«ورتالىق ازيا» ساراپتاما ورتالىعىنىڭ مامانى ولگا پۋشكارەۆانىڭ پايىمداۋىنشا, قورداعى زەينەتاقى سالىمدارىنىڭ ءوزى اقشا ەمەس. ونىڭ ءبارى مەملەكەتتىك جانە شەتەلدىك قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ قۇندى قاعازدارىنا سالىنعان.
«ينۆەستيتسيالىق پورتفەلدىڭ تاۋەكەلى سىرتقى فاكتورلارعا تاۋەلدى. قۇندى قاعازداردىڭ ءبىرىنىڭ قۇنى ءتۇسىپ كەتسە, ينۆەستيتسيالىق تابىسى تومەندەيدى. ءبىرىنىڭ باعاسى كوتەرىلسە, تابىسى ارتادى. قۇندى قاعازداردى تابىستىلىعى ءتومەن نەمەسە جوعارى دەپ تاڭداۋ ءمۇمكىن ەمەس. بۇل نارىق زاڭى. ءبىزدىڭ كەمشىلىگىمىز – وتاندىق ءوندىرىستى دامىتا الماۋىمىزدا. ياعني, وتاندىق كومپانيالار الەمدىك جانە قازاقستاندىق قور بيرجاسىنا قاتىسپاي وتىر. بۇل زەينەتاقى اۆتيۆتەرىنىڭ سىرتقى فاكتورلارعا تاۋەلدىلىك دەڭگەيىن كوتەرىپ جىبەردى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس ىشكى نارىقتىڭ ينديكاتورى. بىراق ولاردىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى از. ءبىز ونى زەينەتاقى سالىمدارىنىڭ تابىستىلىعىن كوتەرەتىن فاكتور دەپ قابىلداي المايمىز. سول سياقتى قازاقستاندىق قۇندى قاعازدار دا زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ تابىستىلىعىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان جوق», دەيدى و.پۋشكارەۆا.
بۇل جولعى جاڭالىق تا وسىلاي قابىلدانار ما ەدى. بىراق وعان جول بەرىلمەدى. كوپشىلىك الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى «قولدى بولعان قارجى قايدا كەتتى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋدى تالاپ ەتۋدە.
«قولدى بولدى» دەگەن قارجى ەشقايدا كەتكەن جوق, جوعالعان دا جوق. قورداعى قارجى, ونى ينۆەستيتسيالاۋ تەتىكتەرى دە ۇلتتىق قوردىڭ باقىلاۋىندا. الداعى بىرەر كۇندە زەينەتاقى قورىندا جيناقتالعان قارجىنىڭ ديناميكاسى تۋرالى تولىق اقپارات بەرەمىز. ازىرگە ايتارىمىز – وسى» دەپ قىسقا قايىردى ءبىز سويلەسكەن بجزق ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ وكىلدەرى.
قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق قىزمەتىنىڭ ءناتيجەسىندە 2019 جىلدىڭ العاشقى ەكى ايىنداعى تابىس 25,42 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل زەينەتاقى قورىنىڭ سايتىندا جاريالانعان مالىمەت. بىراق ساراپشىلار قوردىڭ تابىستىلىق دەڭگەيى بيىلعى ينفلياتسيا دەڭگەيىمەن سالىستىرعاندا ماقتانۋعا بولمايتىنىن ايتادى. 2019 جىلدىڭ قاڭتار-اقپان ايىنداعى ينفلياتسيا دەڭگەيى 0,8 پايىز بولسا, بولاشاق زەينەتكەرلەرىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق تابىسى 13 پايىزعا وسكەن. بۇل فاكتور العاشقى ەكى ايدا زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ تابىستىلىعى 67 پايىزعا دەيىن تومەندەپ كەتكەنىن كورسەتىپ تۇر.
زەينەتاقى اكتيۆتەرىنە قاتىستى ەكونوميست ماقسات حالىقوۆتىڭ پىكىرىن بىلگەن ەدىك. ول ەكونوميكادا قاراجاتتىڭ ءبىر ورىندا تۇرعانى ءتيىمسىز دەپ ەسەپتەيدى. قاراجات قانشالىقتى دارەجەدە اينالىمدا جۇرسە, سونشالىقتى ەكونوميكانىڭ دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىنىن ايتادى. «قورداعى جيناق ماعىنالى, ماقساتتى تۇردە جۇمسالىپ جاتسا, ونىڭ ينۆەستيتسيالانۋىن قولدايمىن. بىراق مۇنىڭ ەكىنشى جاعى دا بار, زەينەتاقى قورىنداعى قاراجاتتاردىڭ قايدا جۇمسالىپ جاتقانى جونىندە ۇنەمى اقپارات بەرىلگەنى دۇرىس. قازاقستان دامۋ بانكى كوبىنە حالىقتى حاباردار ەتىپ وتىرادى. سول سياقتى زەينەتاقى اكتيۆتەرىن العان باسقا مەكەمەلەر دە قاراجاتتىڭ قايدا, قالاي جۇمسالعانى ءجونىندە ەسەپ بەرىپ, مەملەكەت ونى قاداعالاپ وتىرسا, حالىقتىڭ كۇمانىن تۋدىرماس ەدى», دەيدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, وسى رەتتەگى ءبىر كەمشىلىك – زەينەتاقى قورى قارجىسىنىڭ مەملەكەتتىك قۇندى قاعازدارعا سالىنۋى. ال مەملەكەتتىك قۇندى قاعازداردىڭ كىرىستىلىگى جىلىنا 8 پايىز عانا. ۇكىمەت وتكەن جىلى عانا قورداعى قارجىنى شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ قۇندى قاعازدارىنا سالامىز دەگەن بايلامعا كەلدى. «بۇل وتە دۇرىس شەشىم», دەيدى م.حالىق.
2019 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنا دەيىن بجزق قورىنداعى قارجى 9502,42 ملرد تەڭگە بولدى. بۇل قارجىنى الەمدىك قور بيرجاسىنداعى اكتيۆتەرگە ينتەگراتسيالاساق, كوپ كىرىس الۋعا بولادى. ينۆەستيتسيا سالۋ مودەلىن تاڭداۋداعى باسەكەلەستىك قاعيدالارىن قالپىنا كەلتىرۋ زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باسقارۋ ينستيتۋتتارىنا دا كەرەك. قازىر سالىمشىلاردا تاڭداۋ جوق. زەينەتاقى جيناقتارى بجزق-عا اۋدارىلادى. زەينەتاقى قارجىسىن باسقاراتىن ۇيىمدى تاڭداۋ جانە ينۆەستيتسيالىق ستراتەگيا تاڭداۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلماعان. مەملەكەت سالىمشىلار ءۇشىن بارلىعىن ءوزى رەتتەپ, تاۋەكەلگە بارادى.
ەرتەڭ ۇلتتىق بانك نەمەسە بجزق قورى حالىقتىڭ الدىندا ەسەپ بەرگەندە 1 پايىز قارجى ينفلياتسياعا نەمەسە شەتەلدىك ۆاليۋتانىڭ ايىرباس باعامىنا جۇتىلىپ كەتتى دەپ اقتالۋى مۇمكىن. «بۇل فاكتور ۇلتتىق بانك تاراپىنان ديففەرەنتسيالدى باعىتتى ءساتتى ۇيلەستىرە الماي جاتقانىن تاعى دا بايقاتتى», دەيدى ەكونوميستەر.
ماقسات حالىق زەينەتاقى قورىنىڭ كىرىستىلىگى جوعارى بولسا, مۇنداي جوعالتۋدىڭ ورنى بىلىنبەيتىنىن جەتكىزدى. «مەن 82 ملرد تەڭگە قولدى بولىپ كەتتى دەۋدەن اۋلاقپىن. بىراق جيناقتالعان قارجىنىڭ تابىسى ينفلياتسيادان جوعارى بولۋى ءتيىس. 2018 جىلعى ينفلياتسيا دەڭگەيى 4,8 پايىز بولدى. ال بجزق سالىمدارىنىڭ تابىسى 11 پايىزدى قۇرايدى. دەمەك, ۇلتتىق بانكتىڭ «ينفلياتسياعا جۇتىلىپ كەتتى» دەپ اقتالۋىنا سەبەپ جوق», دەيدى ول.
وسىعان دەيىن «زەينەتاقى قورى قاراجاتىن شەتەلدىك كومپانيالارعا ينۆەستيتسيالاۋدان قورقۋدىڭ قاجەتى جوق. ولار جەمىستى ەڭبەك ەتىپ جاتقان مەكەمەلەر» دەگەن پىكىرلەر ءجيى ايتىلاتىن. 2018 جىلى ۇلتتىق بانك قوردىڭ اقشاسىن ءۇندىستان مەن قىتايدىڭ مەملەكەتتىك كورپوراتسيالارىنا ينۆەستيتسيا رەتىندە قۇيعان. 2018 جىلدىڭ مامىر ايىندا اتالعان ەكى ەلدىڭ كۆازيسەكتورىنان 30 ملرد تەڭگەگە جاڭا وبليگاتسيالار ساتىپ الىنىپتى. اتاپ ايتساق, ەلىمىزدىڭ باس بانكى Finance Corporation – 7,52 ملرد تەڭگە, The Export-Import Bank of China – 6,82 ملرد تەڭگە, Export-Import Bank of India – 4,86 ملرد تەڭگە, Three Gorges Finance – 3,21 ملرد تەڭگە جانە Avi Funding Company Limited – 2,27 ملرد تەڭگە قارجى قۇيعان. بۇل كاسىپورىنداردى ۇلتتىق بانكتىڭ وكىلدەرى «قىتاي جانە ۇندىستانداعى مۇناي-گاز, كولىك جانە ەنەرگەتيكا سالاسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ جاتقان مەكەمەلەر. ولار مەملەكەتتىڭ باقىلاۋىندا تۇر» دەپ تانىستىرعانىن ءالى ۇمىتقان جوقپىز.
جالپى, بىزدەگى زەينەتاقى جۇيەسى ءوز تاريحىن 1998 جىلدان باستادى. وسى جىلى ەلىمىز جيناقتاۋ جۇيەسىنە كوشىپ, ەلدە جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارى قۇرىلىپ, ەڭبەك ەتەتىن ازاماتتاردىڭ بارلىعى تاپقان تابىسىنىڭ 10 پايىزىن سول قورعا سالىپ كەلەدى. بۇگىندە وسى جۇيە بويىنشا 1 ميلليون 700 مىڭ ادام زەينەتاقى الادى ەكەن. دەسەك تە, وتاندىق ماماندارىمىزدىڭ قايسىبىرى بۇگىندە زەينەتاقى قورلارىندا جينالعان قارجىنى دۇرىس جۇمىس ىستەتە الماي جاتقانىمىزدى, ازاماتتاردىڭ بولاشاعىن ويلاپ سالعان 10 پايىزدىق قارجىسى قۇنسىزدانىپ بارا جاتقانىن جاسىرمايدى. ماسەلەن, قارجىگەر ءىلياس يساەۆ بولاشاقتا قارجى سالاسىنداعى سالالىق داعدارۋ سالقىنى سەزىلسە, حالىقتان 10 پايىزدان جينالعان اقشا, كوبەيۋدىڭ ورنىنا كەمىپ, بار-جوعى 45 پايىزى عانا قالۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. «جيناق قورىنداعى قارجى تابىس اكەلۋدىڭ ورنىنا, جىلدان-جىلعا كەمىپ بارادى. مۇنداي جاعداي جالعاسا بەرسە, ەرتەڭ تالاي جىل جيناعان اقشامىزدىڭ قۇنى ءبىر بولكە نانعا عانا تاتىپ قالۋى مۇمكىن. دەگەنمەن, قولدانىستاعى زاڭ بويىنشا اقشامىزدى سالىپ جۇرگەن زەينەتاقى قورى بانكروتقا ۇشىراپ قالسا, مەملەكەت قارجىمىزدى وتەپ بەرۋى ءتيىس», دەيدى ول. ءى.يساەۆتىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاندىق زەينەتاقى جۇيەسىنە تىڭنان تۇرەن سالاتىن رەفورما كەرەك. ماسەلەن, بۇگىندە جيناقتالعان زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ 45 پايىزى – مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارعا, 15 پايىزى – شەتەلدىك مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس باعالى قاعازدارعا, 32 پايىزى – قازاقستاندىق ۇيىمداردىڭ قاعازىنا, تەك 5 پايىزى دەپوزيتتەرگە سالىنعان.
