايتىنى بەلگىلى جاي. سونداي باقتالاس, كۇنشىلدىكتىڭ بىتپەگەن بىتەۋ جاراسى اسقىنىپ, ءوز زامانىندا قازاعىنىڭ ەلى مەن جەرىنىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن جانىن سالعان 1726-1729 جىلدارداعى جوڭعارعا قارسى ۇلى جورىقتىڭ قولباسشىسى ابىلقايىر حاننىڭ ورىنبوردىڭ ايلاكەر گەنەرال-گۋبەرناتورى ي.ي.نەپليۋەۆتىڭ ايداپ سالۋىمەن ءوز قانداسىنىڭ قولىنان اجال تابۋى بۇدان بىلايعى بارشا جۇرتىمىزعا اششى ساباق بولسا كەرەك ەدى.
ارعى-بەرگى وتكەن تاريحىمىزعا كوز جىبەرىپ قاراساق, اڭدىسىپ باققان ىشكى قاسكويلىك اق نيەتتى اقنازار حانعا دەيىن دە, ودان كەيىن دە قاراپ جاتپاپتى. قاسىم حان دۇنيەدەن وتكەن سوڭعى از جىلدا تۇس-تۇسىنان بيلىككە تالاسقان مۇراگەر حانزادا-سۇلتاندار اراسىندا باستالعان الاۋىزدىق سالدارى بۇرىنعى ۇلى كەڭىستىكتە ءبىر ورتالىقتان – سوزاقتاعى حان ورداسىنان باسقارىلعان ءبىرتۇتاس قازاق جۇرتى بىرنەشە بولشەكتەرگە ءبولىنىپ, توز-توزى شىقتى. ءوزارا باقتالاس, جەر-تالاس قىرقىسۋدان بەرەكە-بىرلىگى كەتىپ رۋ-تايپالىق شاعىن ۇلىستارعا بولشەكتەنگەن ەل مەن جەر تۇس-تۇستان انتالاعان الارمان شاپقىنشىلى جاۋعا جەم بولدى. ونىڭ قايسىبىرى – جانىبەك حاننىڭ نەمەرەسى تايىر سۇلتان ەلدى تاستاپ قىرعىزعا قاشتى. تۋعان جەردەن جىراقتا, ءبىر قيىردا اجالىن تاپتى. ەندىگى كەزەكتە ۇلى حاندىقتىڭ كۇنگەي تارابىن ءبولىپ الىپ سىر بويىندا تار شەڭبەرلى بيلىك قۇرعان توعىم حان مەن احمەت سۇلتان دا الدىڭعىنىڭ جولىن قۇشتى. قان مايداندا ەمەس, ىشكى تالاس-تارتىس, قاسكويلىكتەن قاپىلىستا مەرت بولدى.
قازاق ەلىنىڭ باسىنا ەكىتالاي كۇن تۋعان وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە 28 جاسىنا ەندى تولىپ ەل بيلىگىن قولعا العان اقنازار حاننىڭ الدىندا ءشىلدىڭ قيىنداي شاشىلىپ ءار تاراپقا ءبولىنىپ, بەي-بەرەكەت ءومىر كەشكەن قالىڭ قازاقتىڭ ءبىر كەزەڭدەگى كەرەي حان مەن جانىبەك, كەشەگى وتكەن قاسىم حان سالعان «قاسقا جول» ۇردىسىندە قايتا بىرىكتىرۋدىڭ ۇلان-عايىر مىندەتى تۇردى.
اتادان قالعان قارا شاڭىراق – قاسيەتتى قازاق ورداسى كوك بايراعىن قايتا كوتەرىپ, ەر قاسىمنىڭ جاس قايراتكەر وعلانى اقنازاردىڭ بيلىك باسىنا كەلۋى وسىنداي ءبىر سونى جاڭالىقتى اڭساعان, كوپتەن كۇتكەن قالىڭ قازاقتى ءدۇر سىلكىندىردى. قىسقى وردا سوزاقتان حان جايلاۋى – تومەنگى شۋدىڭ ايدىندى سارىسۋعا توعىسار تارابىنا كوشىپ ورناعان ورداسىنان ەجەلگى بەسقۇلان, حان جولىمەن ارقانىڭ قارقارالى, ۇلىتاۋ, شىڭعىستاۋى, شىعىستا قاراتاۋ سىرتى, ورگى تالاستان ارعى شەتى التىن, ەمىل, جەتىسۋدىڭ ولكەسى, كۇنگەي باتىستا تومەنگى سىر مەن كوك تەڭىزدىڭ (ارال) ارعى-بەرگى اتىرابىن جايلاعان قالىڭ الشىن مەن جەتىرۋدىڭ ەلىنە ايتىلعان « ۇلى قۇرىلتايدىڭ» حابارى ەل ەسىنەن كەتپەيتىن 1538 جىلقى جىلىنىڭ كوكمايسالى كوكتەمىندە قۇس قاناتتى ارعىماقتار جالىنان ەسكەن جەلمەن جەتىپ جاتتى.
– و, ءتاڭىرى, كەشەگى وتكەن كەمەڭگەر كەرەي, ءاز جانىبەك زامانىنان, قاسىمنان قالعان «قاسقا جول» وشپەگەن ەكەن. اتادان قالعان ءجون-جوسىق ولمەگەن ەكەن! – دەسكەن قالىڭ قازاق بەتكە ۇستار بەكتەرى مەن ءسوز سويلەر شەشەندەرىن, كوش باستار كوسەمدەرىن, قول باستار باتىر ۇلدارىن قايتادان اتقا مىنگىزدى. وڭ ساپاردىڭ جولىمەن اتتانعان جالپاق ەلدىڭ جايساڭدارى قاسيەتتى قاراتاۋ سىرتى – قوس وزەننىڭ قوسىلعان ساعاسىن بەتتەپ سان تاراپتان اعىلىپ كەتىپ جاتتى.
سان عاسىرلار اعىمىندا كەڭ جازيرانىڭ سۋسىنىن قاندىرىپ, اقجايقىننىڭ مايدام جازىعىن باسىپ سۇلۋ سىرعا بارىپ قوسىلاتىن قوس وزەننىڭ قوڭىردىڭ قوڭىر-بۇيرات قۇمدارىنا قاراعان تەرىسكەي بەتى سول زاماندا بەتەگەلى بەل, باۋرايى كوكورايلى كولگە ۇلاسىپ جاتقان كوك مايسالى ساز ەدى. ارقانىڭ مايدا قوڭىر جىبەك جەلىمەن كەڭ تىنىستاپ جاتقان ۇلان ولكەنىڭ ءور ءتوسى سول كۇندەرى اينالا ات شاپتىرىم كەڭىستىككە ايقۇلاقتانا تىگىلگەن اقبوز ۇيلەرگە تولعان. حان جايلاۋدىڭ قالىڭ ورتاسىنان ورگە قاراعان بيىكتە اينالاعا وزگەشە ساۋلەت بەرىپ الىستان ايداي ايقىن كورىنىپ اقنازار حاننىڭ اق ورداسى تۇردى.
«اۋليەگە ات ايتىپ, قۇداي جولىنا قۇرباندىقتار شالىنىپ, كەلەلى كەڭەس قۇرعان حان ورداسىنىڭ الداعى قۇرىلتايدىڭ قۇزىرىنا بەرەتىن ءبىر عانا ءسوز بايلامى بار ەدى. ول: «اقارىس», «جانارىس», «بەكارىس» دەپ ءۇش ارىستى – قاناتتاس ءومىر كەشكەن قالىڭ قازاقتىڭ ءبىرتۇتاس ۇلى بىرلىگىن جالعاننىڭ جارىعىنا شىعارۋ. باۋىرلاس, ۇرانداس, مىزعىماس ۇلى بىرلىكتىڭ ومىرباقيلىق وشپەيتىن تامعا-بەلگىسىن مىنا سىرتتاعى ارقانىڭ الىپ دالاسىنا قاراعان قارا ورداداي قاراۋىتىپ, الىستان شالىناتىن قارا ءدوڭنىڭ ناق توسىنە ءبىر قۇدىرەتتىڭ ءوزى ورناتقان بيىك جارتاستىڭ ايقارا بەتىنە قاشاپ, ايداي عىپ ايقىنداپ بەرۋ ەدى.
