قوعام • 09 مامىر، 2019

سوعىس بالالارى تەرمينىن ەنگىزۋ قاجەت پە؟

799 رەتكورسەتىلدى

سوعىس بالالارىنىڭ مارتە­بە­سىن زاڭداستىرىپ بەرە­تىن زاڭ الەمدە جوق. بىراق قولدانىستاعى زاڭدا­رىنا وزگەرىستەر ەنگىزىپ، قۇقىق­تىق سيپات بەرۋگە تال­پىن­عان ەلدەر بار.

كورشىمىز رەسەيدەگى زاڭ بويىنشا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعان كەزدە، ياعني 1928-1945 جىلدارى كسرو-دا تۇرعان ازامات­تاردى سوعىس بالا­­لارى كاتەگو­رياسىنا جاتقىزىپ، الەۋ­­مەتتىك ءجار­دەماقى تاعايىندادى: ولاردىڭ اي سايىنعى زەينەتاقىسىنا 15 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە الەۋ­­مەتتىك جاردەماقى، قالالىق كو­لىك­تە تەگىن جول ءجۇرۋ بيلەتى، باعاسى جە­ڭىل­دەتىلگەن مەديتسينالىق كومەك جانە جەرلەۋ شىعىندارىنا وتەماقى بەرى­لەدى.

2015 جىلى پارلامەنتتە سوعىس جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن بالالارعا جاردەماقى بەرۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن سەناتور قۋانىش ايتاحانوۆتىڭ ۇسى­نى­سى ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ تاپپادى. ۇكىمەتتىڭ ۇستانىمى – «قازاق جە­رىندە سوعىس ءورتى بولعان جوق. سول سەبەپتى سوعىس بالالارىنىڭ مارتە­بە­سىن زاڭ شەڭبەرىندە بەلگىلەپ جاتقان ەلدەردىڭ تاجىريبەسى بىزگە ۇلگى ەمەس».

2015 جىلدان كەيىن بۇل ماسەلەنى ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە كوتەرگەندەر ۇكى­مەتتە دە، پارلامەنتتە دە بوي كور­سەت­پەدى.

«رەسەيدە 1928-1945 جىلدار ارالى­عىندا تۋعان ازاماتتار بۇل سا­نات­­قا كىرەدى: ولاردىڭ الدى سەكسەن­نەن اسىپ، قاتارى سيرەپ قالدى: اي سايىنعى زەينەتاقىسى قوسىمشا تولە­نە­تىن جاردەماقى ءۇشىن بيۋدجەتتەن قو­سىم­شا قارجى بولۋگە مۇمكىندىك بار»، دەيدى قۋانىش ايتاحانوۆ.

ق.ايتاحانوۆ سوعىس قار­ساڭىن­دا دۇنيەگە كەلگەن بالالاردىڭ اۋىر تاعدى­رىن دۋلات يسابەكوۆ، تولەن ءابدى­كوۆ باستاعان ادەبيەتتەگى بەس جە­تىم­­­­نىڭ جازعاندارىنا قاراپ باعا­لاۋ­عا بول­­مايتىنىن ايتادى: ولاردىڭ جاز­عان­دارى – كسرو تسەنزۋراسىنىڭ سۇزگى­سىنەن وتكەندەرى عانا. وتپەي قال­عان دەرەكتەر تاريح تۇبىنە شوگىپ كەتتى.

«بىزگە بۇل ماسەلەنى كوتەرەتىن كەز كەلدى: ەندى قولعا الماساق، ەرتەڭ كەش. تىم بولماسا، ومىرلەرىنىڭ سوڭعى جىل­­دارىندا ۇرلانعان بالالىق شاق­تا­رى­نىڭ وتەماقىسى قارجىلاي تۇردە بە­رىل­ۋى ءتيىس»، دەيدى ق.ايتاحانوۆ.

جاقىندا بەلارۋس باق-ى سو­عىس اردا­گەرلەرىنىڭ قاتارى جىل وتكەن سايىن ازايىپ بارا جاتقانىن، ەندى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاري­حى­­نىڭ جاڭا جىلناماسى باستالاتىنىن، ونىڭ باستى كەيىپكەرلەرى تىلدا جۇ­مىس ىستەگەن ەڭبەك ادامدارى مەن سوعىس جىلدارىنداعى بالالار بولاتىنىن اي­تىپتى.

«ولاردىڭ الاڭسىز ءومىرىن، بالا­لار­دىڭ بالالىق شاعىن سوعىس ۇرلادى. ءبىز ولاردىڭ وتان الدىنداعى ەڭبەگىن ۇمىت­پاۋىمىز كەرەك» دەيدى ولار. ءبىز­دىڭ جەردى دە سوعىس ءورتى شارپىعان جوق دەپ ەشكىم ايتا المايدى. سوعىس جا­لىنى اتىراۋ، ورالعا دا جەتكەنىن ايعاق­تايتىن دەرەكتەر كوپ.

2018 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنە دەيىنگى مالىمەت بويىنشا قازاقستاندا 2067 سوعىس ارداگەرى قالدى. 2016 جىلى ولاردىڭ قاتارى 6 مىڭ بولاتىن: اينالاسى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە اردا­گەر­لە­رىمىزدىڭ جارتىسىنان كوبى كەلمەستىڭ كەمە­سىنە ءمىنىپ، ءبىز تۇرعان جاعالاۋدان الىستاپ كەتتى. بۇل ءومىر! ءبىز قالاساق تا، قالاماساق تا ەندى از عانا ۋاقىتتا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىستى تاريحتىڭ بىزگە بەلگىسىز ەكىنشى پاراعى اشىلادى.

