– جابايحان مۇباراك ۇلى, 1988-1990 جىلدارى ءسىز باسقارعان قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ كوميسسياسىنىڭ قىزمەتى تۋرالى كوپ ايتىلىپ, كوپ جازىلىپ جۇرگەن جوق. وسى كوميسسيانىڭ قۇرىلۋىنا نە سەبەپ بولدى جانە ول نەمەن اينالىستى؟ اڭگىمەمىزدى وسىدان باستاساق.
– اتىس-شابىسقا, قۋعىن-سۇرگىنگە تولى بولعان جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا قازاق حالقى نەبىر اسىل ۇلدارىنان ايىرىلىپ قالعانى تاريحتان بەلگىلى. سول كەزدە ەلدى ۇرەي بيلەدى. زورلىق-زومبىلىق ەلەسى قازاقتىڭ كەڭ دالاسىن بەرتىن دە كەزىپ ءجۇردى. دەگەنمەن, حالىق شاكارىم, ماعجان, مىرجاقىپ, احمەت, جۇسىپبەك سياقتى ۇلى ادامدارىن ۇمىتقان جوق. ولاردىڭ ولەڭدەرى مەن پوەمالارىن جاتتاپ الىپ, ايتىپ ءجۇردى. كوبىنە حالىق شىعارماسى دەيتىن. سول جۇرەكتەردى باۋراعان جىرلاردىڭ شىن اۆتورلارى كىمدەر ەكەنىن, مۇمكىن, جاستار جاعى بىلمەگەن شىعار, ال, ۇلكەندەردىڭ ىشتەرى سەزەتىن. بەرتىن, ستالين ومىردەن وزىپ, ەلدەگى احۋال ساۋىعا باستاعان كەزدە جەر-جەردە جازىقسىز جازالانعانداردى اقتاۋ جونىندە اڭگىمە قوزعالىپ, جوعارى جاققا وتىنىشتەر تۇسە باستاسا كەرەك. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن, وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ اياعىندا كسرو-داعى جاعداي كۇرت وزگەردى. بيلىككە م.گورباچەۆ كەلگەننەن كەيىن قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ قولعا الىندى. ماسكەۋدە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار اقتالىپ, ولاردىڭ بۇرىن تىيىم سالىنعان ەڭبەكتەرى جاريالانا باستادى. بۇل جاعداي قازاق زيالىلارىن دا ويلاندىرماي قويعان جوق.
مەن ول كەزدە قازاق كسر-ءى عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ەدىم. 1986 جىلدان كەيىن ءبىزدىڭ اكادەميادا دا ەلەۋلى وزگەرىستەر بولدى. رەسپۋبليكا باسشىلىعى تاراپىنان ءبىزدىڭ اتىمىزعا ءجيى-ءجيى سىن ايتىلا باستادى. اقىرى نە كەرەك, اكادەميانىڭ اتقارعان جۇمىستارىن تەكسەرۋ ءۇشىن موسكۆادان ارنايى ەكى ۇلكەن كوميسسيا كەلدى. ول كەزدە ورتالىق كوميتەتتىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى ز.كاماليدەنوۆ بولاتىن. بىردە كوميسسيا مۇشەلەرىن سول كىسى قابىلدادى. اڭگىمە اياقتالۋعا تاياپ قالعان ساتتە ماسكەۋلىك عالىم, كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ە.ر.تەنىشوۆ كۇتپەگەن جەردەن 3.كاماليدەنوۆتەن: «20- جىلدارى سىزدەردە احمەت بايتۇرسىنوۆ دەگەن ءتىل عىلىمىنىڭ ۇلكەن وكىلى بولىپ ەدى. سونىڭ تاعدىرى نە بولدى؟» – دەپ سۇرادى. ز.كاماليدەنوۆتىڭ توسىن سۇراقتى ۇناتا قويماعانى انىق. بىراق, ول سىر بەرگەن جوق, ۇندەمەي قۇتىلدى. ويتكەنى, بۇل كەزدە قازاقستاندا ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ ەسىمى مۇلدە اتالمايتىن. مۇنى ەسكە الىپ وتىرعانىم, ءبىزدىڭ ەلدەگى جاعدايعا بۇلار نەگە ءۇنسىز وتىر, جوعالتقاندارىن نەگە ىزدەمەيدى دەگەندەي سىرتتاعىلاردىڭ وزدەرى دە ەلەڭدەي باستاعان ەدى. مىنە, كوميسسيانىڭ قۇرىلۋىنا وسىنداي جاعدايلار سەبەپ بولدى دەپ ويلايمىن.
– ورتالىق كوميتەت سىزگە وسى كوميسسيانى باسقارۋدى جۇكتەگەندە قوبالجىعان جوقسىز با؟
– نەگە قوبالجىمايىن, قاتتى تولقىدىم. ءبىر جاعىنان وزىمە ۇلكەن سەنىم كورسەتىلىپ وتىرىلعانىن, سونداي-اق, بۇل ءىستىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە زور ەكەنىن ءتۇسىندىم. الاش ارىستارىن اقتاۋ جونىندە كوميسسيا بۇرىن دا بولعان. بىراق, ولار ءوز ماقساتتارىنا جەتە المادى. كوميسسيا مۇشەسى سمەت كەڭەسباەۆتىڭ: «شىراعىم, بايقا, اباي بول. باسىڭ كەتۋى مۇمكىن», دەگەنى دە ەسىمدە. ماسكەۋدە مۇنداي كوميسسيانى سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, ساياسي بيۋرو مۇشەسى ا.ن.ياكوۆلەۆ باسقاراتىنىن بىلەتىنمىن. سوعان قاراعاندا, جەڭىل جۇمىس ەمەس. شىنىم سول, قاتتى قينالدىم. ۋاقىتپەن ساناسپاي جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلدى. بىراق, وكىنبەيمىن.
