قاقاعان قىس پەن قوس مۇڭلىق
بەيسەنبى, 7 ناۋرىز 2013 7:33
اياعىن اپىل-تاپىل باسقان بالا اجەسىنىڭ ەتەگىنە تىعىلىپ قىڭقىلداۋىن قويمادى.
– اجە, ءسۇت.
– اجە, نان.
– اجە, وينايمىن.
بەيسەنبى, 7 ناۋرىز 2013 7:33
اياعىن اپىل-تاپىل باسقان بالا اجەسىنىڭ ەتەگىنە تىعىلىپ قىڭقىلداۋىن قويمادى.
– اجە, ءسۇت.
– اجە, نان.
– اجە, وينايمىن.
دالادا بوران ۇلىپ تۇر. قار تىزەدەن جاۋعان. مۇندايدا سىرتقا بالا تۇگىلى ۇلكەندەر دە شىعا المايدى. وتىن-سۋ اكەلۋ, مال جايعاستىرۋ سياقتى تىعىز شارۋاسى بولماسا, ۇلكەندەر دە دالادا ءجۇرۋدى تىيعان.
سۋىق جەل تەرەزەنى قاققىلاپ, ۋىلدەيدى. كەيدە اش قاسقىرداي ۇليتىنىن قايتەرسىز. سونداي كەزدە تۇلا بويىڭ تۇرشىگىپ كەتەدى, ودان سايىن قالتىرايسىڭ. تابيعات تا تىرشىلىكتىڭ تىلسىم تاعىلىعىنا تۇنشىعا جىلايتىنداي. اركىمنىڭ ءوز قايعى-قاسىرەتى بار. تابيعات تۇلدانسا ءاۋ باستا جارالعاندا جۇرەكتەرىنە مەيىرىم نۇرىن قۇيعان ادامداردىڭ دورەكىلەنىپ بارا جاتقانىنان دا شىعار-اۋ. سىرتقا شىعىپ قام-قاراكەت جاساۋعا, قاسىندا قارايىپ وتىرعان قۇيتاقانداي سەرىگى – نەمەرەسىنە ءسۇت اكەلۋگە قينالىپ وتىرعان ناۋات اجەنىڭ جانىن جەگىدەي جەيتىن ۋايىمى اتان تۇيەگە جۇك بولارلىق. سوندىقتان ول كىسى دە سىرتتاعى بورانمەن بىرگە كۇرسىنەدى, ىشكى الەمى شۇرق تەسىك بولىپ جەتىمسىرەيدى.
جەتىم اجە, جەتىم بالا. ءبىر-بىرىنە سەپتەسىپ ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقاندارىنا ەداۋىر ۋاقىت. «ءومىر ءسۇرىپ» دەيمىز-اۋ. ەگەر وسىنى دا ءومىر دەپ ەسەپتەسەك, ساعىنىشپەن, قورىنۋمەن, تورىعۋمەن, كۇتۋمەن وتكەن كۇندەردى ەشكىمنىڭ باسىنا بەرمەسىن.
ناۋات اجە وتى ءسونىپ بارا جاتقان پەشكە قارادى. ەسكى تامنىڭ تەرەزەسى جەتىم قىزداي جاۋتاڭداپ تۇر ەدى. ال پەش مۇرجاسى ءتۇتىن تىلەپ ۇليدى. تاڭەرتەڭ تىسقا شىققاندا ارقالاپ اكەلگەن ءبىر قاپ تەزەگىن شەتىنەن كەرتىپ اجداھا اۋىزدى پەشكە لاقتىردى. كەشە قاينىسى اقبولات ەكى-ءۇش قاپ كومىر اكەلىپ تاستاعان. ونى كۇرەپ سالۋعا ناۋات اجەنىڭ جۇرەگى داۋالامايدى. سەبەبى, ءالى دە الدا قىستىڭ كوپ كۇندەرى توسىپ جاتىر. ۇنەمدەۋ كەرەك. كۇن سايىن كومىردى كىم اكەلىپ بەرەر دەيسىڭ.
وسى كەزدە جانايدار تاعى دا قىڭقىلدادى.
– اجە, ءسۇت.
– كەرەڭ قۇداي ەكەۋمىزدى دە سورلاتىپ قويدى عوي. ساعان ونى قايدان تاۋىپ اكەلسەم ەكەن؟ – دەپ ناۋات اجە تاعدىرىنا نالىدى.
ول جانايداردى جالعىز تاستاپ كەتۋگە دە قورقادى. اياعى شىعىپ قالعان بالا ەمەس پە؟ بايقاماسا ۇسىككە ۇرىنىپ, اۋىرىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. ونسىز دا «شىقپا جانىم, شىقپامەن» وتىرعاندا باسىنا بالە تىلەپ الماسىنا كىم كەپىل؟ قازىر اۋىل ادامدارى اشكوزدەنىپ العان. قورجىن ۇيدە قوس مۇڭلىق قينالىپ وتىرعانىن ەشكىمنىڭ دە ەلەگىسى كەلمەيدى. بالكىم, وزدەرىنىڭ دە شارۋاسى شاش-ەتەكتەن شىعار. كىم بىلەدى…
كەنەت سىرتتان قاسات قاردى كۇتىرلەتە كەشىپ ۇيگە قاراي كەلە جاتقان ادامنىڭ اياق دىبىسى ەستىلدى. جانايداردىڭ جانارى جارق ەتتى. «تىم قۇرىسا مىنا ءتىرى جەتىمگە ءسۇت اكەلە جاتقان كورشى-قولاڭنىڭ ءبىرى بولسا عوي», دەپ ناۋات اجە قولىمەن جەر تىرەپ تۇرۋعا ارەكەتتەندى.
قاپاس تۇنەكتەن ءۇمىت وتى جىلت-جىلت ەتىپ كورىنگەندەي بولدى.
* * *
جادىراعان جاز ايىنىڭ بىرىندە ۇلى جانقاسىم مەن كەلىنى قارلىعاش ءنىلدىڭ سۋىنداي بۇزىلدى.
– اپا, اۋىلدا جۇمىس جوق ەكەنىن كورىپ ءجۇرسىز. كەلىنىڭىز ەكەۋمىز اقىلداسىپ, قالاعا بارىپ جۇمىس قاراستىرۋدى حوش كورىپ وتىرمىز. جۇمىس تابىلعان سوڭ جانايداردى دا, ءوزىڭىزدى دە اكەتەرمىز. ازىرگە شىداي تۇرىڭىز, – دەگەن جانقاسىم.
وندا ەسىك الدىندا سيىرى بار ەدى. ءوزى دە نىق سياقتاناتىن. جانقاسىمنىڭ الاقانداي اۋىلدا بوس سەندەلىپ جۇرگەنىنە كوپ ۋاقىت ءوتكەن. قارلىعاشتىڭ دا قاباعى جادىراماي-اق قويعان. كۇيەۋى ەرتە كەتىپ, كەشكە ءىشىپ الىپ قيسالاڭداپ كەلە بەرسە, كىمنىڭ ءجۇزى جادىراڭقى بولسىن.
وسىلاردى ويلاپ-ويلاپ ناۋات اجە بالاسى مەن كەلىنىنە رۇقساتىن بەرگەن. بىراق, قۇرىپ كەتپەي, ءجيى-ءجيى توبە كورسەتىپ تۇرۋلارىن, ايتپەسە مىنا باۋىر ەتى – بالاسىنىڭ جاتسىنىپ كەتەتىنىن جەتەلەرىنە جەتەتىندەي ەتىپ تۇسىندىرگەن.
كوپ ۇزاماي ەكەۋى چەموداندارىن ارقالاپ جولعا شىقتى. جاۋتاڭداپ جانايدار قالدى. ناۋاتتىڭ دا جۇرەگى سول جولى جەتىمسىرەپ قالعانداي بولىپ ەدى. ءىشى بىردەڭەنى سەزگەن ەكەن عوي.
كوپ كەشىكپەي حابارلارى دا كەلىپ جەتتى. ۇلكەن ءبىر قالاداعى بارقادارلى بازارعا ەكەۋى دە جۇمىسقا ورنالاسىپتى. كەلىنى اناۋ-مىناۋ ساتادى ەكەن. ال, جانقاسىم ازىرگە جۇكشى بولىپ جۇرگەن كورىنەدى. نە دە بولسا جۇمىس تابىلعانى قانداي جاقسى. ايتەۋىر, تاماقتارى توق, ۋايىمدارى جوق سياقتى. بۇعان دا تاۋبە! ەر-ازاماتتىڭ قول قۋسىرىپ وتىرعانىنىڭ نەسى جاقسى؟
كۇندەردىڭ كۇنىندە جانقاسىم ۇيگە كەلىپ اناسىنىڭ قولىنا ءبىر ۋىس تەڭگە ۇستاتتى. اناسى مەن بالاسىنا بازارلىق اكەلۋدى دە ۇمىتپاپتى. وسىلاي مارە-سارە كۇي كەشىپ وتىرعاندا جانقاسىم جولعا جانە جينالدى. ەندى ونى بوگەۋگە دە بولمايتىن ەدى. وندا قارلىعاش ەكى كوزى جاۋدىرەپ كۇتىپ وتىر ەمەس پە؟
ارادا تاعى ءبىراز ۋاقىت وتكەندە جانقاسىم مەن قارلىعاش قاتار كەلىپ, ناۋات اجەنىڭ كارى جۇرەگىن جىلىتقان. جانايداردىڭ دا جانى كىرىپ قالدى.
– اپا, جۋىردا ۇلكەنىرەك پاتەر جالدايمىز. سوندا ءسىزدى دە قولىمىزعا كوشىرىپ الامىز. قازىر ءبىر كىسىنىڭ تار بولمەسىندە قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ وتىرمىز. ءسال شىداڭىز. كەڭىرەك پاتەرگە كوشسەك, كەلىپ كوشىرىپ اكەتەمىز, – دەگەن ۇلى مەن كەلىنى جارىسا.
نەمەرەلەرىن ورتاعا الىپ كەتىپ بارا جاتقان ۇلى مەن كەلىنگە قيماستىقپەن قاراعان سوندا. مىنا وزىنە ايۋدىڭ اپانىنداي كورىنەتىن ۇيدە جالعىز قالاي ءومىر سۇرمەك؟ بىراق, ىلگەرى ءۇمىت ونى سابىرلىلىققا, شىدامدىلىققا كوندىرگەن. باسقا امال بار ما ەدى سوندا؟
قالادان توقتاسىن اتانىڭ ۇلى ماتقاسىم ءبىر سۇمدىقتى ايتىپ كەلدى. ناۋات اجە سوندا بۇل قاۋەسەتكە سەنبەگەن. قالاي سەنسىن, كوركەم كەلىنى قارلىعاش مۇنداي قىلىققا بارادى دەپ كىم بولجاعان؟ اق بوساعاسىن اتتاعاندا كوزدەرى جاۋدىراپ, اققۋدىڭ بالاسىنداي ۇلبىرەپ تۇرعان جان ەدى عوي. جانقاسىم ەكەۋى ءتاتتى تابىسىپ, ويناپ-ك ۇلىپ جۇرگەنىنە ناۋات اپانىڭ جۇرەگى جىليتىن. «تفا-تفا! ءتىل-كوزدەن اۋلاق بولسىن!» – دەپ قۇدايدان ەكەۋىنىڭ تاتۋلىعىن كۇن سايىن مىڭ مارتە سۇراۋشى ەدى.
جاعداي بىلاي بولعان كورىنەدى. قالاعا العاش بارعاندا ەكەۋى كادىمگىدەي قينالىپتى. ءار جۇمىستىڭ باسىن ءبىر شالىپ ءجۇرىپ, سوڭىندا بازارعا بارىپ قىتاي ازاماتىنىڭ قولىنا جۇمىسقا كىرەدى. جاعدايلارى كوپ كەشىكپەي كادىمگىدەي جاقسارا باستاعان. ونىڭ سىرى بار بولىپ شىقتى. الگى قىتاي ازاماتىنىڭ كوزى قارلىعاشقا تۇسسە كەرەك. سودان جانقاسىمدى ۇزاق-ۇزاق ىسساپارعا جۇمساعىشتاپ, قارلىعاشپەن وڭاشا قالۋدى جيىلەتكەن. كەلىنشەگىنىڭ وزىنە سۋىڭقىراپ بارا جاتقانىن سەزگەن جانقاسىم بايلاۋلى يتتەي ءارى-بەرى جۇلقىنىپ كورگەن ەكەن, قارعىباۋىن ءۇزىپ كەتە الماپتى.
كوپ كەشىكپەي قارلىعاش ۇلدە مەن بۇلدەگە ورانىپ شىعا كەلدى دەسەدى. استىنا شەتەلدىك «دجيپ» ماشيناسىن ءمىنىپتى. قىمبات كيىم كيىپ, الگى تۇلكىدەي ىرجاڭداعان نەمەمەن قىمبات دامحانالارعا باراتىندى شىعارعان. بىرتە-بىرتە ۇيىنە تۇنەۋدى قويعان. ءبىر كەلگەنىندە كوزدەرى قىزارىپ كەتكەن قارلىعاش بار شىندىقتى, شىندىق ەمەس-اۋ سۇمدىقتى جايىپ سالىپتى.
– مەن ەندى سەنىمەن تۇرا المايمىن, – دەگەن.
سودان بەرى ول ءزاۋلىم ۇيلەردىڭ بىرىنە قونىس اۋدارعان. قوينىنداعى قىتايى «بۇل بالانىڭ ماعان قاجەتى جوق» دەسە كەرەك, جانايداردى شىرىلداتىپ ۇيىنە اكەلىپ تاستاپ كەتىپتى. بىراق الگى شەتەلدىك ءوز ەلىنە قاشىپ كەتكەن بە, الدە باسقا جەردەن جۇمىس ورنىن اشقان با, سوڭعى كەزدە بازاردان مۇلدە قاراسىن باتىرىپتى.
«قولعا ءبىر تۇسسە عوي», دەپ كىجىنىپ جۇرگەن جانقاسىمنىڭ جۇرەگى ج ۇلىم-ج ۇلىم بولىپ قالا بەرگەن. ەمشەكتەن ەندى عانا شىققان سابيمەن قالاي جۇمىس ىستەيدى؟ سوسىن بالاسىن شەشەسىنىڭ قولىنا تابىستاپ, قالاعا قايتا كەتتى. سول كەتكەننەن مول كەتكەن. سىرتتاي ەستۋىنشە, ىشىمدىككە سالىنعان كورىنەدى. قايتسىن ەندى, ۋىزداي ۋىلجىعان كەلىنشەگىنەن تاپا-تال تۇستە ايىرىلىپ قالسا. جۇمىسىنان بەرەكە قاشسا.
ەل كوزىنە كورىنۋدەن ارلانا ما, كىم ءبىلسىن, جانقاسىم اۋىلعا توبە كورسەتپەي-اق قويدى. ەندى, مىنە, قوس جەتىم جۇرتتا قالعان جاندارداي جاۋتەڭدەپ ءار دىبىسقا ەلەڭدەپ قۇلاق تۇرەدى.
* * *
بەكەر-اق ۇمىتتەنىپتى. «وسى ۇيگە كەلە جاتىر», دەگەن ادام سىقىر-سىقىر ەتكەن ءىزىنىڭ داۋسىن بىرتە-بىرتە ءۇزىپ بارىپ, ۇزاپ كەتتى.
«ە, ەشكىمگە كەرەك بولماي قالعان بىزدەي ادامدى كىم ىزدەسىن», – دەپ ناۋات اجە تاعى قامىقتى.
اشقۇرساق نەمەرەسىنە تالعاجاۋ ەتەر بىردەڭە جاساپ بەرمەسە بولماس. ناۋات اجە ورنىنان سۇيرەتىلە تۇرىپ, تاباعا ماي قۇيدى. وتقا تاعى دا وتىن ۇستەمەلەپ, ساقتاپ جۇرگەن ءسۇردى تۋرالاپ, قازانعا سالدى. وسى ەتتى قالادان بالاسى كەلسە اسىپ بەرمەك بولىپ كوپتەن ساقتاپ ءجۇر ەدى.
