2019 جىلى قاڭتار ايىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق كوميسسياسى مەن كەڭەسىنەن رەسەي ۆيتسە-پرەمەرى جانە قارجى ءمينيسترى انتون سيلۋانوۆ قازاقستانعا قانت يمپورتتاۋعا بەرىلگەن جەڭىلدىكتەردى الىپ تاستاۋدى سۇرادى. بۇل ءمالىمەتتى ربك پورتالى ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىندا تاراتتى. ا.سيلۋانوۆتىڭ سوزىنشە, قازاقستانعا وداقتان تىس ەلدەردەن قانت ساتىپ الۋعا ەشقانداي نەگىز جوق. ەاەو زاڭدارى بويىنشا, ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ ۇلتتىق كومپانيالارىنا جەڭىلدىكتەر بەرەتىن ەركىن ساۋدا ايماعى بار. وسىعان سايكەس, قازاقستان وداققا مۇشە ەمەس ەلدەردەن جىلىنا 400 مىڭ توننا قانت ءونىمدەرىن يمپورتتاۋعا قۇقىلى. ەگەر ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق كوميسسياسى رەسەيدىڭ ءوتىنىشىن قابىلدايتىن بولسا, قازاقستان ۋكراينا مەن ەۋروپادان قانت ونىمدەرىن كەدەن سالىعىنسىز يمپورتتاي المايدى. نارىقتاعى قانتتىڭ باسىم ءبولىگى سىرتتان تاسىمالدانادى. جىلدان-جىلعا يمپورتتىق قانت كولەمىن ازايتۋ كوزدەلسە دە, العا قويىلعان ماقسات ورىندالار ەمەس. برازيليالىق قانت يمپورتىن ازايتۋ رەسەيلىك قانتتى يمپورتتاۋ ءۇشىن جاسالعان قادام ەكەنى كورىنىپ تۇر. بۇل ەكونوميكالىق ورتاق كەڭىستىك اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ وتىرعان كەلىسىم بولسا دا ءونىمدى سىرتتان ەمەس, وداق ءىشىندەگى مەملەكەتتەردەن الۋدى ءمىندەتتەيدى. قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ سىرتتان كىرگىزىلەتىن قانتقا سالىقتىق جەڭىلدىكتى ءوزگەرىسسىز قالدىرا تۇرۋ تۋرالى شەشىمى 2019 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ساقتالۋى مۇمكىن. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ سىرتقى ساۋدا-ساتتىقتى دامىتۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى جانەل كۇشىكوۆانىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق نارىقتا قانت تاپشىلىعى 2020 جىلدان باستاپ بولماۋى ءتيىس. «ىشكى نارىقتى ارتتىرۋ قازىرگى باستى باسىمدىق. بىلتىرعىداي ەمەس, بيىل قانت تاپشىلىعى تىركەلگەن جوق. ەندى تىركەلمەيدى دەپ تە ايتا الامىن. ويتكەنى ءوندىرىس ارتىپ كەلەدى. بيىل قازاقستان قانت قىزىلشاسىنىڭ ءوندىرىسىن ارتتىرىپ, جىلىنا 300 مىڭ تونناعا دەيىن قانت قورىن جينايدى. سوندىقتان تاۋاردىڭ باعاسى دا تۇراقتىلىعىن ساقتاۋعا ءتيىس. قازىر رەسەيمەن دە كەلىسىم جاسالىپ جاتىر. جالپى, قانت يمپورتىنىڭ 90 پايىزى رەسەي مەن بەلارۋسكە تيەسىلى», دەيدى ج.كۇشىكوۆا.