سونىمەن, كوميسسيا قۇرىلىپ, ونىڭ قۇرامىن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ سول كەزدەگى ءبىرىنشى حاتشىسى گ.كولبيننىڭ ءوزى بەكىتتى. كوميسسيا قۇرامىنا م.قوزىباەۆ, م.بازارباەۆ, س.بايجانوۆ, ءا.ءالىمجانوۆ, ز.احمەتوۆ, ر.بەردىباەۆ, ش.ساتپاەۆا, س. قيراباەۆ, س.زيمانوۆ, م.قاراتاەۆ, ر.سىزدىقوۆا, ءا.تاجىباەۆ, ءا.ءشارىپوۆ, ءا.كەكىلباەۆ, ءا.قايداروۆ, س.كەڭەسباەۆ سىندى عالىمدار مەن جازۋشىلار تارتىلدى.
– سول كەزدە ۇلتشىلدىقتىڭ قامىتىن كيىپ, حالقىنان اجىراپ قالعان ارىستار از ەمەس ەدى عوي. اقتاۋ جۇمىستارىنىڭ ش. قۇدايبەرديەۆتەن باستالۋىن قالاي تۇسىندىرەسىز؟
– سەبەبى, ونىڭ ماسەلەسى بۇرىن دا بىرنەشە رەت قوزعالىپ, تالقىلانعان ەكەن. ءبىراز ماتەريالدار جينالعان. سودان, اقىلداسا كەلە, وسى كىسىگە توقتادىق. كوميسسيا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى بيۋروسىنىڭ شەشىمىنە سايكەس جۇمىس ىستەگەندىكتەن قاجەت قۇجاتتاردى, ماتەريالداردى الۋدا ەش قيىندىق بولعان جوق. ش.قۇدايبەرديەۆتىڭ جەكە باسىنا قاتىستى قۇجاتتاردى, انىقتامالاردى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنەن سۇراتىپ الدىق. ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى 2 توم كولەمىندەگى شىعارمالارىن ماشينكاعا باستىرىپ بەردى. بۇل ىستەن سەمەي وبلىستىق, اباي اۋداندىق پارتيا كوميتەتتەرى دە شەت قالعان جوق. ءبىراز قۇجاتتار سول جاقتان كەلدى.
ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسى مەنى جەكە قابىلداعاندا: «اسىقپاڭدار, ۋاقىت بار», دەگەن بولاتىن. بىراق, مەن كوميسسيا مۇشەلەرىنە نەعۇرلىم شيراق جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەكتىگىن ايتتىم. بۇلاي ىسكە قۇلشىنا كىرىسۋىمە شاكارىمنىڭ شىعارمالارىن جاس كەزىمنەن جاتتاپ وسكەنىم دە اسەر ەتكەن بولار. ءبىز قىزىل ەڭبەك دەگەن اۋىلدا تۇرعان كەزىمىزدە, اسكەردەن ورالعان ءبىر جىگىت ونىڭ ەكى داپتەردەي ولەڭدەرىن الىپ كەلگەن ەدى. ول كەزدە مەن 8-ءشى سىنىپتىڭ وقۋشىسىمىن. الگى داپتەردە شاكارىمنىڭ «قالقامان-مامىر» پوەماسى دا بار ەكەن. ءبارىمىز الگى پوەمانى بىرىمىزدەن-ءبىرىمىز كوشىرىپ, تۇگەلدەي جاتتاپ الدىق. وسى كۇنگە دەيىن ۇمىتقان جوقپىن.
وتكەن ءىس – ويعا كۇڭگىرت, كوزگە تانىق,
كورمەسە دە, بىلگەنگە ءبارى قانىق.
مىڭ جەتى ءجۇز جيىرما ەكىنشى جىل
قازاقتىڭ سىر بويىندا جۇرگەنى انىق.
انەت بابام ارعىننىڭ ەل اعاسى,
ءارى بي, ءارى مولدا عۇلاماسى.
ورتا جۇزگە ۇلگى ايتقان ءادىل ەكەن,
سول كەزدە توقسان بەسكە كەلگەن جاسى.
مامبەتەي ءوسىپ, ءوندى بارا-بارا,
سول تاپتان ءبىر باي شىقتى جەكە-دارا.
سول بايدىڭ ون بەس جاسار قىزى مامىر,
ءارى سۇلۋ, ءارى ەستى, ەركەك شورا, – دەپ باستالاتىن.
ارينە, ول كەزدە ءبىز بۇل ولەڭدەردىڭ اۆتورى ش.قۇدايبەرديەۆ ەكەنىن بىلگەن جوقپىز. ونىڭ حالىق جاۋى رەتىندە اتىلعانىنان دا حابارسىز ەدىك. مۇمكىن, ۇلكەندەر ونىڭ ولەڭدەرىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن وسىنداي قادامعا بارعان شىعار؟!
سودان, شاكارىمگە قاتىستى بارلىق ماتەريالداردى قولىما الىپ, دەمالىس ۋاقىتىندا قارىنداشپەن سىزىپ وتىرىپ, مۇقيات وقىپ شىقتىم. ولەندەرىندە ورىسقا نەمەسە كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ءبىر اۋىز ءسوز جوق. نەگىزىنەن ادامگەرشىلىك ماسەلەلەرىن, ونەر, ءبىلىمنىڭ پايداسىن جىرلايدى. ويشىلدىعى دا تەرەڭ. ناعىز اعارتۋشىنىڭ ءوزى. ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى ل.ن.تولستويمەن دوس بولىپتى. ونىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنايى شاقىرىلىپتى. كوميسسيا مۇشەلەرىمەن ءوزارا پىكىر الماسقاننان كەيىن ورتالىق كوميتەتكە كولەمدى انىقتاما ازىرلەدىك. شاكارىم كەڭەس وكىمەتىنە قارسى بولدى دەۋگە نەگىز جوق. اقتاۋ كەرەك. وسى پىكىرىمىزدى بيۋروعا جەتكىزۋگە ۇيعاردىق.
– جابايحان مۇباراك ۇلى, ماتەريالدار دايىن بولعاننان كەيىن سوڭعى ءسوزدى كىم ايتتى؟ كادىمگىدەي تالقىلاۋ بولدى ما؟
– ورتالىق كوميتەت ماتەريالدارىمىزدى قابىلداپ الدى. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن بيۋروعا شاقىرتۋ الدىق. بيۋرو وتىرىسىن گ.كولبين جۇرگىزىپ وتىردى. ءبىرىنشى ءسوزدى كوميسسيانىڭ توراعاسى رەتىندە ماعان بەردى. مەن كوميسسيانىڭ قورىتىندىسىنا سۇيەنە وتىرىپ, ش.قۇدايبەرديەۆتىڭ ءومىربايانى, شىعارماشىلىق قىزمەتى جايلى ايتىپ بەردىم. ونىڭ مۇراسىنىڭ حالىقتىڭ رۋحاني ومىرىندە الاتىن ورنىنا توقتالدىم. ءسوزىمدى اياقتاعاننان كەيىن ءبىر-ەكى سۇراق بولدى. ولارعا قىسقا دا نۇسقا جاۋاپ بەردىم. وسىدان كەيىن كولبين: «وندا تالقىلاۋعا كوشەيىك, كىم سويلەيدى؟» – دەدى. سول-اق ەكەن, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ۆ.م. ميروشنيك ورنىنان ۇشىپ تۇرىپ: «كوميسسيانىڭ قورىتىندىسىمەن كەلىسۋگە بولمايدى. ش.قۇدايبەرديەۆ ەشقانداي دا اعارتۋشى ەمەس. ول – كونتررەۆوليۋتسيونەر. سوۆەت وكىمەتىنە قارسى وق اتقان ادام. كەرەك دەسەڭىز, كۋلاكتاردى كوتەرىلىسكە باستاعان. سول قاقتىعىستا مەرت بولعان. ال بالاسى قىتايعا قاشىپ كەتكەن. قۇدايبەرديەۆ – الاشوردا پارتياسىنىڭ مۇشەسى. الاشوردا بۋرجۋازياشىل, ۇلتشىلدار مەن كونتررەۆوليۋتسيونەرلەر پارتياسى», – دەدى.
زال تىم-تىرىس. ۇشقان شىبىننىڭ ىزىڭى ەستىلگەندەي. ۋاقىت توقتاپ قالعان سياقتى. ەشكىم ءبىر اۋىز ءسوز ايتقان جوق. سالدەن سوڭ ن.نازارباەۆ, ول كىسى سول كەزدە ۇكىمەت باسشىسى بولاتىن, ۇنسىزدىكتى بۇزىپ: «بۇعان كوميسسيانىڭ توراعاسى نە ايتادى, جاۋاپ بەرسىن», – دەدى.
گ.كولبين ماعان قارادى. جاعداي بۇلاي اياق استىنان ۋشىعىپ كەتەدى دەپ ويلاعان جوق ەدىم. ەندى شەگىنەتىن جەر جوق ەكەنىن ءتۇسىندىم.
– ميروشنيك جولداس بۇل قىزمەتكە جاڭادان كەلگەن ادام. كوپ جاعدايدان حابارسىز. قىزمەتكەرلەرى دۇرىس اقپارات بەرمەگەن بولۋى كەرەك, قاتەلەسىپ تۇر, – دەپ باستادىم ءسوزىمدى. – ءبىز دايىنداعان انىقتامادا تەك كوميسسيانىڭ عانا ەمەس, سەمەي وبكومى مەن اباي اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ پىكىرلەرى دە ەسكەرىلدى. ءبىز زەرتتەۋ بارىسىندا 300 ادامعا سۇراۋ سالدىق. ولار شاكارىمنىڭ كوتەرىلىسكە ەش قاتىسى جوق ەكەنىن ايتتى. شاكارىمدى قاراسارتوۆ پەن ونىڭ ورىنباسارى ولتىرگەن. وسى قاندى وقيعاعا كۋا بولعان قويشىلاردىڭ ءبارىن قورقىتىپ, كوتەرىلىستە سوعىسىپ ءجۇرىپ ءولدى دەگەن جالعان قۇجات جازدىرىپ العان. سول كەزدە شاكارىمنىڭ جاسى 75-تە. قانداي قازاقتىڭ شالى 75-كە كەلگەندە قول باستاپ, كوتەرىلىسكە شىعادى. وسىلاي دەي كەلىپ, قىزدى-قىزدىمەن ماسكەۋدە قايتا قۇرۋ ءىسى قىزۋ جۇرگىزىلىپ جاتقانىن, ال قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىك ورگاندارى ۋاقىت تالابىنا ىلەسە الماي وتىرعانىن دا ايتىپ سالدىم.
گ.كولبين: «باسقا سويلەيتىن كىسى بار ما؟» – دەدى. ەشكىم ۇندەمەدى. «وندا كوميسسيانىڭ ۇسىنىسىن قولدايىق», – دەدى ول بىردەن. سول ارادا ش.قۇدايبەرديەۆتىڭ تولىق اقتالعانى حابارلانىپ, ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ونىڭ شىعارمالارىن باسىپ شىعارۋ تاپسىرىلدى.
ەڭبەگىمىز جاندى. حالىقتىڭ قۋانىشىندا شەك جوق. ەگەر ءبىز ۇتىلىپ قالعان جاعدايدا مەنىڭ تاعدىرىمنىڭ نە بولاتىنى ءبىر اللاعا عانا ايان ەدى. بابالاردىڭ رۋحى قولداعان شىعار, ايتەۋىر, اللا تاعالا اۋزىما دۇرىس ءسوز سالىپ, ءبىر سىننان سۇرىنبەي ءوتتىم. اسىرەسە, سول ساتتە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ: «توراعانىڭ جاۋابىن تىڭدايىق», – دەگەنى ماسەلەنىڭ وڭ شەشىلۋىنە تۇرتكى بولعانىنا وسى كۇنگە دەيىن ريزامىن. سول ارادا ءبارىمىز ۇندەمەي قالعاندا, ماسەلەنىڭ باسقاشا شەشىلىپ كەتۋى دە مۇمكىن ەدى. ايتەۋىر, قۇداي ساقتادى.
ايتپاقشى, جينالىستان شىعىپ بارا جاتقاندا ۆ.م.ميروشنيككە كەزدەسىپ قالدىم. ول امانداسقانى ما, الدە مەنى قۇتتىقتاعان ءتۇرى مە, قول بەردى. وسى ءساتتى پايدالانىپ: «مەن ءومىر بويى ۆ.ي.لەنيننىڭ جۇمىستارىن جاتتاپ وسكەن اداممىن. ول كىسىنىڭ قانداي ەڭبەگىن قاي كەزدە, قانداي جاعدايدا جازعانىنا دەيىن بىلەمىن. سوندىقتان ساياسي قاتە جىبەرۋىم مۇمكىن ەمەس», – دەدىم. ول: «جارايدى, جولداس ءابدىلدين, بۇدان بىلاي بىرىگىپ جۇمىس ىستەيىك», – دەدى.
– كوميسسيانىڭ وسىدان كەيىنگى جۇمىسى قالاي جالعاستى؟
– ارادا كوپ ۋاقىت وتكەن جوق, تاعى دا ورتالىق كوميتەتكە شاقىرىلدىم. باردىم. ونداعىلار ورتالىق كوميتەتتىڭ م.جۇماباەۆتىڭ, ج.ايماۋىتوۆتىڭ, ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋ جونىندە كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانىن جەتكىزدى. كوميسسيانى ءسىز باسقاراسىز دەدى. قۇرامى دا وزگەرىسسىز قالدى.
ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارىن شاقىرىپ الىپ, وسى ءۇش ادامعا قاتىستى بۇكىل ماتەريالداردى جيناۋدى تاپسىردىق. قازاقستاندا تەك ماعجان جۇماباەۆ تۋرالى عانا دۇنيەلەر بار ەكەن. ال احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ تۋرالى ماتەريالدار بولماي شىقتى. سودان بىرنەشە عالىمدى ىسساپارمەن لەنينگرادقا اتتاندىردىق. ولار ءبىر-ەكى ايدىڭ ىشىندە م.جۇماباەۆتىڭ, ج.ايماۋىتوۆتىڭ كىتاپتارىن, ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ ەڭبەكتەرىن تۇگەلىمەن جيناپ الىپ كەلدى. جۇمىستى الدىمەن ماعجاننىڭ شىعارمالارىن ساراپتاۋدان باستادىق.
– شاكارىمدى اقتاۋدىڭ ءوزى قيىنعا تۇسكەنىن ايتىپ وتىرسىز. ال ماعجان جونىندەگى اڭگىمە قالاي ءوربىدى؟ جالپى, وسىنداي كوميسسيانىڭ قۇرىلىپ, ىسكە كىرىسكەنى جونىندە حالىققا حابارلاندى ما؟ سىزدەرگە جۇمىس بارىسىندا ۇسىنىس-پىكىرمەن كەلگەندەر بولدى ما؟
– ادەتتە, مۇنداي اڭگىمە تەز تارايدى عوي, ماعجاندى بىلەتىن ادامدار وزدەرىنىڭ ويلارىن ايتىپ كەلىپ جاتتى. جوعارىدا ايتقانىمداي, 60-جىلداردىڭ سوڭىندا ماعجاننىڭ شىعارمالارى ورتالىق كوميتەت قۇرعان كوميسسيادا قارالىپ, ولار م.جۇماباەۆ بۋرجۋازياشىل, ۇلتشىل اقتاۋعا بولمايدى دەگەن قورىتىندى جاساعان بولاتىن.
– كوميسسيانىڭ وسىنداي شەشىمگە كەلۋىنە نە سەبەپ بولدى دەپ ويلايسىز؟
– مەنىڭشە, ونىڭ باستى سەبەبى, سول كەزدە كوميسسيانىڭ قۇرامىندا بولعان ادامدار قۋعىن-سۇرگىندى ءوز كوزدەرىمەن كورگەندىكتەن, كەڭەستىك رەجىمنىڭ قاتەلەسكەندەردى ايامايتىنىن بىلگەندىكتەن ماعجاندى قورعاي المادى. قورىقتى. باسقا دا سەبەپتەرى بولۋى مۇمكىن.
مەن كوميسسياعا كەلىپ تۇسكەن ماعجان تۋرالى ماتەريالداردى تۇگەل قاراپ شىقتىم. پارتيا تاريحى ينستيتۋتى ءوز انىقتاماسىندا ماعجانعا قارا بوياۋدى اياماي جاعىپتى. سول سياقتى, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى دە: «بۋرجۋازياشىل, ۇلتشىل, الاشوردانىڭ مۇشەسى, كەڭەس وكىمەتىنە قارسى, ولەڭدەرىنىڭ ءبارى ءسوتسياليزمدى قارالايدى», دەپ ايتپاعان سوزدەرى جوق. وسىلارعا قاراعاندا, ماعجاندى اقتاۋ وڭاي بولمايتىن سياقتى كورىندى. 1988 جىلى ەلدەگى جاعداي باپتى ەمەس-ءتى. جەلتوقسان وقيعاسىنا بايلانىستى «قازاقستان ۇلتشىلدىعى» دەگەن سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ قاۋلىسى شىققان بولاتىن. بىراق, شەشىنگەن سۋدان تايىنباس دەگەندەي, جۇمىسىمىزدى جالعاستىرا بەردىك. ماعجاننىڭ ليريكاسىن, تابيعات سۋرەتتەرىنە تولى ولەڭدەرىن العا تارتۋمەن بولدىق.
– ماعجاننىڭ شىعارماشىلىعىندا باسقا ماعىناداعى جولدار دا بولدى عوي.
– ءيا, ونىڭ ولەندەرىندە سول زاماننىڭ يدەولوگياسىنا, تانىم-تۇسىنىكتەرىنە قايشى تۇستار دا جەتەرلىك ەدى. ماعجان بيلىك باسىنداعىلاردىڭ كەڭ ساحارا قازاق دالاسىن مەكەندەگەن جۇرتشىلىقتىڭ وزىندىك ەتنومادەني ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرمەگەنىن, تابيعات پەن قوعام, ەل, حالىق تۇتاستىعىن بۇزۋ, تىرشىلىك يەلەرىنىڭ تىنىسىن تارىلتىپ ەكولوگيالىق اپاتقا اپارۋ سياقتى ماسەلەلەرگە اشىق قارسى شىققان. مىسالى, ءبىر ولەڭىندە: «جولبارىس جورتاتۇعىن سار دالامدا, وڭكەي شوشقا, دوڭىزدار تولىپ كەتتى» دەگەن جولدار بار. قايسىبىر ولەڭدەرىندەگى شاراسىنان اسىپ توگىلەردەي پاتريوتتىق سەزىمدەرى ۇلتشىلدىق, تۇرىكشىلدىك دەپ باعالانعان. بىراق, ءبىز ول جاعىن ەسكەرمەي, ماعجاننىڭ ۇلى اقىن, اباي يدەيالارىن ءارى قاراي جالعاستىرۋشى, دامىتۋشى, قازاق حالقىنىڭ رۋحاني دۇنيەسى مەن مادەنيەتىندەگى زور كۇبىلىس ەكەنىن دالەلدەۋگە تىرىستىق.
ماعجاننىڭ اقىندىعىنا ەشكىمنىڭ تالاسى جوق. ول – ءوز حالقىن شىن سۇيگەن ناعىز پاتريوت. ورىس اقىن-جازۋشىلارىمەن دوس بولعان. وعان ا.م.گوركيدىڭ ءوزى اراشا تۇسكەن. وسى جاعىن كوبىرەك كورسەتتىك. اسىرەسە, ونىڭ كەيىنگى كەزدەرى ءبىرجولا حالىقتىڭ پوزيتسياسىنا شىققاندىعىن, اقىندىعىمەن قاتار اعارتۋشىلىق قىزمەتپەن اينالىسقانىن, پەداگوگيكادان وقۋلىق جازعانىن, پسيحولوگيادان, سوتسيولوگيادان كىتاپتار اۋدارعانىن, عىلىمي تەرميندەر جاساعانىن باسا ايتتىق. وسىنداي ماسەلەلەردى جازباساق, ماعجاندى اقتاۋ وڭاي بولماس ەدى.
ماعجان جۇماباەۆ ماتەريالدارىن تەكسەرۋ, ساراپتاۋ بارىسىندا م.و. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بەلسەندىلىك تانىتىپ, كوپ ءىس تىندىردى. ول كەزدە ينستيتۋت ديرەكتورى شەريازدان ەلەۋكەنوۆ ەدى. ءبارىمىز اقىلداسا وتىرىپ, ماعجانعا قاتىستى ماتەريالداردى تەرەڭ ساراپتاپ, كوميسسيانىڭ جالپى قورىتىندىسىن جازىپ, ورتالىق كوميتەتكە تاپسىردىق.
ماعجانمەن قاتار تاريح ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن قاتىستىرا وتىرىپ, ج.ايماۋىتوۆتىڭ ەڭبەكتەرىنە دە ساراپتاما جۇرگىزدىك. ول كەزدە تاريح ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ماناش قوزىباەۆ بولاتىن. ماناشتىڭ ءوزى دە بەلسەنە كىرىستى. تاريحشى عالىمداردى ماسكەۋ, لەنينگراد كىتاپحانالارىنا جىبەرىپ, ج.ايماۋىتوۆتىڭ بارلىق ەڭبەكتەرىن جيناتتىق. ءبىز ول كەزدە ج.ايماۋىتوۆتى بىلمەيدى ەكەنبىز. ماتەريال جيناۋ بارىسىندا ونىڭ «قارتقوجا», «اقبىلەك» سياقتى شىعارمالارى جانە ادەبيەت ماسەلەلەرى تۋرالى ماركسيستىك تۇرعىدان جازىلعان ماقالالارى قولىمىزعا ءتيدى.
– جابايحان مۇباراك ۇلى, ءسىزدىڭ سوزىڭىزگە قاراعاندا, الاش ارىستارىن اقتاۋدا ەش قيىندىق بولماعان سياقتى ما, قالاي؟
– قيىندىق بولماۋشى ما ەدى. اسىرەسە, احمەت بايتۇرسىنوۆقا كەلگەندە قاتتى قينالدىق. ويتكەنى, احاڭ تەك عالىم, اقىن عانا ەمەس, الاشوردا مەملەكەتى مەن الاش پارتياسىنىڭ ليدەرى, يدەولوگى ءћام كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى ەدى. ءاليحان بوكەيحانوۆپەن قاتار جۇرگەن ادام. بۇل كىسى تۋرالى مالىمەتتەر مەن ەڭبەكتەرىن ءتىلشى عالىمدار ارقىلى لەنينگرادتان الدىردىق دەدىم عوي. ءتىپتى, تاعى نە بار ەكەن دەگەن ويمەن ولاردى ەل اراسىنا دا جىبەرىپ كوردىك. بىراق, تۇششىمدى ەشنارسە تابىلمادى. ول كەزدە حالىق ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ كىتاپتارىن, قۇجاتتارىن ساقتاپ ۇستاۋعا قورىقسا كەرەك. بۇل كىسىنىڭ ماتەريالدارى مەن ەڭبەكتەرىن كوميسسيا مۇشەلەرى تۇگەلدەي وقىپ شىقتى. ونىڭ قازاق گرامماتيكاسىن تۇڭعىش زەرتتەۋشى, تەرميندەردى ەنگىزۋشى عالىم ەكەندىگىن دالەلدەدىك. ءبىز بۇل جونىندە انىقتامادا جان-جاقتى جازىپ بەردىك. اسىرەسە, تىلگە تيەك ەتكەنىمىز ول كىسىنىڭ لەنين, ستالينمەن كەزدەسىپ ايتقان ويلارى. احمەت: «لەنينمەن كەزدەسكەندە ءبىز ءوزارا جاقسى تۇسىنىسەمىز. ال جەرگىلىكتى كوممۋنيستەرمەن ونداي ءتىل تابىسا المايمىز» دەپ جازعان ەكەن. لەنين ول كىسىنى ءتۇرلى كوميسسيالارعا, ۇكىمەت ورىندارىنا باسشىلىقكا جىبەرىپ وتىرعان.
ال ەندى ونىڭ پوەزياسىنا كەلەتىن بولساق, مۇندا ەشقانداي ۇلتشىلدىق جوق. ول وزگە حالىقتاردىڭ شىعارمالارىن بارىنشا ناسيحاتتاعان ادام. ي.ا.كرىلوۆتان «قىرىق مىسال» دەگەن ەڭبەگىن اۋدارعانى بەلگىلى. بۇدان وزگە دە بىرنەشە جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىن تارجىمالاعان. احاڭ ورىستىڭ ءىرى جازۋشىلارى تۋرالى تاماشا ويلارىن ايتىپ, قازاق پەن ورىس مادەنيەتىن ۇشتاستىرۋعا تىرىسقان. ابايدىڭ اقىندىعى جونىندە العاش ماقالا جازعان.
– وسى كەزدە مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى قانداي ۇستانىمدا بولدى؟
– كوميتەت ۇشەۋىنە دە قارسى پىكىر جازدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, ۇشەۋى دە ۇلتشىل. دايىنداعان انىقتامالارىندا الاشوردانىڭ مۇشەسى, كونتررەۆوليۋتسيونەر دەگەننەن باسقا ءسوز جوق. سول سياقتى, پارتيا تاريحى ينستيتۋتى دا ا.بايتۇرسىنوۆتى قارالاۋمەن شەكتەلگەن. بىراق, ءبىز انىقتامامىزدا ولاردىڭ بەرگەن ماتەريالدارىن ونشا ەسكەرگەن جوقپىز.
انىقتامادا نەگىزىنەن ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىن, قوعامدىق ساياسي قىزمەتىن, ورىس مادەنيەتىن ناسيحاتتاۋشى, ۆ.ي.لەنيننەن جولداما العان دەگەن تۇستارعا كوبىرەك ءمان بەرىپ, بوياۋىن قالىڭداتا تۇستىك. دەگەنمەن, بويدا قورقىنىش تا بار. بۇل جولى ءۇش ادامدى اقتايىق دەپ وتىرمىز. ودان كەيىن ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ حالىققا بەلگىسىز ءبىر ماسەلەلەرى بولدى. 1929 جىلى پارتيانىڭ XV سەزىندە ءبۋحاريندى اشكەرەلەۋگە بايلانىستى ۇلكەن ايتىس ءوتتى. سول جونىندە احاڭ ءوزىنىڭ قوستانايداعى ءبىر باجاسىنا جازعان حاتىندا: «مىناۋ بولشەۆيكتەر ءوزارا ءبىر-بىرىمەن ايتىسىپ-تارتىسىپ جاتىر. سەندەر قاپىدا قالماڭدار», – دەپتى. وسى حاتى مقك-ءنىڭ قولىنا ءتۇسۋى مۇمكىن عوي. ءبىز ەندى: ء«ان ايتا المايتىن ايعايعا باسادى» دەمەكشى احاڭنىڭ لەنينمەن كەزدەسكەن جەرلەرىن, ونى قولداعان تۇستارىن باسا ايتتىق.
قىرۋار جۇمىس اتقارىلعانمەن, كوڭىلدە كۇمان كوپ. مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندەگىلەر وتكەندەگىنىڭ ەسەسىن قايتارۋعا ۇمتىلۋلارى مۇمكىن عوي دەگەن وي دا مازالايدى. وسى ويمەن قورىتىندى دايىن بولعان سوڭ, ۆ.م.ميروشنيكپەن كەزدەسىپ: ء«بىزدىڭ جاساپ جاتقانىمىز ءبىر ماسەلە. سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ تاريحقا وبەكتيۆتى تۇردە قاراڭدار دەگەن نۇسقاۋى بار. ستالين زامانىندا تاريحتى بۇرمالاۋشىلىق بولعانىن ءوزىڭىز جاقسى بىلەسىز. سوندىقتان قازىر ورتالىقتان كوپ سۇرانىس ءتۇسىپ, تىيىم سالىنعان كىتاپتار, رەپرەسسياعا ۇشىراعان ادامدار اقتالىپ جاتىر. ال بىزدە بۇل ماسەلەنىڭ شەشىلۋى قيىنداۋ بولىپ تۇر. ءوزىڭىز بىلەسىز, شاكارىمدى زورعا اقتادىق. بۇل اقتالايىن دەپ وتىرعان كىسىلەردىڭ رۋحاني دۇنيەلەرى كەرەمەت. ولار ورىستىڭ كوپتەگەن كورنەكتى ادامدارىمەن دوس بولىپ قاتار جۇرگەن. م.جۇماباەۆ رەسەيدىڭ بريۋسوۆ سەكىلدى كوپتەگەن ءىرى اقىندارىن ۇلگى تۇتقان. ا.بايتۇرسىنوۆ, ج.ايماۋىتوۆتار دا وسىنداي دارەجەدەگى ادامدار. ولار ەشقانداي ۇلتشىل ەمەس. بارلىعى ابايدىڭ شاكىرتتەرى. اباي قازاق حالقىن ورىس حالقىمەن دوستىققا قانشالىقتى شاقىرىپ ۇگىتتەسە, بۇل ازاماتتار دا وسىنداي باعىتتى ۇستانعان», – دەدىم. كەيىن مۇنىڭ پايداسى ءتيدى. ميروشنيك بيۋرودا سويلەگەن جوق. ءسويتىپ, بۇل ماسەلە قالاي شەشىلەر ەكەن دەپ ۋايىمداپ جۇرگەنىمىزدە, وپ-وڭاي ءوتىپ كەتتى.
– مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ ءىسى قالاي قارالدى؟ ونىڭ ءىسىن قاراۋعا ازىرلىك بارىسىندا تۋىستارىمەن, اتاپ ايتقاندا, قىزى گۇلنار اپايمەن كەزدەستىڭىزدەر مە؟
– بۇلاردىڭ بارلىعىن اقتاپ العاننان كەيىن, مىرجاقىپ دۋلاتوۆقا دا كەزەك كەلدى. بۇل كىسىنى اقتاۋ بىزگە وتە قيىنعا سوقتى. سەبەبى, سول كەزدە ەل اراسىندا مىرجاقىپ دۋلاتوۆ امانگەلدىنى ءولتىردى دەگەن قاۋەسەت تاراپ كەتكەن ەدى. كوميسسيا جۇمىستارىنا ادەبيەتشى, تاريحشى, فيلوسوف مامانداردى, زاڭگەرلەردى قاتىستىرىپ, ول كىسى تۋرالى قانداي ماتەريال بار, سونىڭ بارلىعىن جان-جاقتى تەكسەردىك. ءبىر كۇنى حاتشىم كەلىپ: «سىزگە ءبىر كىسى كەلىپ وتىر. مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ قىزىمىن دەيدى», – دەگەن سوڭ: «كىرسىن», – دەدىم. بۇل اپايمەن مەن ءوزىم اباي كوشەسىندە ءبىر ۇيدە تۇرعانمىن. ول كىسى – قازاق ەنتسيكلوپەدياسىندا ورىنباسار بولىپ قىزمەت ىستەگەن ابەن ساتىبالديەۆ دەگەن قالامگەردىڭ جارى-تىن. سودان گۇلنار اپاي مەنىڭ قابىلداۋىما كەلىپ:
– جابايحان شىراعىم, مەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ قىزىمىن. مەنىڭ اكەم سياقتى جازىقسىز جازالانعانداردى اقتاۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقانىن ەستىگەن سوڭ كوميسسيانىڭ توراعاسى دەپ سىزگە ادەيى كەلدىم, – دەدى.