ەسكەن جەل, ۇشقان قۇستىڭ قاناتىمەن حابار جەتكەن ەل جايساڭدارى اعىلعان اقنازار حاننىڭ جايلاۋىن ۇلى قۇرىلتايىنىڭ ءدۇبىرى الدەنەشە اپتالار, ايلار بويى كەرنەپ تۇردى. سوندا ءتورت كوزى تۇگەل قازاقتىڭ باس-اياعى جيىلعان تەلەگەي-تەڭىزدەي تولقىعان قالىڭ جيىنى الدىنا التىن تۇرماندى اقبوز ارعىماعىمەن شىققان قازاقتىڭ اقنازار حانى تولعانا تۇرىپ جالىندى ءسوز سويلەپتى.
– قالىڭ ەلىم, قايران جۇرتىم! – دەپتى سوندا اقنازار. – ۇلى جوسىقتىڭ جولىن جاساپ بەرگەن ۇلى قاھارمان شىڭعىس حان, ودان بەرگى كەشەگى كەرەي حان مەن جانىبەك بابالارىمىزدان بەرگى ءوت­كەن قيلى-قيلى زاماندا ءومىر, تاعدىردىڭ ءبىز­گە بەرگەن شەكەر-بالىن دا, ۋ مەن زاھارىن دا كوپ تاتتىق. اعايىن-دوستىقتىڭ, ساتقىندىق-قاس­تىقتىڭ قان-قاسىرەتىن كوپ كوردىك. جەكە جورتىپ كورىنگەن جاۋعا جەم بولدىق. اتادان قالعان قا­سيەتتى جەرىمىز بەن بارىمىزدان ايىرىلدىق. جات جۇرتتىڭ تابانىنا ءتۇسىپ ۇلدارىمىز قۇل, قىز­دارىمىز كۇڭ بولدى. ەت-جۇرەگى ەزىلگەن اتا-انا­لارىمىزدىڭ كوزدەن اققان قاندى جاسى كول بولدى. وتكەننەن العان ساباق, شىدام, باستان كەشكەن قورلىقتىڭ دا شەگى بار. ەس جيىپ, ەتەك جابار, بار-جوعىمىزدى تۇگەندەپ, ەرتەڭىمىزدى ويلايتۇعىن كۇن تۋدى. الدىمىزدا ءبىر عانا ايقىن, اداستىرماس جو­لىمىز بار. ول حالقىمىزدىڭ قانىنا بىتكەن ار-وجدانىمىز بەن جان كۇيدىرەر نامىستىڭ جولى. بار­شا جۇرتىمىزدى اتا-بابالارىمىزدىڭ اتامەكەن قاسيەتتى جەرى ءۇشىن جان پيدا جورىقتارعا باس­تايتىن ادىلەتتىڭ اق جولى! وسى جولدا جۇرەكتەگى قا­نىمىز, شىعارداعى جانىمىز بىرگە بولسىن!  دەي­تىن اتادان ۇل بوپ تۋعان ەر-ازامات قايداسىڭ؟! بار­مىسىڭ, نامىسى قانعا بويالعان قازاعىمنىڭ ەر- ۇلى؟!
وسى ءسات اينالا انتالاي ۇمتىلىپ, ات ۇستىنەن تۇنجىراي تۇنىپ تۇرعان قالىڭ ءنوپىر ۇستىنەن جاسىننىڭ وعىنداي جاڭعىرىققان حان ءسوزى «ۋا, بارمىز, بارمىز! قاسيەتىڭنەن اينالايىن حان يە»! دەپ قىناپتارىنان ناركەسكەن قىلىشتارىن جارق-جۇرق سۋىرىپ بيىككە كوتەرگەن قولباسى-باتىرلارعا قوسىلعان مىڭ سان قولمەن بىرگە كۇندەي كۇركىرەگەن ۇلى دۋمانعا ۇلاستى.
– ۋا, بارمىز! ازاتتىق دەپ اتقا مىنگەن الاش­تىڭ ۇلى, ءبىر وزىڭمەن بىرگەمىز. باستا ءبىزدى ۇلى حان!
اقنازار ارتقى جاعىنان ءيىن تىرەسكەن رۋ باسى, بەكزادا ۋازىرلەرى قاۋىمى ورتاسىنان شارشى توپقا كوز جىبەرىپ ەدى. الدىڭعى قاتاردا قارا ورمانداي قايىسقان قالىڭنان ومىراۋى ەسىكتەي ارعىماعىن الشاڭ باستىرىپ, بيىك كوتەرگەن جالاڭ قىلىشى مەن بولات دۋلىعاسى جارقىلداپ, قوس قاپتالعا وزىندەي قوس باتىردى قاتارعا الىپ, العا شىققان ءاپايتوس قاس باتىردىڭ زور تۇلعاسى كورىندى. بۇل بۇگىنگى ۇلى قۇرىلتايدا قازاقتىڭ ءۇش تاراپ ەل, ءۇش ۇلى بىرلەستىگى – بايشورا, جانشورا, قاراشورا بابالارى اتىنان حان الدىندا انت ءسوزىن ايتۋعا وكىلدىك العان ۇلى ارىستىڭ باتىرى ەر تۇرپاننىڭ ەر بوپ تۋعان جالعىز ۇلى تايباعار ەدى.
بۇل كەشەگى وتكەن قاسىم حاننىڭ تۇسىندا جوڭعارعا قارسى سوڭعى جورىقتا قالماقتىڭ باس باتىرى بوتحيشاردىڭ قازانداي باسىن ءزىلباتپان شويىن شوقپارىمەن قاق ايىرىپ, ءوز قانىنا بوكتىرگەن حاس باتىرى جايىندا ەل-جۇرتتىڭ:
تۇرپاننان جالعىز تايباعار,
جالعىز دا بولسا, ايداھار.
ول ىسقىرسا كوپ قالماق,
قايدا جوق تا قايدا بار, – دەپ اڭىز قىلاتىن تايباعارى وسى.
– ۋا, ۇلى جاماعات! ءبىز وزدەرىڭمەن بىرگەمىز. – باستا ءبىزدى اق جولىڭا ۇلى حان! – دەپ كۇندەي كۇركىرەدى تايباعار.
– ۋا, قاسيەتتى حان يە! ءبىز وزىڭمەن بىرگەمىز, – دەپ قالىڭ ارعىننان كەلگەن اق ساۋىتتى اتكەل­تىر باتىردىڭ ايبارلى داۋىسى كەڭ دالادا جاڭعىرىقتى.
– ۋا, قاسيەتىڭنەن اينالايىن قالىڭ ەل, قاسيەتتى حان يە, حالقىمىز ءۇشىن جان پيدا! وزدەرىڭمەن بىرگەمىز! – دەپ ارعىماعىن تەبىنىپ, كوك ساۋىتقا قۇرسانعان تورتقارا ورازگەلدىنىڭ ۇلى ورمانبەت باتىرى العا شىقتى.
– ۋا, قاسيەتتى ۇلى حان! كەۋدەدە جانىمىز, جۇرەكتە قانىمىز باردا ءبىز وزىڭمەن بىرگەمىز! بىرگەمىز! – دەپ قالىڭ ءنوپىر اتتىلى كوپتىڭ ۇستىنەن كوتەرىلگەن تولقىندى داۋىس كەڭ دالانىڭ توسىنەن كوككە سامعادى.
وسىلاي كەڭ ولكەنىڭ توسىندە كولدەي شالقىپ, تەڭىزدەي تولقىپ, اقنازار حاننىڭ اق جولىمەن باستالعان شىعىس پەن باتىس, ورتالىق – ءۇش تاراپ, ءۇش ارىستان اعىلعان قالىڭ قازاقتىڭ العاشقى ۇلى قۇرىلتايى كۇندەردەن كۇنگە ۇلاستى.
قارساڭدا حان ورداسىندا وتكەن ءۇش ارىستى ەل وكىلدەرى كورەگەندى كوسەم بي, ەلدىكتىڭ جۇگىن كوتەرگەن باتاگوي اتالارى قاۋىمىندا وتكەن كەلەلى كەڭەستە شەشىم ەتكەندەي قۇرىلتايدىڭ ەڭ بيىك قاستەرلى ءىسى – كەلەشەككە بەرەشەك اماناتى: ءۇش تاراپتى الىپ جاتقان اعايىندى ءۇش ارىس ەلدىڭ ماڭگىلىك مىزعىمايتىن بىرلىك وداعىن ايقىندايتىن «تاس تامعاسىن» بەلگىلەپ بەرمەك.
قۇرىلتاي سوڭى ات شاپتىرىپ, اس بەرگەن ۇلى دۋماننىڭ الدەنەشە كۇندەر ءۇش ارىس ەل وكىلدەرى الدىن الا ازىرلەگەن قۇرىلتاي قاۋىمىنا ءۇش تاراپتان كەلگەن ەسەبى جۇزگە تولعان رۋ, تايپالاردىڭ «تاس تامعاسىن» الداعى ۇلى جورىقتار تۋىن ۇلەستىرەدى.
ەندى ۇلى جيىننىڭ اق باتاسى جاسالىپ, اقنازار حاننىڭ اق تۋىن كوتەرگەن ۇلى ءنوپىر كەڭ دالانىڭ توسىندە قارا-ءدوڭ بيىگىندە تۋعان ولكەنىڭ اتار تاڭىن جاپان تۇزدە جاپادان جالعىز كۇزەتكەن قاسيەتتى جارتاسقا قاراي اعىلدى. وسىندا اقبوز اتان قۇرباندىققا شالىنىپ, قۇداي جولىنا باعىشتالىپ قۇران وقىلدى. اتادان قالعان ءيسى قازاقتىڭ بايتاق جەرى مەن ەل تۇتاستىعىن قورعاۋدىڭ اق جولىنا اتتانار ازاتتىق جورىقتارىنىڭ جەلكىلدەتەر اق تۋى ءۇش ارىستى ەل جايساڭدارى ۇستىندە بيىككە كوتەرىلدى. باۋىرلاستىق پەن ءبىرتۇتاس بىرلىگىمىزدىڭ رۋحى مىنا قاسيەتتى قارا تاستاي مىزعىماس بەرىك بولسىن, – دەپ قاشالعان «تاس تامعالارى» تاراتىلدى.
قايىرلاسىپ-قوشتاسۋدىڭ سالتاناتتى ءساتى جەتتى. بارشا ەل ات ۇستىندە. حان جانىبەك تۇسىندا حان ورداسىنىڭ كوگىلدىر تۋىن كوتەرىپ جورىقتىڭ جولىن باستاعان توقسان جاساپ ات ۇستىنەن تۇسپەگەن الباننىڭ ايگىلى باتىرى قوڭىربورىك قالقامان اقبوز ارعىماعى ۇستىنەن جالپاق دۇنيەگە جار سالا, اقنازار حان باستاعان ازاتتىقتىڭ جولىنا اق باتاسىن بەردى. اتتانىس دابىلى قاعىلدى. كەرنەي, سىرنايلاتىپ قوزعالعان جەر قايىستىرعان قالىڭ قول كۇننىڭ شىعىسى مەن باتىسى, تەرىسكەيى – ارقانىڭ ۇلى دالاسىنا بەت تۇزەپ جوسىتا تارتىپ بارا جاتتى.

*   *   *
قازاقتىڭ ۇلى بايتاق جەرىنە ۇقساس تەرەڭدە جاتقان تاريحىنىڭ دا شەگى جوق. ءبىر پاراسى ءار كەزەڭدە جاساپ وتكەن جيھانكەز عۇلامالار حاتىندا قالسا, كوبىنە-كوپ اتادان-بالاعا, ۇرپاقتان-ۇرپاققا اماناتقا ايتىلار اڭىز-اڭگىمە مەن قازاقتىڭ شەرلى شەجىرەسىنەن كورىنەتىن كونە تاريحىمىزدىڭ بىزگە جەتكەن سىر-سيپاتى, كوركەمدەپ ايتار كورىنىس وسىنداي.
وزگە ەمەس ءوز ورتامىزدا, تۋعان جەر, وسكەن ولكەمىز قاراتاۋدىڭ باۋرايى, قايران قازاقتىڭ قانى مەن كوز جاسىنا تۇنعان حان ورداسى – سوزاعىمىزدىڭ جەرىندە وتكەن اقنازار سىندى حان بابامىزدىڭ حاندىق داۋىرىنە بيىلعى كوكتەمدە 475 جىل تولادى ەكەن.
ارعى-بەرگى وتكەنىمىزگە كوز جىبەرىپ قاراساق, قازاق ەلىنىڭ تولايىم تاعدىرى تالاسقا تۇسكەن سول ءبىر قيلى-قيلى زامانداردان بەرى ەلىم دەپ, تۋىپ-وسكەن جەرىم – دەپ قان-قاسىرەتتى جول كەشكەن قازاق جۇرتىنىڭ باسىنان نە وتپەدى؟ قان كەشۋلى, جان كەشۋلى جورىقتار: «اقتابان شۇبىرىندى», «اقسيراق جۇت», اش-جالاڭاش اقيرەتىن كورگەن «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» جۇرتتىڭ ءومىردىڭ وشپەيتىن وتى, سونبەيتىن شامشىراعىنىڭ قۋات-قۇدىرەتى نەدە؟ وسىعان تەرەڭىرەك زەر سالىپ, سىر-سيپاتىن سانامىزدان وتكەرىپ, جۇرەكپەن ۇعىپ بىلدىك پە؟
ءيا, كوبىنە-كوپ ايتارىمىز: قازاعىمىز – قاھارمان حالىق. بارىنە كونبىس – ءتوزىمدى حالىق. اتا جولىن, تۋعان ەلىن ارداقتاعان ارلى حالىق – اقىلدى حالىق. قالاي دەسەك تە ءبىر قازاعىمىزعا جاراسىپ-اق جاتقانداي.
ايتسە دە, وسى ءبىر كوپ ماقتان, كوپىرشىگەن كوبىكتىڭ ارعى جاعىندا جانارتاۋدىڭ تۇنباسىنداي تۇنىپ جاتقان قالىڭ قازاقتىڭ قانى مەن جانىنا ءبىر ءتاڭىرى – تابيعاتتىڭ ءوزى بەرگەن قۇدىرەتتىڭ بار ەكەنىن كورگىمىز دە, بىلگىمىز دە كەلمەيتىنىنە قايران قالماسقا ءلاجىڭ جوق.
ول قالىڭ قازاقتىڭ باسىنا اجال تونگەن جاۋ-جورىقتى زاماندا توز-توزى شىعىپ كەتپەي, قيامەتتىڭ قىل كوپىرىنەن امان وتكىزىپ, جارىق كۇنىنە امان جەتكىزگەن اتا-بالالار وسيەتىمەن بەكىنگەن تاس-ءتۇيىن بىرلىگىنىڭ, ەر قارۋىن العىزىپ, ەرۋلى اتقا مىنگىزگەن ۇرانداس, ىرگەلەس رۋلاستارىنىڭ ارقاسى. سول قازاعىمىز قابىرعالاس, قاناتتاس رۋلاستىق-اعايىندىق جولىمەن بىرلەسە كوشىپ-قونباسا «ءبىر ءولى, ءبىر تىرىدە» ءبىر توبەنىڭ باسىنان تابىلماسا, الدەقاشان تۇقىمى تۇزداي جويىلىپ كەتپەس پە ەدى. «بىلگەنگە مارجان, بىلمەگەنگە ارزان» سول ءبىر ءتالىم الار تاريحىمىز نە كۇيدە؟
ەندى عوي, مىنە, جاڭا زاماندا جاڭاشا سويلەپ جاتىرمىز: «جۇزگە بولىنگەننىڭ ءجۇزى كۇيسىن», «رۋىن اتاعاننىڭ اۋزى كۇيسىن» دەيمىز. ءدال ءبىر «ءجۇز» بوپ جيىلىپ, «رۋ» بوپ ۇرانداسىپ توبە باسىنا تۋ تىگىپ جاتقاندايمىز. «جۇزشىلدىك, رۋشىلدىق جايلادى» دەپ الا قاعازدىڭ بەتىنەن بۇلبۇل قۇسشا سايرايمىز كەپ.
بىزگە دەيىن سان عاسىرلار اتا ءۇردىسىن ارداقتاپ, ءجۇزىمىزدى دە, رۋىمىزدى دا قۇرمەتتەپ, اعايىن-تۋىستىقپەن جىلدار قالىپتاسقان باۋىرلاس قان-قاسيەتىمىزدى كوزگە ىلمەي ايتىلىپ جاتقان بوس بايبالام مەن ميعا قونباس, قولدان كەلمەس ىسكە ارامتەر بولۋ كىمگە كەرەك.
ءومىردىڭ ءوز شىندىعىنا, وتكەن جولىمىزعا كوز جىبەرمەك ءبىزدىڭ قازاق: «باس جارىلسا بورىك ىشىندە, قول سىنسا جەڭ ىشىندە» دەسىپ اعايىن اراسىندا بولىپ جاتاتىن بارىمتا-سىرىمتا دەيتىن مايدا قاقتىعىسىن ايتپاعاندا «رۋشىلدىق», «جۇزشىلدىكتىڭ» جەلىمەن قولىنا قارۋ الماپتى. وق مىلتىعىن اتپاپتى. «قارعا تامىرلى» جونىمەن, ادامگەرشىلىك-تۋىسقاندىقپەن ىزگىلىكتىڭ اق جولىمەن ءومىر ءسۇرىپ كەلىپتى. ەندەشە, بۇگىندەرى «ءجۇزشىل», «رۋشىل» دەپ (اتى-جوندەرى ايتىلمايتىن) دابىل قاعىپ جۇرگەنىمىز كىمدەر ءوزى؟!
ويلاپ كورسەك ماسەلەنىڭ ءمانىسى وزگەدە ەمەس, قانشاما زامانداردان كوزدىڭ قۇرتى, باقاستىقتىڭ دەرتى بوپ كەلە جاتقان از كۇنگى وتە شىعار باق پەن تاقتىڭ ماڭىندا ەكەن. ول, «بىرەۋى تاققا مىنسە, قىرقى اتقا مىنەدىنىڭ» جان-دۇنيەنى جاۋىر ەتەر قىزىلكوز قىزعانىشتىڭ جايى عوي, باياعى. ەندەشە, ءار نارسەنى ءوز اتىمەن اتاعانىمىز ءجون بولار. «تاققا» دا, «اتقا» مىنگەن اعايىن قايداعى ءبىر وتكەن رۋىمىزدىڭ تۋ ۇستارى ەمەس, جاقىنى مەن دوس-جارانىن عانا جارىلقايتىن: «وزىمدىكى دەگەندە وگىز قارا كۇشى بار» «ءوزىمشىل» بوپ شىعادى. ولاي بولسا اتا-بابالارىمىزدان قالعان, عاسىرلارعا ۇلاسقان حالقىمىزدىڭ قاستەرلى جوسىعىنا ءتالىمدى تاريحىمىزدىڭ بيلىگىنەن قاراعانىمىز ءجون بولار.

وشكەنى جانىپ, وتكەنى قايتا ورالىپ, تاعدىرلى تاريحىن قولىنا ال­عان قالىڭ قازاق ەلىمىز ازاتتىقتىڭ كەڭ ءورىستى التىن ءداۋىرى تۇسىندا ءوت­كەن از جىلداردا عاسىرلارعا تۇرارلىق جاسامپازدىق جول باستى. بۇل كۇن­دە­رى قانشاما زامانداردا قايران ەلدىڭ قانى مەن كول بولعان كوز جاسىنا جۋىلعان قا­شانعى حان ورداسى قاسيەتتى سوزاقتىڭ قاراتاۋعا قاراعان مايدام جازىعىندا اسپان-كوك­كە بوي كوتەرگەن اقشاڭقان كۇمبەز الىستان كورىنەدى. ول وزگە ەمەس, سوناۋ ءبىر وتكەن ءدۇ­بىرلى, ۇلى زاماندا كەڭ بايتاق قازاق جەرىندە ەلدىك پەن بىرلىكتىڭ, ازاتتىقتىڭ اق تۋىن كوتەرگەن, تۇتاس ءبىر ءداۋىر ادىلەتتىڭ اق جولىن كەشىپ وتكەن ەل قورعانى اقنازار حان­نىڭ تۋعان ولكە توسىنە وركەندى جۇرتى, ۇلاعاتتى ۇرپاقتارى ورناتقان كەلىستى كەسەنە – مازار-ماۆزولەيى. ەل باردا ەرلەردىڭ اتى, قالدىرعان ءىزى وشپەيدى دەيتىنىمىز وسى بولسا كەرەك-ءتى.

ەركىنبەك تۇرىسوۆ, 
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,

حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.

شىمكەنت.