قوعام • 13 مامىر، 2019

ۇرلىق تا، ۇلىلىق تا – تاربيەدەن

952 رەتكورسەتىلدى

قازاق اتامىز بىرەۋدىڭ اق-ادال مالىن ۇرلاپ، جەكە مۇلكىن رۇقساتسىز جىمقىرعان ۇرى-قارىنى، باۋكەسپە-قاراقشىنى قاتتى جازالاپ، قوعام دەرتىن تامىرىمەن جويۋعا تىرىسىپ وتىرعان.

ۇرلىقتىڭ قاي زاماندا بولسىن قوعامعا الەۋمەتتىك اسەرىنەن بولەك، ساياسي سالقىنى، مادەني زاردابى دا وراسان. جالپى، قازاقتىڭ كوشپەلى عۇمىر-سالتىندا ءۇيدىڭ ەسىگىن بەكىتەتىن قۇلىپ دەگەن بۇيىم بولماعان. ونىڭ ورنىنا كيىز ءۇيدىڭ ەكىگە ايقارا اشىلاتىن اعاش ەسىگىن باۋمەن بايلاپ كەتە بەرەتىن بولعان. ەسىك باۋمەن بايلانىپ تۇرسا، يەسىز ۇيگە ەشكىم كىرمەۋ كەرەك دەگەن بۇلجىماس زاڭ جۇرگەن. كەيدە ۇرىنى باۋكەسپە دەپ اتايتىنىمىز سول، الگى ەسىكتىڭ اۋزىنداعى باۋدى كەسىپ، ۇيدەگى قىمبات بۇيىمدى، باعالى مۇلىكتى ۇرلاپ كەتكەندەردى باۋكەسپە دەيدى. بالانىڭ تۇساۋىن كەسكەندە دە اياعىنا الا ءجىپ بايلاپ، بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاما دەپ ىرىمداپ، بالاعىنداعى باۋدى وتكىر كەزدىكپەن جولى جاقسى، جاسى ۇلكەن ادامعا كەستىرۋىنىڭ ءمانى دە وسى تاربيەگە سايادى.

ال الگى باۋكەسپەنى ودان ءارى ەلدىڭ الدىنا شىعارىپ، ماسقارالاپ، قازاننىڭ تۇبىندەگى قاپ-قارا مايلى كۇيەنى بەتىنە جاعىپ، ەلدەن شىعارىپ جىبەرگەن. ەڭ قيىنى، قاپ-قارا مايلى كۇيە جۇققان ادامنىڭ بەتى قانشا جۋسا دا اعارمايدى ەكەن. قايدا بارسا دا قارابەت اتانىپ، ونى كورگەن ەل ء«جۇزى قارا» دەپ انادايدان الگى ادامنىڭ ۇرى ەكەنىن بىردەن بىلەتىن بولعان.

قازاقتىڭ جەتى جارعى زاڭى نەگىزىنەن جاۋگەرشىلىك زاماندا جازىلعانى بەلگىلى. جىلقى ۇرلايتىنداردى بارىمتاشى دەپ اتاپ، ۇرلانعان مالدىڭ قۇنىن بيلەر كەسىپ وتىرعان. ايىپ تولەۋشى العان مۇلىكتى ارتىعىمەن قايتارىپ، جازالانعان. ءتىپتى اتتى تۇسايتىن تۇسامىس پەن شىدەردى ۇرلاعانداردى اۋىر قىلمىسكەر دەپ تانىعان. ەسكىدەن قالعان اڭىز بويىنشا، شىدەر مەن تۇسامىس ۇرلاعان ۇرىعا ءولىم جازاسى كەسىلگەن. سەبەبى ەرەۋلى ات – باتىردىڭ ەڭ سەنىمدى سەرىگى. ونى تۇساپ نە شىدەرلەپ قويماسا، تۇتقيىلدان جاۋ شاپقاندا كىم ات ىزدەپ جۇرەدى؟ كوشپەلى دالا زاڭى وسىنداي نازىك ماسەلەگە دەيىن تەرەڭ زەردەلەپ، دۇرىس شەشىم شىعارىپ، بۇلجىماس زاڭ عىپ بەكىتىپ وتىرعان.

قازىردە ۇرلىقتىڭ ءمانى دە، ماعىناسى دا، فورماسى دا وزگەرگەن. حالىقتىڭ قازىناسىن سۇلىكشە سورىپ جاتقان جەمقورلار – بۇگىنگى ۇرلىقشىلاردىڭ ءبىر ءتۇرى. الايدا، ولاردى جازالايتىن دالا زاڭى دالادا قالدى دەۋگە بولادى. اردان اتتاۋ، ايارلىقتى جاقتاۋ ادەتكە اينالىپ بارادى. ەڭ قيىنى، ۇرلىق، بارىمتاشىلىق سۇتپەن دارىپ، سۇيەككە سىڭەتىن مىنەز ەكەنىن ەسكەرىپ جاتقان جوقپىز. ۇرىنىڭ بالاسى دا ەرتەڭ وسىناۋ جامان ادەتكە ءۇيىر بولماسىنا كىم كەپىل؟ زامانىندا ءبىر ۇرلىقشى ءوزىنىڭ مالىن سايدا ۇرلاپ سو­يىپ، ۇيىنە تىعىپ اكەلىپ جەپتى دەگەن اپەندىلەۋ اڭگىمە بار. ول – شىن مانىندە كۇلەتىن نارسە ەمەس. ۇرلىق – ادەتكە، ادەت ادەپتى بۇزاتىن اۋىر كۇناعا اپارادى. ؛

تاعى دا ەسكى اڭگىمەدەن ەستىگەن ءتامسىل بار. باياعىدا كەدەي تۇراتىن، ءبىراق تا بالا تاربيەسىنە، ادەت-عۇرىپقا ۇلكەن ءمان بەرەتىن ءۇيدىڭ اياعى اۋىر جاس كەلىنى قىمىزعا جەرىك بولسا كەرەك. ۇيىندە ساۋىپ ىشەتىن بيەسى جوق، كورشى ۇيگە قىمىز ىشكىسى كەلىپ بارا قالسا، ەسىك اشىق، ۇيدە ەشكىم جوق ەكەن. ءىلۋلى تۇرعان تورسىقتاعى قىمىزعا كوزى تۇسەدى. الىپ ىشەيىن دەسە، بويى جەتپەيدى، تورسىقتىڭ ءبۇيىرىن تەسىپ، تۇتىك شيمەن بىرەر جۇتىپ، تەسىكتى قايتا بەكىتىپ شىعىپ كەتەدى. ؛

قانشاما جىلدار وتكەندە سول كەلىنشەكتىڭ بالاسى تۋرا سول كورشى ءۇيدىڭ بالالارىمەن ويناپ ءجۇرىپ، الدەبىر زاتتى ۇرلاپ كەتكەنى بەلگىلى بولادى. باياعىدا قىمىزدى تەسىپ، ۇرلاپ ىشكەنى بولماسا، ول كەلىنشەك بالاسىن تاعىلىمدى تاربيەمەن وسىرگەن، قاي جەردەن قاتەلەسكەنىن ەسىنە تۇسىرە المايدى. سوندا باياعى كورشى ءۇيدىڭ بايبىشەسى كەلىنشەكتى ۇلىمەن بىرگە ۇيىنە شاقىرىپ، الدىمەن ەكەۋىنەن كەشىرىم سۇرايدى. ؛

– نەگە كەشىرىم سۇرايسىز، ءبىز ءسىزدىڭ ءۇيدىڭ مۇلكىن ۇرلاپ، كىرەرگە تەسىك تاپپاي تۇرمىز ەمەس پە؟ – دەپتى الگى جاس كەلىنشەك. سوندا بايبىشە ءبىر شىندىقتىڭ بەتىن اشادى. ؛

– وسى بالاعا اياعىڭ اۋىر كەزدە قىمىزعا جەرىك بولىپ، ءبىزدىڭ ۇيگە قىمىز ىشكىڭ كەلىپ كىرگەن بولاتىنسىڭ. مەن سىرتتا ءجۇر ەدىم، سەن ۇيدە ءبىز جوق بولساق تا، جەرىك اسىڭ ۇياتقا جەڭىستىك بەرمەي تورسىقتاعى قىمىزدى تۇتىكپەن بىرەر ۇرتتادىڭ. سونى مەن سىرتتا ءجۇرىپ كورىپ قالدىم، ءبىراق قىلمىسقا بالاماپ ەدىم، ۇيالىپ قالار دەپ وتىرىك كورمەگەنسىگەن بولدىم. سوندا ءوزىم شاقىرىپ الىپ، جەرىك اسىڭدى سۇراتپاي، ۇرلاتپاي ۇسىنۋىم كەرەك ەدى، كىشكەنتاي تۇتىكپەن جۇتقان ءبىر جۇتىم قىمىزىڭ مىنا بالانىڭ بولماشى قىلىعى بولىپ شىعىپ تۇرعانىن قاراسايشى!..»، دەپ جىميىپتى. ؛

مىنە، ۇرلىق تا، ۇلىلىق تا – تاربيەدەن. تۇيەنى تۇگىمەن، بيەنى بۇگىمەن جۇتىپ جۇرگەن كومەيى قۇدىق كەيبىرەۋلەر ۇرلىق جايلى قانداي تۇسىنىكتە ەكەن؟ ويلاناتىن نارسە.


باننەر
سوڭعى جاڭالىقتار

يمپورتتان نە ۇتتىق؟

ەكونوميكا • كەشە

«ەكى جۇلدىز» بايقاۋى الماتىدا باستالدى

رۋحانيات • 20 قىركۇيەك، 2019

تارازدا جەدەل بايلانىس ورتالىعى اشىلدى

ايماقتار • 20 قىركۇيەك، 2019

ليساكوۆتىڭ «بايتەرەگى»

ايماقتار • 20 قىركۇيەك، 2019

گوبەلەن – تەكتى ونەردىڭ تۋىندىسى

رۋحانيات • 20 قىركۇيەك، 2019

«مادەني قابات» جويىلعان جوق

قوعام • 20 قىركۇيەك، 2019

شاحماردان تەربەلگەن تالبەسىك

رۋحانيات • 20 قىركۇيەك، 2019

ۇقساس جاڭالىقتار