سوعىس جىلدارىندا ءبىزدىڭ جەردە 460 زاۋىت شۇعىل جاعدايدا ىسكە قوسىلدى. بۇل دەرەك تە قازاق دالاسىندا قولىنا كۇرەك ۇستاۋعا شاماسى كەلەتىن، جەتىدەگى بالا مەن جەتپىس جەتىدەگى قاريانىڭ ەڭبەك ارمياسىنا تارتىلعانىن دالەلدەپ تۇر. بىراق كۇنى بۇگىنگە دەيىن ايتىلماي كەلگەن سوعىس اقيقاتى بىزدە دە جەتەدى.


رەس­مي ور­ىن­­دار ۇسىن­عان دە­رەكتەر ت­ىل ەڭ­بەك­­كەر­لەرى رە­­تىن­دە ءجار­دەما­­قىنى 1936 جىلعا دەيىن تۋ­عان ازا­­ماتتار الىپ وتىرعانىن ايتا­دى. بىراق سول جاردەماقىنىڭ ءوزى 9 مامىر قارساڭىندا 20-50 مىڭ تەڭگە كو­لە­مىندەگى ءبىر رەتتىك كومەكپەن عانا شەكتەلىپ قالعان.


نەگىزىنەن، ولار – «سوعىس بالالا­رى». قازىر بىزدە مۇنداي دارەجە جوق. بىزدە مۇنداي ۇعىم تولەن، دۋلات، قاليحان، اسقار، ابىشتەردىڭ شىعار­مالارىندا عانا ايتىلادى. بەردىبەك سوقپاقباەۆ «ولگەندەر قاي­تىپ كەل­مەي­دى» شىعارماسى ارقىلى سوعىس بالا­لا­رى­نىڭ تۇلعاسىن سومداپ كەتتى.

قازاق ادەبيەتىندەگى جەتى جەتىمنىڭ ءبىرى – تولەن ابدىك بىزبەن اڭگىمەسىندە حح عاسىر باسىنداعى اشارشىلىق، سودان كەيىنگى قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىنىڭ سال­ماعى سوعىس بالالارىنىڭ ساناسىندا تاڭبالانىپ قالعانىن ايتادى. مۇنىڭ وتەمىنىڭ سالماعى اۋىر. «كەشەگى وتكەن شەرحان مۇرتازا «1920-1930 جىلدارى تۋعانداردىڭ امان قالعاندارىنىڭ ءوزى ساتتىلىك» دە­­گەندى ءجيى ايتاتىن. ولاردىڭ تەڭ جار­تىسى اشتان ءولدى، سۇيەگى ايدا­لا­دا شاشىلىپ قالدى. ولاردىڭ تالايى­نا سوعىس قانا ەمەس، 1933-1953 جىل­دار­داعى قۋعىن-سۇرگىن دە اۋىرت­پا­­لىق تاڭباسىن سالدى»، دەيدى ت.ابدىك.

ول قازاق دالاسىندا سوعىس قي­مىل­­دارى بولعان جوق. سول جىل­دارى تۋعان بالالاردى سوعىس بالا­لارىنا تەڭەستىرۋدىڭ قاجەتى جوق دەگەن پىكىرگە قوسىلمايتىنىن كەسىپ ايتتى. «سوعىس جىلدارىندا 10-15 جاستاعى اعا-اپالارىمىزدىڭ ەڭبەك ارمياسىنا تارتىلعانىن انالارى­مىز­دان ەستىدىك. ولار مىلتىقسىز ماي­دان­نىڭ الدىڭعى شەبىندە ءجۇردى. ماسە­لە­نى «سوعىس قيمىلدارى بولعان جوق» دەگەن تار ولشەممەن ولشەۋگە بولمايدى»،  دەيدى.

تولەن ابدىك ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ادامزات ءۇشىن ۇمىتىلمايتىن ۇلى قاسىرەت ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. وتكەنگە تاعزىم – بەيبىت كۇننىڭ قا­دىرىن ەسەلەپ ارتتىراتىن ۇعىم. «ۋا­قىت وتكەن سايىن سوعىس تاريحىنىڭ جاڭا بەتتەرى اشىلادى. 1945 جىل­دىڭ جازىندا الماتىنىڭ كوشە­لە­رىن­دە قول-اياعىنان ايىرىلعان، ءۇي-كۇيسىز جۇرگەن سوعىس مۇگەدەكتەرى كوپ كەزدەسەتىن. باسىم كوپشىلىگى الما­تىنىڭ العاشقى قىسىنان امان قال­مادى دەيدى. سوعىس جەسىرلەرى تۋرا­لى دراما دا سوعىستىڭ ايتىلماعان اقيقاتى. سوعىس بالالارىنىڭ تاعدىرى دا سونىڭ ءبىر پاراعى. بۇل ماسەلەنى بۇگىن قولعا الماساق، ەرتەڭ كەش قالا­مىز. رەسەي ۋكراينا ازاماتتارىن ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر ارقىلى وزدەرىنە تارتىپ جاتىر. بۇگىن قولعا الماساق، بىزگە دە جەتۋى مۇمكىن. ازىرگە بۇل جەڭىلدىك رە­سەيلىك ازاماتتارعا تيەسىلى، كۇنى ەر­تەڭ ەس جيىپ العان سوڭ الىس-جاقىن كورشى­لەرىنە ۇسىنۋى مۇمكىن. ەاەو ەلدە­رىن­دە قولدانىستاعى زاڭداردى ۋنيفيكاتسيالاۋ (بىرەگەيلەندىرۋ) تۋرالى ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. ءبىز بۇل ماسەلەنى ەاەو شەڭبەرىندە شەشە الامىز»، دەيدى قالامگەر.

 

الماتى


سوڭعى جاڭالىقتار

ەلدىك نىشاندار تاريحى

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار