«ەۋرازيا» ساقتاندىرۋ كومپانياسىنىڭ وكىلى نازىم تۋلچينسكي قازاقستاندىقتاردى الەمدىك ترەندتەر عانا ەمەس, الىس-جاقىن كورشىلەرىمىزدىڭ مادەني ەكسپانسياسى دا الاڭداتاتىنىن ايتتى. 2018 جىلى باق بەتتەرىنەن تۇسپەگەن «قىتاي سيندرومى» بيىل دا وزەكتىلىگىن جوعالتپايدى. سپيكەردىڭ پايىمداۋىنشا, 2018 جىلدىڭ ناتيجەسى 2019 جىلى دا جالعاسادى. يتاليا تەحنيكالىق رەتسەسسيا كەزەڭىنە جاقىنداپ قالعانىن رەسمي تۇردە مويىندادى. گەرمانيا, فرانتسيا, جاپونيا, ءوڭتۇستىك كورەيا مەن مالايزيا, تايۆاننىڭ جاعدايى ءماز ەمەس. قىتاي ەكونوميكاسى قانشا ساقتاندىرۋ, الدىن الۋ شارالارىن قولعا السا دا, بەتى بەرى قاراماي تۇر. سپيكەر, سونداي-اق اقش ەكونوميكاسى 2018 جىلدى 28 جىلدان بەرى تۇڭعىش رەت 8 پايىزدىق وسىممەن اياقتاعانىن تىلگە تيەك ەتتى. بۇل اقش ءۇشىن جاقسى كورسەتكىش ەمەس. الپاۋىت ەلدىڭ الەمدىك ەكونوميكاداعى ۇلەسى – 20 پايىز. ەگەر ەكونوميكالىق ءوسىم 7 پايىز بولسا, اقش ءالسىز كاسىپورىندارىن جابۋعا ءماجبۇر بولادى. – كوپتى قۋانتا قويماعان بولجام راستالدى. الەمدىك رەتسەسسيا ءار سەكتوردا كۇش الا باستادى, – دەپ اتاپ ءوتتى ن.تۋلچينسكي.
ول سونداي-اق قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وتستاۆكاسى ىشكى نارىققا قالاي اسەر ەتكەنى تۋرالى ءماسەلە كوپتى تولعاندىرا باستاعانىن جەتكىزدى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل فاكتوردىڭ ىشكى نارىققا دا, سىرتقى نارىققا دا اسەرى سەزىلە قويماعان. مەملەكەتتىك قۇندى قاعازداردىڭ, كۆازيسەكتورداعى قۇندى قاعازداردىڭ باعاسى بۇل جاڭالىققا سەلت ەتكەن جوق. بۇل فاكتوردى نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ساياسي مەنەدجەرلەرىنىڭ كەزەكتى تابىسى دەپ باعالاۋعا بولادى. – ساياسي جۇيەدەگى كونفيگۋراتسيا تەك كونفەرەنتسيا مەن وسى تاقىرىپتى زەرتتەپ ءجۇرگەن سپيكەرلەردىڭ جۇمىسىن قىزدىردى. ال ينۆەستورلار مۇنداي جاڭالىقتارعا اسا ەلەڭدەي قويمايدى. بۇل قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىقتى جانە ينۆەستيتسيالىلىق تارتىمدىلىقتى ساقتاعانىن كورسەتەدى, – دەپ اتاپ ءوتتى سپيكەر.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەگەر قىتاي, ەۋروپا ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى تەجەلەتىن بولسا, بۇل قازاقستانعا دا وڭاي تيمەيدى. ياعني, قازاقستاننىڭ ەكسپورتقا شىعاتىن ونىمدەرى مۇناي, مىس, اليۋميني جانە باسقا دا ونىمدەرگە سۇرانىس تومەندەيدى. بۇل ەكونوميكاعا كەرى اسەر ەتەدى. سول ءۇشىن الەمدە ءوندىرىس توقتاۋسىز دامىپ وتىرۋى ءتيىس. ال وسىنداي تاۋەكەلدەردەن بارىنشا ساقتانۋ ءۇشىن اتالعان ءونىمدەردەن وتاندىق جاڭا ونىمدەر شىعارۋ كەرەك.
ن.تۋلچينسكي الەمدە داعدارىس كۇشەيگەن سايىن ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە ارتا بەرەدى دەيدى. سوندىقتان, ساقتاندىرۋ باعىتىنا كەرى اسەر ەتەتىن ەكونوميكالىق فاكتورلاردىڭ باسىن اشۋ كەرەك.
– ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ ينتەگراتسيالانىپ, ءبىر-بىرىمەن كۇش بىرىكتىرەتىن كەزى كەلدى. سەبەبى الەمدە مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك كومەگىنە تاۋەلدى توپتىڭ قاتارى جىل وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. ەو-دا مۇنداي توپ – حالىقتىڭ 5 پايىزى. بۇل قۇبىلىس قازاقستاندى دا الاڭداتا باستادى. ءبىز الداعى ۋاقىتتا ءالسىز قورعالعان توپتى الەۋمەتتىك قارجىلاندىرۋدا ساقتاندىرۋ كومپانيالارى ينستيتۋتىنىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ تۋرالى ءبىراز ماسەلەلەردى ناقتىلاپ الۋىمىز كەرەك, – دەدى ن.تۋلچينسكي.
ا.ۆەست رەيتينگ اگەنتتىگىنىڭ باسشىسى ۆاسيليس كاتسيپيس تسيفرلى ەكونوميكانىڭ سوڭى الەمدىك ەكونوميكانىڭ ينتەگراتسيالانۋىنا ۇلاساتىنىن ايتتى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, الەم ينتەللەكتۋالداردىڭ مۇمكىندىگىنە نازار اۋدارا باستادى. قازىرگى ترەند – الەمدىك اقىل ويدى ساقتاندىرۋ. قازىر ءتىپتى عارىشتا ءجۇرىپ تە كومپيۋتەرگە كىرىپ, دەرەكتەر بازاسىندا ساقتالعان تەحنولوگيالىق يدەيالاردى ۇرلاپ الۋعا نەمەسە ساتىپ جىبەرۋگە بولادى.
كونفەرەنتسيانىڭ ەكىنشى كۇنى پلەنارلىق سەسسيانىڭ مودەراتورى بولعان دوسىم ساتپاەۆ ەميگراتسيا, ۋربانيزاتسيا مەن دەموگرافيا ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن شىنداپ اينالىساتىن تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتتى. سپيكەردىڭ پايىمداۋىنشا, ورتالىق ازيادا قاتار ورنالاسقان قازاقستان مەن وزبەكستانداعى جاعداي ءبىر-بىرىنە ءمۇلدەم ۇقسامايتىنىمەن ەرەكشەلەنەدى. وزبەكستاندا جىل سايىن 7 ملن جاس ەڭبەك نارىعىنا شىقسا, قازاقستانعا قارتايا باستاعان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ قاۋپى شىنداپ تونە باستاپتى. رەسمي ستاتيستيكادا «حالىق سانىنىڭ 60 پايىزىنىڭ جاسى 65-تەن اسقان ەگدە ادامدار» دەگەن دەرەكتەر اشىق ايتىلا باستادى.
– ۇيقىدان ويانا باستاعان وزبەكستاننىڭ قازاقستانعا باسەكەلەس بولۋعا ابدەن ءمۇمكىندىگى بار. ينتەرنەت ساۋدا, ەلەكتروندى ساۋدا وزبەككە قاراپ كوش تۇزەي باستادى. الداعى ۋاقىتتا قازاقستانداعى ينۆەستورلار كورشى ەلگە باعىت تۇزەپ, ءبىزدىڭ ەلگە قاتىستى كەلىسىمشارتتاردى قايتا قاراۋعا شەشىم قابىلداۋى ءمۇمكىن, – دەپ اتاپ ءوتتى د.ساتپاەۆ.
Boston Consulting Group وتكەن ءساۋىر ايىنىڭ باس كەزىندە «ورتاق ايماق, ءارتۇرلى ءمۇمكىندىكتەر» دەپ اتالاتىن ماقالاسىندا ورتالىق ازياداعى ينۆەستيتسيا 170 ملرد اقش دوللارىنا باعالانعانىن, ونىڭ 100 ملرد دوللارى قازاقستاننىڭ ەنشىسىندە ەكەنىن ايتقان بولاتىن.
– مۇنداي مالىمەتتەرگە قاتتى سەنۋگە بولمايدى. قازىر ينۆەستورلار ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ وتىر. 1990 جىلداردىڭ باس كەزىندە شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن جاسالعان كەلىسىمشارتتاردىڭ اياقتالاتىن ۋاقىتى جاقىنداپ قالدى. بۇل كەزەڭ بيلىك ترانزيتىنىڭ ساتىنە تۋرا كەلىپ تۇر. قازاقستان بيلىگى توقسانىنشى جىلدارى جاسالعان كەلىسىمشارتتاردا ەسە جىبەرىپ الدى دەگەن پىكىرلەر كوپ ايتىلاتىن. ەندى قازاق بيلىگىنە سول قاتەلىكتەردىڭ ورنىن تولتىراتىن ۋاقىت كەلدى, دەيدى د.ساتپاەۆ.
ال ەكونوميست راقىم وشاقباەۆتىڭ ايتقان ءمالىمەتتەرى Boston Consulting Group ماقالاسىندا ايتقان دەرەكتەردى جوققا شىعاردى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, قازاقستانعا تەك سوڭعى 10 جىلدا كەلگەن ينۆەستيتسيا – 221 ملرد دوللار. 2016 جىلى تەڭىز كەن ورنىن ۇلعايتۋعا 37 ملرد دوللاردى ينۆەستيتسيا رەتىندە تارتۋ جونىندە كەلىسىم جاسالدى.
– ءبىز 2015 جىلعا دەيىنگى ينۆەستيتسيا دەڭگەيىن قايتا قالىپقا كەلتىرەمىز. ينۆەستيتسيالىق تاسقىن قايتا باستالادى, – دەدى ر.وشاقباەۆ.
ودان ءارى ول ساقتاندىرۋ نارىعىندا جاڭا ترەندتەردىڭ بايقالا باستاعانىن ايتىپ ءوتتى. بۇل – ينۆەستيتسيانى ساقتاندىرۋ.
– ينۆەستيتسيا مولشەرى ميللياردتارمەن ولشەنەدى. ونى ساقتاندىرۋعا كىشىگىرىم ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ ءداتى بارا بەرمەيدى. بىراق مۇنىڭ قاجەتتىلىك ەكەنى جالپىعا مويىندالا باستادى, – دەدى ر.وشاقباەۆ.
پلەنارلىق سەسسيا بارىسىندا ءسوز سويلەگەن لوندونداعى Lloyd’s كومپانياسىنىڭ ەكس-پرەزيدەنتى ينگا بيل حاكەرلەردىڭ شابۋىلى الداعى ۋاقىتتاردا كۇشەيىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى. ءسويتىپ الەمدىك ەكونوميكاداعى كيبەرشابۋىل شىعىنى 15,6 ملرد دوللاردان 121 ملرد دوللارعا دەيىن جەتەدى.
– عالامدىق كيبەرشابۋىل 53 ملرد دوللار ەكونوميكالىق شىعىن شەكتىرۋى ءمۇمكىن. بۇل ءىرى تابيعات اپاتىنىڭ دەڭگەيىمەن تەڭ. كيبەرشابۋىلدار ۆيرتۋالدى بولعاندىقتان, ونىڭ ۇلكەن وقيعالارعا قالاي اسەر ەتەتىنىن ءتۇسىنۋ قيىن بولادى, – دەيدى ينگا بيل.
ونىڭ ايتۋىنشا, 2018 جىلدىڭ مامىرىندا 150 مەملەكەتتەگى 200-300 مىڭ كومپيۋتەر WannaCry ۆيرۋسىمەن زاقىمدالىپتى. حاكەرلەر ءاربىر مالىمەتتى قايتا جاڭعىرتۋ ءۇشىن 300-600 دوللار قارجى تالاپ ەتكەن. شابۋىلعا ۇشىراعان 150-دەن استام كومپانيانىڭ باسىم بولىگى – ۋكراينالىق كومپانيالار. ولاردىڭ قاتارىندا ۋكراينانىڭ مينيسترلىكتەرىنىڭ دە سايتى بار. سول سەبەپتى ساقتاندىرۋ يندۋسترياسىندا ويىن ءتارتىبىن ءجيىرەك وزگەرتىپ وتىرۋعا تۋرا كەلەدى.
الماتى
