• 17 قاراشا, 2012

سوعىستان سوڭعى سويقاندار

19 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

سوعىستان سوڭعى سويقاندار

سەنبى, 17 قاراشا 2012 7:43

ايتۋلى عالىم, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, رعا-نىڭمۇشە-كوررەسپوندەنتى اباي تۇرسىنوۆ ماسكەۋ قالاسىنداعى جوعارى وقۋورىندارىندا ءدارىس بەردى. سوندا ۇيلەندى, بالا-شاعالى بولدى. ءبىرازجىل بۇرىن الماتىعا قونىس اۋدارىپ, زەينەتتە بولسا دا, عىلىمسالاسىندا ءالى دە ەڭبەك ەتۋدە. تۋىپ-وسكەن جەرى تاشكەنتتىڭ ىرگەسىندەگى كىلقازاقتار مەكەندەگەن (كەيىن «جاڭا جول» اۋدانى اتانعان) قاۋىنشىاۋىلى. بالالىق شاعى سوعىسپەن تۇسپا-تۇس كەلگەن اباي سول شاقتارداعىالاپات اۋىرتپالىقتار مەن باسقا دا كورگەن-بىلگەن, باستان وتكەنماشاقاتتارىن ورىس تىلىندە حاتقا ءتۇسىرىپ جۇرەدى, اۋىزەكى دە باياندايدى.تومەندەگى كىسى ءولتىرۋ, توناۋ, قاراقشىلىق, قىر قازاقتارىنىڭ كەك قايتارۋتاسىلدەرىن باياندايتىن ءوزى كۋا بولعان, قوسپاسىز اڭگىمەلەر سولاردىڭ ءبىرپاراسى.

– بىرەۋ ءبىلىپ, بىرەۋ بىلمەيتىن ءبىر اقيقات بار, – دەيدى قازىر جاسى جەتپىستىڭ ورتاسىنان اسقان ابەكەڭ. – وتكەن عاسىرداعى قازان ءتوڭكەرىسىنە دەيىن بۇگىنگىدەي قازاقستان, وزبەكستان دەگەندەي قاتىپ قالعان قاساڭ اتاۋلار بولماعان. بولسا دا, سيرەك ايتىلادى ەكەن. ماسەلەن, وسى كۇنگى تاشكەنت وبلىسىنا قاراستى ايماقتاردا سان جاعىنان قازاقتار باسىم بولاتىن دا, وزدەرىن سول جەردىڭ تۋدى-ءبىتتى ادامدارى دەپ سانايتىن. باسقاداي وي قاپەرلەرىنە كىرمەيتىن (اتالمىش وبلىستا قازىر دە 500 مىڭنان استام قازاق بار). وتىرىقشى قاۋىمنىڭ كوبى اۋقاتتى, باي, باقۋاتتى ەدى.

جاسىرارى جوق, مەنىڭ اكەم, ونىڭ اتا-بابالارى دا مىڭعىرعان مالى بار, اتاقتى بايلار-تىن. سوندىقتان, ءۇرىم-بۇتاعىمىزدىڭ كوبى زامان وزگەرگەن سوڭ ۇستالعانى ۇستالىپ, جەر اۋدارىلىپ, اتىلعانى اتىلىپ, باس ساۋعالاعان بازبىرەۋلەرى قاشىپ-پىسىپ عۇمىر كەشتى. قىزىلدار اتۋعا الىپ بارا جاتقاندا جەندەتتەردى جايراتىپ, امان قۇتىلعان ءوز اكەم تاجىكستانعا اسىپتى. مەن سوندا تۋدىم. بۇقارا, سامارقاندا مەدرەسە ءبىتىرىپ, پەتەربۋرگتە تەحنيكالىق ءبىلىم العان كوكىرەگى وياۋ, كوزى اشىق اكەم ءابدىراحمان بەس ءتىل ءبىلگەننىڭ ارقاسىندا تاجىكستانداعى الىس زاستاۆادا ءۇش جىل باستىق بولىپ تا ىستەدى (كوردىڭىز بە, تاعدىر كەڭەستەردىڭ قاس جاۋىن ەندى, ونى امالسىز قورعاۋعا ءماجبۇر ەتكەنىن). بىراق, ولە ولگەنشە كەڭەس وكىمەتىن جەك كوردى.

