كورشىمىز رەسەيدەگى زاڭ بويىنشا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعان كەزدە, ياعني 1928-1945 جىلدارى كسرو-دا تۇرعان ازاماتتاردى سوعىس بالالارى كاتەگورياسىنا جاتقىزىپ, الەۋمەتتىك ءجاردەماقى تاعايىندادى: ولاردىڭ اي سايىنعى زەينەتاقىسىنا 15 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە الەۋمەتتىك جاردەماقى, قالالىق كولىكتە تەگىن جول ءجۇرۋ بيلەتى, باعاسى جەڭىلدەتىلگەن مەديتسينالىق كومەك جانە جەرلەۋ شىعىندارىنا وتەماقى بەرىلەدى.
2015 جىلى پارلامەنتتە سوعىس جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن بالالارعا جاردەماقى بەرۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن سەناتور قۋانىش ايتاحانوۆتىڭ ۇسىنىسى ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ تاپپادى. ۇكىمەتتىڭ ۇستانىمى – «قازاق جەرىندە سوعىس ءورتى بولعان جوق. سول سەبەپتى سوعىس بالالارىنىڭ مارتەبەسىن زاڭ شەڭبەرىندە بەلگىلەپ جاتقان ەلدەردىڭ تاجىريبەسى بىزگە ۇلگى ەمەس».
2015 جىلدان كەيىن بۇل ماسەلەنى ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە كوتەرگەندەر ۇكىمەتتە دە, پارلامەنتتە دە بوي كورسەتپەدى.
«رەسەيدە 1928-1945 جىلدار ارالىعىندا تۋعان ازاماتتار بۇل ساناتقا كىرەدى: ولاردىڭ الدى سەكسەننەن اسىپ, قاتارى سيرەپ قالدى: اي سايىنعى زەينەتاقىسى قوسىمشا تولەنەتىن جاردەماقى ءۇشىن بيۋدجەتتەن قوسىمشا قارجى بولۋگە مۇمكىندىك بار», دەيدى قۋانىش ايتاحانوۆ.
ق.ايتاحانوۆ سوعىس قارساڭىندا دۇنيەگە كەلگەن بالالاردىڭ اۋىر تاعدىرىن دۋلات يسابەكوۆ, تولەن ءابدىكوۆ باستاعان ادەبيەتتەگى بەس جەتىمنىڭ جازعاندارىنا قاراپ باعالاۋعا بولمايتىنىن ايتادى: ولاردىڭ جازعاندارى – كسرو تسەنزۋراسىنىڭ سۇزگىسىنەن وتكەندەرى عانا. وتپەي قالعان دەرەكتەر تاريح تۇبىنە شوگىپ كەتتى.
«بىزگە بۇل ماسەلەنى كوتەرەتىن كەز كەلدى: ەندى قولعا الماساق, ەرتەڭ كەش. تىم بولماسا, ومىرلەرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا ۇرلانعان بالالىق شاقتارىنىڭ وتەماقىسى قارجىلاي تۇردە بەرىلۋى ءتيىس», دەيدى ق.ايتاحانوۆ.
جاقىندا بەلارۋس باق-ى سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ قاتارى جىل وتكەن سايىن ازايىپ بارا جاتقانىن, ەندى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحىنىڭ جاڭا جىلناماسى باستالاتىنىن, ونىڭ باستى كەيىپكەرلەرى تىلدا جۇمىس ىستەگەن ەڭبەك ادامدارى مەن سوعىس جىلدارىنداعى بالالار بولاتىنىن ايتىپتى.
«ولاردىڭ الاڭسىز ءومىرىن, بالالاردىڭ بالالىق شاعىن سوعىس ۇرلادى. ءبىز ولاردىڭ وتان الدىنداعى ەڭبەگىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك» دەيدى ولار. ءبىزدىڭ جەردى دە سوعىس ءورتى شارپىعان جوق دەپ ەشكىم ايتا المايدى. سوعىس جالىنى اتىراۋ, ورالعا دا جەتكەنىن ايعاقتايتىن دەرەكتەر كوپ.
2018 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنە دەيىنگى مالىمەت بويىنشا قازاقستاندا 2067 سوعىس ارداگەرى قالدى. 2016 جىلى ولاردىڭ قاتارى 6 مىڭ بولاتىن: اينالاسى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە ارداگەرلەرىمىزدىڭ جارتىسىنان كوبى كەلمەستىڭ كەمەسىنە ءمىنىپ, ءبىز تۇرعان جاعالاۋدان الىستاپ كەتتى. بۇل ءومىر! ءبىز قالاساق تا, قالاماساق تا ەندى از عانا ۋاقىتتا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىستى تاريحتىڭ بىزگە بەلگىسىز ەكىنشى پاراعى اشىلادى.