مەن:
– جاقسى, كەلىڭىز. ءسىزدىڭ كەلگەنىڭىز وتە جاقسى بولدى. بىزگە كەيبىر دەرەكتەردى ءتۇسىندىرىپ, ايتىپ بەرەرسىز, – دەسەم, ول كىسى دەرەكتەردى ايتقانى بىلاي تۇرسىن, مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ بۇكىل دۇنيەسىن ساقتاعان ەكەن. سودان ماعان: «مەندە اكەمنىڭ بارلىق ماتەريالدارى بار. مەن اكەمنىڭ اقتالاتىنىنا سەنگەنمىن, – دەدى. گۇلنار اپاي اكەسىن الىپ كەتكەن ۋاقىتتا نەبارى 12-اق جاستا ەكەن. شەشەسىن دە قوسا الىپ كەتىپتى. 12 جاسار قىز اكەسىنىڭ بۇكىل كىتاپتارىن, قۇجاتتارىن ءبىر قوراپقا سالىپ, ورىس قۇربىسىنىڭ ۇيىنە تىعىپ قويادى. كەيىن ءتىپتى جولداسىنا ايتپاعان. اپايدىڭ بارلىق ماتەريالداردى الىپ كەلگەنى ءبىزدىڭ كوميسسيانىڭ جۇمىسىن ەداۋىر جەڭىلدەتتى.
اكەلگەن ماتەريالمەن تۇگەل تانىسىپ شىقتىق. مىرجاقىپ دۋلاتوۆ الاشوردا پارتياسىنىڭ بەلسەندى قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى بولعان. 1911 جىلى قازاق ادەبيەتىندەگى العاشقى رومان – «باقىتسىز جامالدى» جازعان. ءوزى قازاندا ءبىلىم الىپ, كوپتەگەن شىعارمالارىن جاريالاعان. سونىڭ ىشىندە «جۇت» دەگەن ولەڭىن مەن اكەمنىڭ اۋزىنان ەستىگەنمىن. مەن جۇت جونىندە جازىلعان تالاي شىعارمالاردى وقىدىم. بىراق, مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ سول ءبىر عانا ولەڭىندە قازاق جۇتىنىڭ بارلىق سيپاتى, تراگەدياسى كەرەمەت كورسەتىلگەن.
ول كىسى تەك اقىن-جازۋشى, ساياسي قايراتكەر عانا ەمەس, سونىمەن كاتار, ماتەماتيكا جانە تاعى باسقا عىلىمداردان ەڭبەكتەر اۋدارعان. وسى كۇندە ول كىسىنى كەيبىرەۋلەر ماتەماتيك دەپ ءجۇر. بىراق, مىرجاقىپ ماتەماتيك ەمەس. ول كەزدەگى كازاق زيالىلارى حالىقتى عىلىمعا باۋلۋ ءۇشىن وزگە تىلدەن ماتەماتيكا, بيولوگيا, مەديتسينا سالاسىنداعى كىتاپتاردى, وقۋلىقتاردى اۋدارعان. وسىنداي اۋدارماشىلاردىڭ ءبىرى – مىرجاقىپ دۋلاتوۆ. بۇل كىسى گازەتتە رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ, كەڭەس ۇكىمەتىنە ءبىرتالاي قىزمەت ەتكەن ادام.
كوميسسيا مۇشەلەرى جاقاڭنىڭ شىعارمالارى مەن ەڭبەكتەرىن تۇگەلدەي قاراپ شىققان سوڭ, امانگەلدىنى ءولتىردى دەگەن ءسوز قايدان شىقتى, سونى انىقتاۋعا كىرىستىك. بۇل كىسىنىڭ امانگەلدى ولىمىنە ەش قاتىسى جوق ەكەن. ونى ولتىرگەن باسقالار جانە مۇلدە وزگە جاعدايدا بولعان وقيعا. مىرجاقىپ ءولتىردى دەگەن مىنادان شىققان كورىنەدى: «امانگەلدى» سپەكتاكلى ءجۇرىپ جاتقان ۋاقىتتا اكتەر قاپان بادىروۆ الاشوردانىڭ با, الدە ورىستىڭ اق وفيتسەرىنىڭ ءرولىن ويناعاندا مىرجاقىپقا ۇقساپ كيىنگەن ەكەن. مىرجاقىپ ءساندى كيىنەتىن, ادەمى ادام بولسا كەرەك. سونى كورگەن جۇرت: ء«ا, امانگەلدىنى ولتىرگەن مىرجاقىپ ەكەن عوي», – دەپ ويلاعان. وعان ءتىپتى ەشقانداي دالەل جوق. ءبىز بۇنىڭ بارلىعىن تەكسەرىپ شىقتىق.
ەندى بۇل كىسىگە ورىس پەن قازاقتىڭ مادەني بايلانىسىن نىعايتۋعا قارسى ىقپال جاساعان دەيتىندەي ەشقانداي ايىپ تاعۋعا بولمايدى. جالپى, قازاق زيالىلارىنىڭ ەشقايسىسى دا ورىسقا قارسى بولماعان. ارينە, پاتشانىڭ ز ۇلىمدىعىنا, ونىڭ ماڭايىنداعى ءتۇرلى شەنەۋنىكتەردىڭ وزبىرلىعىنا قارسى شىققان. بىراق ورىستىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە, ل.ن.تولستوي, ف.م.دوستوەۆسكي, ا.س.پۋشكين, م.يۋ.لەرمونتوۆقا ەش ۋاقىتتا قارسى بولماعان. سونىمەن وسىنىڭ ءبارىن بيۋروعا وتكىزەتىن انىقتامامىزعا دالەلدەپ تۇرىپ جازىپ بەرگەن سوڭ, بۇل كىسى دە اقتالدى. بۇل شەشىمدەرگە حالىق جۇرەگى جارىلا قۋاندى. اسىرەسە, ول زيالىلار ورتاسىندا ۇلكەن سەرپىلىس تۋعىزدى. ولار تۋرالى ماقالالار, ەستەلىكتەر جارىق كورە باستادى.
– اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن جاراسباي سۇلەيمەنوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