1941 جىلى مامىر ايىنىڭ سوڭىندا تاجىكستاننان الماتىعا كوشىپ كەلدىك. مۇندا اكەمە جاماعايىن تۋىس, اناممەن قارىن بولە, بەلگىلى ءانشى جامال وماروۆا تۇراتىن. جامال اپاتاي مەن كۇيەۋى ەسەي جەزدەم ءبىزدى قۇشاقتارىن جايا قارسى الدى. ءۇش اي بىرگە تۇرىپ, ونان سوڭ ەسەي جەزدەم ديرەكتور بولىپ ىستەيتىن بوتانيكا باعىنا ورنىقتىق. بۇل جەردەن ەسەي جەزدەم اكە-شەشەمە جۇمىس, باسپانا بەردى. ايتىپ قويايىن, جامال وماروۆا اپاتايىم دا الپاۋىت بايلاردىڭ تۇقىمىنان ەدى. بەرليندە جوعارى تەحنيكالىق ءبىلىم العان اكەسى ومار كەڭەستىك قوعام ورناعان جىلدارى الاشوردا پارتياسىنىڭ ءوڭتۇستىكتەگى جەتەكشىسى رەتىندە ا.بايتۇرسىنوۆ, ج.ايماۋىتوۆ, ت.ب. قايراتكەرلەرمەن تانىس-ءبىلىس بولدى. 1937 جىلى رەپرەسسياعا ءىلىندى. اكەسى ءۇشىن جامال اپاتايدىڭ قالاي قۋعىن-سۇرگىنگە ءتۇسپەگەنى ءبىر قۇدايعا ايان.

مەيلى, نەگىزگى ايتارىما كەلەيىن. كەڭەستىك ءداۋىردى قانشا ماقتاسا دا, ءبىز دە, باسقالار دا (تۇگەل دەمەيمىن) ىشەر تاماق, كيەر كيىمگە جارىماي, كەمتارلىق, ازاپتان ارىلا المادىق ەمەس پە؟ جامال اپاتاي مەن كۇيەۋى, ءوز اكەم بارلىعى مايدانعا الىنعان سوڭ, انام, اجەم, ەكى ءىنىم, ءبىر قارىنداسىم ءبارىمىز ەجەلگى اتامەكەنىمىز – قاۋىنشىعا كوشىپ باردىق. ول جەردەن كەتكەنىمىزگە جيىرما جىلعا جۋىقتاسا دا, كوز كورگەن اعايىندار كومەكتەسىپ, ءىلدالدالاپ تۇرىپ جاتتىق.

1945 جىلى اكەم امان-ساۋ ورالدى. بىراق, ەلدى اشتىق جايلاعان سول كەزدەردە قۇرتتاي قۇجىناعان ۇرى-قارى, باسپاشىلار جۇرتتىڭ زىقىسىن شىعارىپ, زورلىق-زومبىلىق, توناۋ, كىسى ءولتىرۋ بەلەڭ الدى. مىنە, مەن ءوز باسىم سونداي سويقاننىڭ ۇشەۋىنە كۋا بولدىم. العاشقىسىندا, الدىن-الا تۇسىمدە ايان بەرگەن پەرىشتەلەر قورعاپ, ءبىر ولىمنەن امان قالدىم. جاي-جاپسارى بىلاي. سول شاقتاعى تىرشىلىك-تىنىستى ناقتى ەلەستەتۋ ءۇشىن كەڭىرەك ايتايىن.

ءبىز اۋدان ورتالىعىندا تۇرامىز. بۇل جەردەن تاشكەنتكە شاعىن جولاۋشى پويىزى جۇرەدى. ءبىر كۇنى ۇيىمىزگە (بۇرىن جابىتاي اۋىلى دەپ اتالاتىن) كاگانوۆيچ كولحوزىنىڭ باستىعى «تۇلپارداي كەكىلى بار, قامىس قۇلاق» ايعىرعا ءمىنىپ كەلدى دە, اتتى ءبىزدىڭ ۇيدە قالدىرىپ, ءوزى ءبىر شارۋام بار, ەكى كۇننەن كەيىن كەلەمىن دەپ پويىزبەن تاشكەنتكە كەتتى. كەشكىلىك جۇمىستان كەلىپ, اتتى كورگەن اكەمنىڭ ءوڭى قاشىپ, ارى-بەرى ادىمداپ, قاتتى مازاسىزداندى. «اتتەگەن-اي, ەندى مۇنى قاراقشىلار تۇنگە قاراي كوكتەي باسىپ كەلىپ, الىپ كەتەدى. ال, ءبىز ءومىرباقي قۇنىن تولەيتىن بولامىز. ەگەر ءتىرى قالساق. جوق, بالام, قازىر اتقا ءمىن دە, كاگانوۆيچ كولحوزىنىڭ قوراسىنا اپار. سوندا تۇرسا, ات يەسىنە دە, بىزگە دە جاقسى, وندا قارۋلى كۇزەتشىلەر بار, قاۋىپسىز بولادى. تۇر, كانە, كىدىرمە», – دەپ ءبىر-اق كەستى. اكەنىڭ ءسوزى زاