– ۋاعالەيكۋمسالام, راحمەت قاراعىم. تاۋىرلەنىپ قالدىم.
– ەندەشە, اڭگىمە وربىتە وتىرايىق اعاسى, قازاقتىڭ جاقسى اقىندارىنىڭ ءبىرىسىز. بۇل ونەر بويىڭىزعا قايدان دارىپ ءجۇر؟
– مەن تۋعان تورعاي ءوڭiرi ۇلت رۋحانياتىنا وتە باي ولكە. وڭ-سولىمدى تانىپ, ەس بiلiپ, ولەڭ-جىرعا دەگەن iڭكارلiك سەزىم ويانعان ساتتەن باستاپ, اينالامداعى ادامداردىڭ شىن مانىندە, اقىن, جىرشى, كەرەمەت ونەرلى حالىق ەكەنiن انعاردىم. بالا كەزىمدە كوزىم كورگەن كەز كەلگەن قاريا ولەڭدەتiپ سويلەيتىن, ءتىلى شەشەن, ويى كوسەم, سوزدەرi جۇيەلi, كەرەمەت ەدى. سويتسەم مۇنىڭ ءتۇپ-تامىرى تەرەڭدە جاتىپتى. سوناۋ شاقشاق جانiبەك باتىردان باستاپ, بەر جاعىنداعى دوسبول بي, اتاقتى ءبىرىمجانوۆتار, الاشتىڭ اقتاڭگەر تۇلعالارى احمەت مەن مىرجاقىپ, دالا باتىرلارى امانكەلدi مەن كەيكi... دەپ كەتە بەرەدى. بۇل ادامدارعا قاتىستى مەن ەستىگەن اڭىز-اڭگiمەلەردىڭ ءوزi ءبىر-ءبىر داستان. سونىڭ ءبارiن جاستايىمىزدان قۇلاعىمىزعا قۇيىپ, سانامىزعا ءسىڭىرىپ وستiك. مەنىڭ اقىن بولۋىما, ءسوز ونەرىنەن نەسىبە ىزدەۋىمە, جوعارىداعى ساف التىنداي قازاقى قاينارى سۋالماعان ورتانىڭ اسەرى بولعانى انىق.
ودان كەيىن مەكتەپكە بارىپ, حات تانىعاننان كەيiن اڭعارسام, ءبىز تۋعان ولكەدە نەبiر ءدۇلدۇل حالىق اقىندارى مەن جىرشىلارى بار ەكەنiنە كوزiم جەتتi. وسىلاردىڭ ۇشار باسىندا نۇرحان احمەتبەكوۆ دەگەن الاپات داستانشىل ۇلكەن اقىن تۇردى. ونىڭ «ۇرى قارعا», «ەسiم سەرi», «جاساۋىل قىرعىنى», «جۇپار حانىم» سەكiلدi داستاندارى ويپىرىم-اي, بiرiنەن-بiرi وتەدi. كەز كەلگەن ءانشi, جىرشى قولىنا دومبىراسىن الىپ, وتىرا قالىپ وسى داستانداردى جاتقا جىرلايتىن. وسى جىرلاردى تىڭداپ, تامسانىپ وستىك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءبىز نۇرحان رۋحىمەن اۋىزداندىق.
ەسەيە كەلە بۇدان دا بولەك, تاعى بiر كەرەمەت كوركەمدiك بارىن اڭعاردىق. ول سىرباي مەن عافۋدىڭ جىرلارى. شىركىن-اي, بiرiنەن-بiرi وتەدi. ناعىز كاسىبي زاماناۋي ولەڭ ۇلگiلەرi. اۋىلدىڭ بۇكىل بالا-شاعاسى ەكى اقىننىڭ قولىمىزعا تيگەن ولەڭ-جىرىن جاتقا ايتامىز. كەيiن ول كiسiلەردi ەلگە كەلگەندە كوزiمiز كوردi.
– سىراعاڭ مەن عافەكەڭدى تۇڭعىش كورگەندەگى اسەرىڭىز قازىر ەسىڭىزدە مە؟
الپىستا قىراۋ شالعان باسىمدى يiپ.
وسى ولەڭ سول جەردە, ايتقان بويدا ەسiمە جاتتالدى دا قالدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءبىر ءسوزىن ۇمىتقان ەمەسپىن. وسىلاي توي باستالدى.
ەكىنشى بولىپ ويپىرماي, ءومىرى جۇگەن-قۇرىق تيمەگەن بەستى اساۋ سەكىلدى اۋىزدىعىمەن الىسقان, توپقا تۇسسە ەتى قىزىپ, ەلىرىپ كەتەتىن قانقىزىل تۇلپار سياقتى, اۋزىنان اق كوبىگى بۇرقىراپ, تۇمسىعىمەن جەر ءسۇزىپ, تۇياعىمەن قارا تاستى قاق ايىرىپ جىبەرەتىندەي, اۋىزدىعىن قارش-قارش شايناپ ساحناعا عافۋ كوتەرىلدى. «جازۋعا جامان ولەڭ, جاسىق جىردى, نۇرحاننىڭ ارۋاعىنان ءالi قورقام» دەپ باستاپ, كۇركىرەتىپ, كۇرسىنتىپ, شارىقتاتىپ, شامىرقانتىپ ولەڭ وقىدى.
نە دەگەن سۇمدىق اقىندار! ەكەۋىنەن كوز المايمىز. كۇن ىستىق ەدى... سىراعاڭ قالتاسىنا قولىن سالدى دا, سالاقۇلاش ورامالىن سۋىرىپ, بەتiن ءسۇرتتi. ورامالىنىڭ ءبىر جارتىسىمەن بەتىن ءسۇرتىپ جاتسا, قالعان جارتىسى قالتاسىنان شىققان دا جوق. ۋماجداپ قايتا سالىپ قويدى. بۇل دا بiر ەرەكشە قاسيەتى بولار دەدىك...
ايتپاقشى, ءبىر اي بۇرىن نازاربەك بەكتەمiسوۆ دەگەن اقىنجاندى اعامىز اۋداندىق گازەتكە «ون بەس جاسار اقىن» دەگەن ماقالا جازىپ, مەنىڭ تۇساۋىمدى كەسىپ, باسىلىم بەتىنە ولەڭiمدى شىعارعان-تىن. وسى اعاي: «سەرiك, سەنىڭ گازەتكە ولەڭدەرiڭ شىقتى ەمەس پە. سەن تۇرا تۇر, مىنا كەڭشiلiك ساحناعا شىعىپ ولەڭ وقىسىن!» دەدi. ەكەۋمiز دە نۇرحانعا ولەڭ ارناپ كەلگەنبiز. وزىمىزشە اۋىزدىعىمىزدى قارش-قارش شايناپ جۇتىنىپ تۇرمىز.
كەڭشiلiك ساحناعا شىعىپ ولەڭ وقىدى. سول جولى سىرباي مەن عافۋ «مىنا بالالار جاقسى ەكەن!» دەپ ارقامىزدان قاقتى.
– اعالارىڭىزدى العاش كورگەندەگى اسەرىڭىز كەرەمەت ەكەن. وسىلارداي بولساق دەپ سىزدەر دە ەلىكتەدىڭىزدەر عوي. سولاي ما؟
– العاشىندا ەلiكتەۋ بولدى. ءبىز تۇگىل عافۋ دا سىربايعا ەلiكتەگەن. ءوزى ايتاتىن: «بiردە سىربايشا داۋىلداتىپ ولەڭ وقىپ ەدiم. سىرباي تىڭداپ تۇردى دا: ء«وز قالپىڭا ءتۇس بالا, ۇيرەنسەڭ دە ۇقساما!», دەدى. سودان كەيىن ءوز جولىما ءتۇسiپ كەتتiم» دەيتىن.
– ادەتتەگىدەي ارمان قۋىپ الماتىعا كەلدىڭىز, العاشقى كiتابىڭىز قالاي جارىق كوردi?
– الماتىدا قانشاما جىل پاتەرسiز جۇردiك. الدىمىزداعى اعا بۋىن وكiلدەرiنiڭ ءبارىنىڭ باسىنان وتكەن جاعداي ەكەن. مۇندا 10 جىل قاڭعىرماي پاتەر المايسىڭ. قالاعا تۇراقتى تiركەلۋدiڭ ءوزi قيامەت. بiز دە قينالىپ ءجۇرiپ, پاتەر الدىق. كەيىن تۇرمىسىمىز دا ەل قاتارلى جاقساردى. بالالى-شاعالى بولدىق.
دەگەن جولدار بار ەدى. وسىدان ەسكiلiكتىڭ سارىنى كورىنىپتى.
– سiز «ادەبيەت الىپتارى» اتانعان اعالاردىڭ كوزiن كوردiڭiز. ولاردىڭ بiتiم-بولمىسى, ادامگەرشiلiك قاسيەتتەرi تۋرالى ءسوز قوزعاساڭىز؟
ال سابەڭ قاراپايىم ادام ەدى. سۇراعىمىزدى ەركىن قويىپ, جاتىرقاماي اڭگiمەلەسiپ جۇردiك. عابەڭنiڭ قاسىندا انتالاپ, ەنتەلەپ كەتۋ قيىن. پاڭ تۇرادى. سويلەسە بiلسەڭ – قازىنا.
– كەزىندە ءسىز سابەڭ جايلى جاپ-جاقسى راديو-حابار دايىنداعان جوقسىز با؟
– دايىندادىم. ول كەزدە قازاق راديوسىندا جۇمىس iستەيمiن. راديونىڭ ادەبيەت رەداكتسياسىن بەلگiلi بالالار اقىنى انۋاربەك دۇيسەنبيەۆ باسقاردى. انەكەڭ ءبىر كۇنى ماعان ء«سابيتتىڭ حاتتارى» دەگەن باعدارلاما جاسا», دەپ تاپسىرما بەردi. جازۋشىنىڭ ۇيiنە حابارلاستىم. ارعى جاقتان قارلىعىڭقى داۋىس شىقتى. اتى-ءجونiمدi ايتتىم. ۋاقىتىن بەلگiلەپ, كەلiستiك. ۇلكەن «زيم» ماشيناسىمەن ستۋدياعا كەلدi. جارتى ساعاتتىق حاباردا كوپ اڭگiمەلەر شەرتiلدi. حالىقتان حات وتە كوپ الاتىن ادام ەكەن. عابيتتىڭ 40-تان استام حاتى, ءابدىجامىل نۇرپەيiسوۆتىڭ مايدان دالاسىنان جازعان حاتتارى تۋرالى ايتتى. Iشكi مۇڭدارىن تانىستىردى. وسى تاسپاعا جازىلعان حابار قازىر سابەڭ مۇراجايىندا ءالى ساقتاۋلى تۇر.
سابەڭ دۇنيەدەن وتكەندە باسى-قاسىندا بولدىم. بiر كiسiدەي اتسالىستىم. بەيiت باسىندا عابيت تەبiرەنiپ سويلەدi. «بiر ءوزi, بiر بيبليوتەكا كiتاپ جازعان ادام. ءسابيت مۇقانوۆتىڭ سويلەمدەرiن شاشىراتىپ, تiركەستiرiپ جازىپ جiبەرسە بۇكiل الەمدi وراپ الار ەدi», دەپ ايتقانى ءالi ەسiمدە. ەكەۋى بالا جاستان بiرگە وسكەن قۇداندالى ادامدار, پەندەلiك تiرلiكتە كەيدە تابىسىپ, كەيدە تاقاسىپ تا جۇرگەن. بiراق ونەر مەن ادەبيەتكە كەلگەندە مۇددەلەرi بiر بولعان.
– باسقا كىمدەردىڭ الدىن كورىپ, ونەگەسىن ۇيرەندىڭىز؟
– باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ۇيiندە بولدىم. اڭگiمەسiن تىڭدادىم. ول ۇيگە باتىردىڭ iنiسi, اقىن جاقسىلىق ساتiبەكوۆ ەرتiپ اپاردى. عاجاپ باتىل ادام ەدi. ساحناعا شىعىپ ادiلەتسiزدiكتەردi ايتىپ-ايتىپ سالادى. باۋكەڭ سويلەگەندە بiر جاساپ قالاسىڭ. سەركە قوجامقۇلوۆ, عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ, جۇسiپبەك ەلەبەكوۆتەردi كوردiم. «سەراعاڭ تۋرالى سىر» دەگەن ەستەلiك جازدىم. سەراعاڭ ءبىر جارىم جىلداي تورعاي قالاسىندا تۇرعان ەكەن. ءتىپتى, ءالiبي جانگەلديننىڭ وتريادىنا مۇشە بولىپتى...
– سەكە, سiزدiڭ بالا كەزىڭىزدە اۋىلدا ۇلكەن قاريالار بولدى. ولار كەشەگi امانگەلدi, كەيكi, احاڭ مەن جاقاڭدار جايىندا نە ايتۋشى ەدى؟
– اۋىلىمىزدا امانگەلدi باتىردىڭ ساربازى بولعان جاقيا جانە نازار دەگەن كوشەلى قاريالار بار ەدى. سول كiسiلەردىڭ اڭگiمەسىن كوپ ەستىدىم. ولار: «شiركiن, ناعىز باتىر كەيكi ەدى» دەپ تامساناتىن. ەركiندiك جەلi ەسكەن تۇستا بالا كەزدە ەستىگەن دۇنيەلەرىم iشىمدە بۋىرقانىپ «كەيكi باتىر» دەگەن داستان جازدىم. بۇل داستان جوعارىداعى شالداردىڭ ايتۋى بويىنشا, حالىق اڭىزدارىنا قۇرىلعان. جىراۋلىق ۇلگiدە جازىلدى.
ال احاڭ مەن جاقاڭ تۋرالى اڭگiمەنi از ەستiدiك. بiراق اقساقالدار كۇڭكiلدەپ وڭاشا قالعاندا ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن. اۋىلدا اسقار دەگەن اقساقال بولدى. وسى كىسى كەزىندە مىرجاقىپ باسقارعان 4-ءشى الاش پولكىنىڭ ساربازى بولعان. بۇل ارەكەتىنە بولا كەڭەس زامانىندا 10 جىل جازا الىپ, تۇرمەگە وتىرىپ قايتىپتى. وسى اتامىز ايتاتىن: «1918 جىلدىڭ كۇزىندە قىزبەلدiڭ كۇزەۋلiك دەگەن جەرiندە الاش اسكەرى 2-3 اي دايىندىق جاسادى. اقىرى باسقا بارار جەرى بولماي اسكەر وسىندا قىستاپ قالدى. اسكەر قاتارىندا, اسىلبەك سەيiتوۆ دەگەن الاشتىڭ دارiگەرi جانە جازۋشى بەيiمبەت مايلين بولدى», دەپ. بياعاڭ جارىقتىق كەڭەس وكiمەتiنە بiر اۋىز ارتىق ءسوز ايتپاعان ادام. بىراق الدىنان الاش اسكەرىنىڭ مارشىن جازعانى, اسكەر ساپىندا بولعانى شىعا بەرگەن. اقىرى اتىلىپ تىندى.
– تورعاي توپىراعىندا ءۇردىسى ۇزىلمەي كەلە جاتقان ۇلكەن اقىندىق مەكتەبi بولعانى تۋرالى جوعارىدا ايتتىڭىز. وسى مەكتەپتىڭ بەلدى وكىلدەرى كىمدەر؟
احمەت ءوزى شىعارعان «قازاق» گازەتiنە جۇماباي مەن ابiقايدىڭ ولەڭدەرiن باسىپ تۇرعان. ولاردى ۇلگi تۇتقان. سودان نۇرحان, سىرباي, عافۋ, قاينەكەي, ءشامiل شىقتى. قاينەكەي قازاق پوەزياسىنداعى باللادانىڭ وزىق ۇلگiسiن جاساعان, اسا بiلiمدار ادام. كوپ ادامدارعا شاپاعاتى تيگەن. وسى iزبەن قويشىعارا, تولەن, قوعاباي, كەڭشiلiك, سەيiت, قونىسباي, ناعاشىباي, ءابجاندار شىقتى. وسىنىڭ ءبارi «تورعاي اقىندىق مەكتەبiنiڭ» ۇزiلمەي كەلە جاتقان ساباقتاستىعى.
– مارقۇم كەڭشiلiك مىرزابەكوۆ ەكەۋىڭىز تاي-ق ۇلىنداي تەبiسiپ, بiرگە وسكەن ءبىر اۋىلدىڭ تۇلەگى ەكەنسىزدەر. اياۋلى دوسىڭىز تۋرالى نە ايتار ەدiڭiز؟
كەڭشىلىك ءۇشىن وقۋدان شىعا سالۋ, جۇمىسىن تاستاپ كەتۋ دەگەن تۇك ەمەس ەدى. ادامدارمەن تەز ءتىل تابىسادى. كوڭىلىندە رەنىش دەگەن ۇعىم مۇلدە بولمايتىن, ك ۇلىپ قانا جۇرەتىن كەشىرىمشىل جان ەدى. بارلىق جانردا قالام تارتتى. جۋرناليستيكادا مەنمىن دەپ جۇرگەندەردەن اسىپ تۇسەتىن. اۋدارما سالاسىندا دا ەرەك تۇلعا. ورىستىڭ ەۆتۋشەنكوسىن اۋداردى. قىسقاسى, ول قاي جانردا, قاي سالادا قالام تارتسا دا زامانداستارىنان بيىك تۇردى.
– سوڭعى جىلدارى ءسىز جىردى جيناي تۇرىپ, دراماعا ويىستىڭىز. بۇل جانردان دا ويىپ ورىن العان جايىڭىز بار...
– سوناۋ 90-جىلداردىڭ باسىندا تانىمال كوسەمسوزشى كامال سمايىلوۆ مەنى مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ رەپەرتۋارلىق-رەداكتسيالىق القاسىنا جۇمىسقا شاقىردى. ماعان تاپسىرىلعان دۇنيە – تەاترلاردا قويىلاتىن سپەكتاكلدەردى سۇرىپتاپ, قابىلداۋ. وسىندا ءجۇرىپ قالاي دراماتۋرگ بولعانىمدى دا بايقاماي قالدىم. بۇل جانردىڭ ىشىنە كىرىپ كەتكەن بولۋىم كەرەك, ابايدىڭ 150 جىلدىعى كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانى نەگىزىندە «اباي-ءبىرجان» دراماسىن جازدىم. بۇل – دراماتۋرگيا سالاسىنداعى العاشقى ەڭبەگىم. ودان كەيىن جاس كۇنىمنەن ءسوزىنىڭ قۇنارىنا قانىپ وسكەن ن.احمەتبەكوۆتىڭ ءومىر-تاريحىنا قاتىستى «نۇرحان» پەساسىن جازدىم. ول ارقالىق قالالىق تەاترىندا قويىلدى.
جاڭا عاسىردىڭ جيەگىندە استاناعا كوشىپ كەلدىم. كەلسەم اتاقتى رەجيسسەر ءازىربايجان مامبەتوۆ ەلوردا ونەرىن كوتەرۋگە كىرىسكەن ەكەن. ازاعا مەنى شاقىرىپ الىپ «اناۋ-مىناۋىڭدى قوي, بىرگە جۇمىس ىستەيىك», دەپ تەاتردىڭ ادەبيەت بولىمىنە باسشى ەتىپ قويىپ, «مۇقاعالي تۋرالى دراما جاز», دەپ بۇيىردى. تەز جازىپ شىقتىم. ءبىراز جىل بولدى, بۇل قويىلىم تەاتر رەپەرتۋارىنان تۇسپەي كەلەدى...
اڭگىمەلەسكەن بەكەن قايرات ۇلى,
«ەgemen Qazaqstan»