تابىس ينفلياتسيا كورسەتكىشىنەن تومەن
قازاقستاندا زەينەتاقى ساناۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەمەسىنىڭ ءالى كۇنگە قالىپتاسپاۋىن بۇل سەكتوردىڭ قايتا-قايتا وزگەرىسكە تۇسە بەرەتىنىنەن بايقاۋعا بولادى. جالپى, زەينەتاقى جۇيەسى تۋرالى ءسوز ەتكەندە, وتاندىق ساراپشىلار ەلىمىزدەگى جيناقتاۋشى جۇيەسىن بۇرىنعى ورتاق جۇيەگە كوشىرۋ كەرەكتىگىن جانە ورتاشا زەينەتاقى كولەمىن ەكى ەسەگە كوبەيتۋ قاجەتتىگىن العا تارتادى. سونداي-اق ساراپشىلار زەينەتاقىنى ەسەپتەۋدە 1995 جىلدارى كوپتەگەن كاسىپورىنداردىڭ جويىلۋى نەمەسە قايتا قۇرىلۋى كەزىندە ازاماتتارىمىزدىڭ ءبىرازى جۇمىسسىز قالعانىن, سوندىقتان قايسىبىر ازاماتتارعا وسى جىلداردا ەڭبەك ەتكەنىن انىقتاۋ قيىندىق تۋعىزاتىنىن, وسىنى ەسكەرە وتىرىپ ازاماتتار زەينەتكە وتەردە سول جىلدارداعى ەڭبەك ءوتىلىن مىندەتتى تۇردە ەسەپكە الۋ قاجەتتىگىن دە العا تارتادى. ءتىپتى قايسىبىر ماماندار «بىرىڭعاي زەينەتاقى جيناقتاۋ جۇيەسىنە قاتىستى ارنايى ۇلتتىق قور ءتارىزدى سالماقتى قور جۇيەسى قۇرىلسا, بولاشاقتا الار زەينەتاقىمىز دا سالماقتانار ەدى» دەيدى.
زەينەتاقى سالاسىنىڭ ساراپشىسى ايدار الىباەۆ كەز كەلگەن ينۆەستيتسيانىڭ تاۋەكەلى تىم جوعارى ەكەنىن ايتادى. «وسى جاعدايدان ارىلۋ ءۇشىن ەلدە ساياسي رەفورما كەرەك دەپ قايتالاپ كەلەمىن. تەك وسى جاعدايدا مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنىڭ اشىقتىعىن قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن. سول كەزدە ينۆەستيتسيانىڭ ءار ءتۇرىن سالىستىرۋعا جانە تاۋەكەلى ازدارىن تاڭداۋعا بولادى. ءبىر عانا ۇسىنىسىم بار. ەلدەگى جەمقورلىق دەڭگەيىنە قاراماستان, بجزق جيناعىن ناقتى سەكتورعا باعىتتاۋ قاجەت. بۇل شوب-تى نەسيەلەندىرۋ پايىزىن تومەندەتىپ, بانكتەردىڭ جۇگىن جەڭىلدەتەدى», دەيدى ايدار الىباەۆ.
الماتى