سوعىس جىلدارىندا ءبىزدىڭ جەردە 460 زاۋىت شۇعىل جاعدايدا ىسكە قوسىلدى. بۇل دەرەك تە قازاق دالاسىندا قولىنا كۇرەك ۇستاۋعا شاماسى كەلەتىن, جەتىدەگى بالا مەن جەتپىس جەتىدەگى قاريانىڭ ەڭبەك ارمياسىنا تارتىلعانىن دالەلدەپ تۇر. بىراق كۇنى بۇگىنگە دەيىن ايتىلماي كەلگەن سوعىس اقيقاتى بىزدە دە جەتەدى.
نەگىزىنەن, ولار – «سوعىس بالالارى». قازىر بىزدە مۇنداي دارەجە جوق. بىزدە مۇنداي ۇعىم تولەن, دۋلات, قاليحان, اسقار, ابىشتەردىڭ شىعارمالارىندا عانا ايتىلادى. بەردىبەك سوقپاقباەۆ «ولگەندەر قايتىپ كەلمەيدى» شىعارماسى ارقىلى سوعىس بالالارىنىڭ تۇلعاسىن سومداپ كەتتى.
قازاق ادەبيەتىندەگى جەتى جەتىمنىڭ ءبىرى – تولەن ابدىك بىزبەن اڭگىمەسىندە حح عاسىر باسىنداعى اشارشىلىق, سودان كەيىنگى قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىنىڭ سالماعى سوعىس بالالارىنىڭ ساناسىندا تاڭبالانىپ قالعانىن ايتادى. مۇنىڭ وتەمىنىڭ سالماعى اۋىر. «كەشەگى وتكەن شەرحان مۇرتازا «1920-1930 جىلدارى تۋعانداردىڭ امان قالعاندارىنىڭ ءوزى ساتتىلىك» دەگەندى ءجيى ايتاتىن. ولاردىڭ تەڭ جارتىسى اشتان ءولدى, سۇيەگى ايدالادا شاشىلىپ قالدى. ولاردىڭ تالايىنا سوعىس قانا ەمەس, 1933-1953 جىلدارداعى قۋعىن-سۇرگىن دە اۋىرتپالىق تاڭباسىن سالدى», دەيدى ت.ابدىك.
ول قازاق دالاسىندا سوعىس قيمىلدارى بولعان جوق. سول جىلدارى تۋعان بالالاردى سوعىس بالالارىنا تەڭەستىرۋدىڭ قاجەتى جوق دەگەن پىكىرگە قوسىلمايتىنىن كەسىپ ايتتى. «سوعىس جىلدارىندا 10-15 جاستاعى اعا-اپالارىمىزدىڭ ەڭبەك ارمياسىنا تارتىلعانىن انالارىمىزدان ەستىدىك. ولار مىلتىقسىز مايداننىڭ الدىڭعى شەبىندە ءجۇردى. ماسەلەنى «سوعىس قيمىلدارى بولعان جوق» دەگەن تار ولشەممەن ولشەۋگە بولمايدى», دەيدى.
تولەن ابدىك ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ادامزات ءۇشىن ۇمىتىلمايتىن ۇلى قاسىرەت ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. وتكەنگە تاعزىم – بەيبىت كۇننىڭ قادىرىن ەسەلەپ ارتتىراتىن ۇعىم. «ۋاقىت وتكەن سايىن سوعىس تاريحىنىڭ جاڭا بەتتەرى اشىلادى. 1945 جىلدىڭ جازىندا الماتىنىڭ كوشەلەرىندە قول-اياعىنان ايىرىلعان, ءۇي-كۇيسىز جۇرگەن سوعىس مۇگەدەكتەرى كوپ كەزدەسەتىن. باسىم كوپشىلىگى الماتىنىڭ العاشقى قىسىنان امان قالمادى دەيدى. سوعىس جەسىرلەرى تۋرالى دراما دا سوعىستىڭ ايتىلماعان اقيقاتى. سوعىس بالالارىنىڭ تاعدىرى دا سونىڭ ءبىر پاراعى. بۇل ماسەلەنى بۇگىن قولعا الماساق, ەرتەڭ كەش قالامىز. رەسەي ۋكراينا ازاماتتارىن ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر ارقىلى وزدەرىنە تارتىپ جاتىر. بۇگىن قولعا الماساق, بىزگە دە جەتۋى مۇمكىن. ازىرگە بۇل جەڭىلدىك رەسەيلىك ازاماتتارعا تيەسىلى, كۇنى ەرتەڭ ەس جيىپ العان سوڭ الىس-جاقىن كورشىلەرىنە ۇسىنۋى مۇمكىن. ەاەو ەلدەرىندە قولدانىستاعى زاڭداردى ۋنيفيكاتسيالاۋ (بىرەگەيلەندىرۋ) تۋرالى ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. ءبىز بۇل ماسەلەنى ەاەو شەڭبەرىندە شەشە الامىز», دەيدى قالامگەر.
الماتى