جانايداردىڭ سۇرگە ءتىسى وتە قويمادى. ونىڭ ءسۇت ىشكىسى كەلدى. بىراق, وعان مىنا ايازدى كۇنى كىم ءسۇت اكەلىپ بەرەدى؟ اجەسى وعان ۆەرميشەل جەگىزدى, شاي ىشكىزدى. اكە-شەشەسىنىڭ قولىندا جۇرگەندە نە ءىشىپ, نە جەيمىن دەپ ۋايىمداپ كورمەگەن جانايداردىڭ بارعا قاناعات ەتپەسىنە شاراسى دا جوق ەدى.
اسقازانىنا بىردەڭە بارعان بالا ەكى دوڭعالاعى الدەقاشان ءتۇسىپ قالعان ويىنشىق ماشينامەن «دىر-دىر» دەپ ءسۇت پىسىرىمدەي ۋاقىت وينادى دا مۇرىنى پىس-پىس ەتىپ ۇيىقتاپ قالدى. وسى ءساتتى پايدالانىپ اجەي كورشىدەن ءسۇت سۇراۋعا شىقتى. كوشەدەگى الاي-دۇلەي بوراندا سۋىرىلا ۇشقان قاردان كوزىن اشا المادى. قوس جاناردان اققان جاس بەتىن ايعىزداپ كەلە جاتتى. ايداھارداي جالاڭداعان بوران ءوزىن جەپ قوياتىنداي ءون بويى قالتىرادى.
* * *
وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى. وندا جەلپىلدەپ جۇرگەن ستۋدەنتپىز. جۇرەگىمىزدە نامىس بار. كەشكە قالاداعى ورتالىق ساياباققا باراتىنبىز. مۇندا كۇن سايىن بي بولادى. گۋليا (شىن اتى گۇلنار ەكەن) دەگەن قىز ۇنەمى ورىس جىگىتىمەن كەلىپ بيلەيدى. سونىمەن قولتىقتاسىپ بىرگە كەلەدى, بىرگە كەتەدى. نامىستانامىز. بىراق, تيىسۋگە قورقامىز. زامان سولاي. ينتەرناتسيونالدىق تاربيە دەگەن بار.
بىردە بيدەن قايتىپ كەلە جاتتىق. ايالدامادا گۋليا مەن جىگىتى ءسۇيىسىپ تۇر ەكەن.
– نەگە جۇرت كوزىنشە سۇيىسەسىڭ؟ – دەدى ايدوس.
– جانە دە ورىس جىگىتىمەن, – دەپ قوسىپ قويدى قۇدايبەرگەن.
– پوشلا ۆون, – دەپ گۇلنار بىزگە تاپ بەردى.
جىگىتتەر شىدامادى. قانداس قارىنداسىمىز دا, ورىس جىگىتى دە وڭباي تاياق جەدى. سودان كەيىن كوشەدە ەكەۋى قاتار كەلە جاتقانىمەن, قازاق جىگىتتەرىن كورسە بولدى, قول ۇستاسىپ جۇرمەيتىن بولدى.
وتكەندە عوي, استانادا بولدىم. قازاقتىڭ قارشاداي قوس قىزى ەكى شەتەلدىكتىڭ قولتىعىندا كەتىپ بارا جاتىر. ءماز-مەيرام. وسى تىرلىكتەرىنە قاراعاندا جاتجۇرتتىقتارعا جار بولۋعا داپ-دايىن سەكىلدى.
سوندا نامىس قايدا, ار قايدا؟ جاقسى تۇرمىس, جايلى ءومىر وتاننان ارتىق بولعانى ما؟ شەتەلدىك كۇيەۋ ەركە قىزدارىمىزدى الاقانىنا سالىپ ايالاي الا ما؟ ارينە, ولاردىڭ ۇلتى, ءتىلى, سالت-ءداستۇرى, ومىرگە كوزقاراسى مۇلدەم بولەك. قازاق قىزى بوتەن ورتاعا قالاي سىڭەدى؟ الدە اۆستراليانىڭ بريستەن قالاسىندا ازاماتتىق نەكەدەگى كۇيەۋىنىڭ قولىنان قاتىگەزدىكپەن ولتىرىلگەن جارقىناي باتىرحانوۆا قارىنداسىمىزدىڭ كەبىن كيە مە؟ بەتىن اۋلاق قىلسىن.
تاياۋدا رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردىڭ ءبىرى قولىما ءتيدى. وقىپ وتىرىپ جانىم تۇرشىكتى. كەيبىر قوعامدىق ۇيىمداردىڭ زەرتتەۋىنشە, 19-20 جاستاعى قازاق قىزدارىنىڭ ۇشتەن ءبىرى شەتەلدىك جىگىتكە كۇيەۋگە شىققىسى كەلەدى ەكەن.
2007 جىلى استانا قالاسىندا ازاماتتىعى جوق وزگە ۇلت وكىلدەرىمەن 36 نەكە قيىلسا, 2011 جىلى جۇزگە جۋىق نەكە قيىلعان. ال, الماتىدا بۇل سان ەداۋىر جوعارى دەسەدى. بەيرەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, 30 مىڭنان استام قىتايلىق ازاماتتار قازاقستانعا تاستاي باتىپ, سۋداي سىڭگەن. الماتىدا ولار تۇراقتى تىركەلۋ ءۇشىن جاس-كارىسىنە قاراماي تەك قازاقتىڭ قىزدارىنا ۇيلەنىپ جاتىر دەگەندى ەل ايتىپ ءجۇر. الگى 30 مىڭ قىتاي ەركەگىنىڭ تەڭ جارتىسى قازاق قىزىنا قۇمارتسا, تۇقىمىمىز تۇزداي قۇرىماي ما؟ باسقالاردان تۋعاندار بىزگە جيەن بولعانىمەن, اينالىپ كەلگەندە تەگىنە تارتادى. ۇلتىمىزدىڭ قانى تازا بولسىن دەسەك, كەلىمسەك كۇيەۋلەردەن قۇتىلۋدىڭ جولىن ويلاستىراتىن كەز الدەقاشان جەتتى.
جوعارىداعى وقيعاعا قايتا ورالايىن. قازىر شەكارامىز اشىق. كوپتەگەن مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناسىمىز جاقسى. ولاردىڭ جاستارى بىزگە, بىزدىكى ولارعا بارىپ وقىپ جاتىر. ارينە, جاس بولعان سوڭ تانىسۋلارى, بىرگە قىدىرۋلارى مۇمكىن. بىراق, بىرگە قىدىرۋ, دوستاسۋدىڭ ءمانى وتاندى تاستاپ, شەتەلدىكتىڭ ەتەگىنەن ۇستاپ كەتۋ ەمەس قوي.
مەنىڭ نۇرجان دەگەن تانىسىم بار. سول ايتادى: «زاڭنان قورقامىن. ايتپەسە, شەتەلدىكتىڭ قولتىعىندا كەتىپ بارا جاتقان قانداس قارىنداستى شايناپ تاستار ەدىم», – دەپ. ولاردىڭ دا شاينالىپ قالماسى ءۇشىن باستارىندا شاينام اقىلى بولعانى جاقسى-اۋ.
قازاقتىڭ قايسار جىگىتتەرى, قاراقات كوزدى قىزدىڭ اكەلەرى مەن شەشەلەرى! قىزدارىمىزدى جاۋتەڭدەتىپ شەتەلدىك جىگىتكە قالاي قيىپ جىبەرەمىز؟ ولاردىڭ ساناسىنا ۇلتتىق نامىس, ۇلتتىق ار-ۇيات دەگەن ۇعىمدى سىڭىرە الدىق پا؟
وسىنى ويلانايىقشى.
* * *
ءبىر قۇتى ءسۇت تاۋىپ ۇيىنە سۇرىنە-قابىنا جەتكەندە باقىرىپ جىلاپ وتىرعان نەمەرەسىن كوردى. ەكى كوزى بۇلاۋداي بولىپ ءىسىپ كەتىپتى. سوعان قاراعاندا, قورقىپ كوپ جىلاعان-اۋ, شاماسى. جىلاتىپ قويعان تاعدىرعا نە شارا؟ بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ, قاسىرەتكە تاپ بولدى. ەرتەڭى قانداي بولار ەكەن؟ ءۇيدىڭ ءىشى سۋىپ كەتىپتى.
ناۋات اجەگە بۇكىل دۇنيە ازىناپ تۇرعانداي كورىندى…
سابىربەك ولجاباي.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