ال حالىقارالىق قانت قاۋىمداستىعىنىڭ (ISO) بولجامى باسقا. اتالعان ۇيىم 2019 جىلى قانت تاپشىلىعى ارتۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتەدى. ISO بىلتىرعى بولجامىندا برازيليا قانت ءوندىرۋدى 2,2 ملن توننا, ءۇندىستان 2 ملن, ەو ەلدەرى 750 مىڭ تونناعا دەيىن قىسقارتاتىنىن جەتكىزدى. قاۋىمداستىق تاراتقان دەرەككوزدە كەيبىر ەلدەردىڭ قانت قامىسىن كوپتەپ ءوسىرۋى شىعىندى جاپپايتىنى جانە تاپشىلىق بيىل قاتتىراق بايقالاتىنى ايتىلعان. بۇل فاكتور ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەلدەردىڭ قانت بيزنەسىندە ورتاق مامىلەگە كەلۋىن قيىنداتىپ جىبەردى. ساراپشىلار ەاەو ەلدەرى اراسىندا قانت يمپورتىن شەكتەۋ ماسەلەسىن 2 جىل بۇرىن رەسەيدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى كوتەرگەنىن ەسكە ءتۇسىردى. سول كەزدە رەسەي ۇكىمەتى قازاقستانعا «بىزدەن جەتكەن ارزان قانتتى وزگە ەلگە يمپورتتايسىڭدار» دەگەن وكپەسىن بىلدىرگەن ەدى. قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وكىلدەرى رەەكسپورتپەن اينالىسپايتىنىن, تەك قاجەتتىلىكتى عانا يمپورتتان الاتىنىن ايتىپ, بۇل دەرەكتى جوققا شىعارعان. ەكونوميست الماس شۋكينمەن پىكىرلەسكەنىمىزدە, ول رەسەيدىڭ وكپەسىنىڭ نەگىزى جوق ەكەنىن ايتتى. كورشى ەل وتكەن جىلى 6,5 ملن توننا قانت دايىندادى, ال ەلىمىز 99 مىڭ توننا قانتتى سىرتقا ەكسپورتتادى. ەكونوميستىڭ پايىمداۋىنشا, ماسەلە ءونىمنىڭ كولەمىندە ەمەس, پرينتسيپتە بولىپ تۇر. سەبەبى كەدەندىك وداقتىڭ دا, كەيىنگى ەاەو-نىڭ دا باستى ماقساتى – وتاندىق ءونىمدى قورعاۋ, پرەفەرەنتسيا, ءبىر-بىرىنە كەدەرگى كەلتىرمەۋ, مۇددە ۇيلەسىمدىلىگىن ساقتاۋ. بۇل جولعى رەسەيلىكتەردىڭ ۇستانىمى بەلگىلى. سونداي-اق يمپورتىنا كەدەرگى كەلتىرەتىندەرگە جول بەرمەۋ. الماس شۋكين اياققا تۇرىپ الۋعا بارلىعىنا بىردەي مۇمكىندىك بەرىلگەنىن ەسكە ءتۇسىردى. بىراق ونى ەلىمىز پايدالانا المادى. جانە ويىن ەرەجەلەرىن ساقتاۋ ءۇشىن دە ەشقانداي ارەكەتكە بارمادى.
ساراپشى مارلەن دودونوۆ قازاقستاننىڭ كونديتەرلىك فابريكالارى ءۇشىن قانتتى رەسەيدەن ەمەس, برازيليا سياقتى ءىرى قانت ەكسپورتتاۋشى ەلدەردەن ساتىپ العان ءتيىمدى ەكەنىن ايتادى. سەبەبى رەسەي مەن بەلارۋستە باعا قۇبىلمالى. برازيليا جانە ءۇندىستان ءتارىزدى ءىرى قانت ەكسپورتەرلەرىمەن كەلىسىمشارتتار ۇزاق مەرزىمگە جاسالادى. بۇل كونديتەرلىك ونىمدەردىڭ باعاسىن تۇراقتى تۇردە ۇستاپ تۇرۋعا ءمۇمكىندىك بەرەدى. 2017-2018 جىلداردا رەسەي كاسىپورىندارى مەن قانت وندىرۋشىلەرى قازاقستاننىڭ كاسىپورىندارىن باعاسى تۇراقتى قانتپەن دۇرىس قامتاماسىز ەتە المايتىنىن كورسەتتى.
2000 جىلداردىڭ باسىندا ەلىمىزدەگى قانتتىڭ 90 پايىزى يمپورتقا تاۋەلدى ەدى. قانت كولەمىنىڭ 3 پايىزى عانا وتاندىق قانت قىزىلشاسىنان, ال قالعانى يمپورتتىق شيكىزاتتان الىنعان. قازىر بۇل جاعداي ءبىرشاما وزگەردى.
قازاقستاندا قىزىلشا ءوسىرۋدى قايتا دامىتۋ ءۇشىن مۇمكىندىك جەتەرلىك. تابيعي-كليماتتىق جاعداي بۇل داقىلدى الماتى وبلىسىنىڭ 10 اۋدانىندا (الاكول, اقسۋ, ەڭبەكشىقازاق, ەسكەلدى, جامبىل, ىلە, قاراتال, كوكسۋ, سارقاند, تالعار), جامبىل وبلىسىنىڭ 5 اۋدانىندا (بايزاق, جامبىل, جۋالى, قورداي, مەركە) جانە تۇركىستان وبلىسىنىڭ 4 اۋدانىندا (ماقتارال, وتىرار, سارىاعاش, شاردارا) وسىرۋگە ءمۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستاننىڭ تاعام كاسىپورىندارى وداعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ايجان ناۋرىزعاليەۆا يمپورتتىق شيكىزاتتان جاسالاتىن ءونىم كولەمى – 90 پايىز, ال وتاندىق قىزىلشادان الىناتىن ءونىمنىڭ كولەمى 10 پايىز ەكەنىن ايتادى. اتالعان 10 پايىزدىق ءونىم الماتى مەن جامبىل وبلىستارىنىڭ قىزىلشا القاپتارىندا وسىرىلگەن. كورشى ەلدىڭ قانت بيزنەسى توڭىرەگىندە ويىن ءتارتىبىن وزگەرتۋگە دەگەن تالپىنىسى قازاقستاندا عانا ەمەس, بەلارۋستە دە قانت باعاسىنىڭ قۇبىلۋىنا اسەر ەتتى. سەبەبى رەسەيدە قانت القاپتارىنىڭ كولەمى ارتقان سايىن, باعاسى دا ارزانداي باستادى.
ايتالىق, 2018 جىلدىڭ اياعىندا رەسەيدە قانت باعاسى – 16, قازاقستاندا – 14, بەلارۋستە 8 پايىزعا ارزاندادى. بۇل فاكتور قاراپايىم حالىق ءۇشىن جاعىمدى بولعانىمەن, سولتۇستىك كورشى ءۇشىن ءتيىمسىز. قانت بيزنەسى ويىنشىلارىنىڭ 12-20 پايىزى كولەڭكەگە كەتتى, قازاقستان مەن بەلارۋس ءتارىزدى يمپورتتاۋشى ەلدەردەن ايرىلىپ قالۋ قاۋپى ءتوندى. «2018 جىلدىڭ 27 ءساۋىر كۇنى رەسەيدىڭ روستوۆتاعى دون قالاسىندا ءوتكەن II بۇكىلرەسەيلىك فورۋمدا رەسەيدىڭ قانت وندىرۋشىلەر وداعى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اندرەي بودين ءوز ەلىنىڭ قانت ەكسپورتى جىلىنا 350 مىڭ توننانى قۇرايتىنىن, ال قازاقستاننىڭ قانتقا دەگەن قاجەتتىلىگى جىلىنا 400 مىڭ توننا ەكەنىن جەتكىزدى. دەمەك, رەسەي قازاقستاننىڭ قانت نارىعىن تولىق باقىلاۋعا الۋعا شىنداپ كىرىسكەن. سونداي-اق ا.بودين بەلارۋستىق ارىپتەستەرمەن بىرگە قازاقستانعا قانت تاسىمالداۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەردىڭ بەلسەندى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى. ولار قازاقستاننىڭ ءوز مۇمكىندىگىن ەسكەرىپ وتىرعان جوق. سوندىقتان قازاقستان تاراپى ەاەو شەڭبەرىندە قانت يمپورتىن شەكتەۋ نەمەسە ءۇشىنشى ەلدەردەن ەكسپورتتاۋ ماسەلەسىن وزدەرى شەشەتىنى تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزۋى كەرەك», دەيدى مارلەن دودونوۆ.
سەبەبى شەتەلدەن تاسىمالداۋعا بەلگىلەنگەن جەڭىلدىك بەرۋ مەرزىمى 2020 جىلى اياقتالادى. «رەسەيگە دە, بەلارۋسكە دە قانت قۇراعىن شەتەلدەن تاسىمالداۋ ءتيىمسىز بولماق. سوندىقتان ەكى ەل بىلتىردان بەرى قانت قىزىلشاسى القاپتارىنىڭ اۋماعىن كەڭەيتۋدە. ولار ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا شيكىزات پەن دايىن ءونىمدى ءوزارا تاسىمالداۋدى جەتىلدىرۋدى بىلتىردان كوتەرىپ كەلەدى. رف مەن بەلارۋستىڭ قانت يمپورتىنا جەڭىلدىكتەر سۇراۋعا تالپىنىسى – دايىندىقتىڭ باسى», دەيدى ساراپشى.
قازاقستاندى نە كۇتىپ تۇر؟
2018 جىلدان باستاپ رەسەي قانتىنا قاجەتتىلىگىمىز 28 پايىزعا ءوستى. 2017 جىلعا دەيىن قانتقا دەگەن قاجەتتىلىكتىڭ 29 پايىزىن برازيليادان تاسىمالداپ كەلدىك. برازيليانىڭ ۇلەسى 12 پايىزعا دەيىن رەسەيدىڭ پايداسىنا قىسقارعان. م.دودونوۆ ەلىمىزدەگى قانت نارىعىنىڭ رەسەيگە تاۋەلدىلىگى تىم تەرەڭدەپ كەتكەنىن ايتادى. قازاقستاننىڭ كونديتەرلەرى, ءتاتتى سۋسىن شىعاراتىن زاۋىت يەلەرى رەسەيدىڭ مۇنداي شەشىمدى قابىلداۋىنا جول بەرۋگە بولمايدى دەپ ەسەپتەيدى. ىشكى نارىقتاعى ءتاتتى سۋسىن, كونديتەرلىك ونىمدەردىڭ 80 پايىزى ونسىز دا رەسەيلىكتەردىڭ ۇلەسىندە. سەبەبى ساراپشىلار رەسەي قانت بيزنەسىنىڭ الپاۋىتتارى نارىقتىڭ «ءتاتتى سەگمەنتىن» ءوز باقىلاۋىندا ۇستاعىسى كەلەتىنىن كوپتەن ايتىپ ءجۇر. ولاردىڭ نيەتىن بايقاپ قالعان بەلارۋس تە كونديتەرلىك ونىمدەردى ەاەو شەڭبەرىندە جەڭىلدەتىلگەن شارتتارمەن اينالىمعا جىبەرۋگە ۇسىنىس جاساپ ۇلگەردى. «2017 جىلدىڭ سوڭىندا استاناداعى ينۆەستيتسيالىق فورۋمدا قانت قىزىلشاسىن وسىرەتىن القاپتاردى 50 پايىزعا دەيىن ءوسىرۋ, ايماقتا قانت وندىرەتىن زاۋىت اشۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. بىراق مۇنىڭ ءبارى ءازىرگە قاعازداعى دۇنيە. سەبەبى ەلىمىزدە قانت بيزنەسى تەك ماۋسىمدىق كەزەڭگە تاۋەلدى دەگەن كوزقاراس قالىپتاسقان. قانت زاۋىتىنا ينۆەستور بولۋعا ەشكىم تاۋەكەل ەتپەيدى. كونديتەرلىك فابريكالاردىڭ, ءتاتتى سۇزبە نەمەسە شىرىن شىعاراتىن زاۋىتتاردىڭ جاساندى قانت ۇنتاعىن پايدالانۋىنا شەكتەۋ قويمايىنشا بۇل ءماسەلە شەشىلمەيدى», دەيدى م.دودونوۆ.
2017 جىلدىڭ سوڭىندا جامبىل وبلىسىندا قانت قىزىلشاسىن وسىرەتىن القاپتاردىڭ سانىن ءوسىرۋ جانە قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن اشۋ تۋرالى ماسەلە ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە كوتەرىلدى. ءتىپتى جامبىل وبلىسىندا قانت شىعاراتىن ايماقتىق زاۋىت قۇرىلىسىن باستاۋ تۋرالى ماسەلە دە ايتىلدى. قازاقستانداعى قانت قىزىلشاسى القاپتارىنىڭ 75 پايىزى جامبىل وبلىسىندا ورنالاسقان. سوعان قاراماستان قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋ 35 پايىزعا ازايىپ كەتكەن.
كوڭىل اۋداراتىن تاعى ءبىر فاكتور – قازاقستانداعى زاۋىتتار ماۋسىم كەزىندە قانت قىزىلشاسىن وڭدەپ ۇلگەرمەيدى. ال قالعان ۋاقىتتا قاڭتارىلىپ بوس تۇرادى. «رەسەيدە قانت شىعاراتىن – 85, بەلارۋستە 58 زاۋىت بار. ولار كونديتەرلىك, سۋسىن شىعاراتىن زاۋىتتارىن جاساندى قانت ۇنتاعىن پايدالانۋعا تىيىم سالۋ ارقىلى قانت زاۋىتتارىن تاپسىرىسپەن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ولار بىزگە قانتتىڭ كيلوسىن 198 تەڭگەدەن ۇسىنادى. ال ەلىمىزدە وندىرىلگەن قانت ققس قوسا ەسەپتەگەندە 215 تەڭگە تۇرادى. قانت نارىعىندا يمپورتتىڭ ءباسى باسىم بولىپ تۇرۋىنىڭ باستى سەبەبى وسى. رەسەيدە دە, بەلارۋستە دە قانت – قانت قۇراعىنان ەمەس, قانت قىزىلشاسىنان الىنادى. قۇرامى مەن ساپاسى جونىنەن قازاق قانتىنان ارتىق ەمەس. كەرىسىنشە, رەسەيدەن كەلگەن قانتتىڭ تاتتىلىگىنىڭ كەمىپ كەتكەنى تۋرالى ءجيى ءسوز بولىپ ءجۇر», دەيدى م.دودونوۆ.
الماتى
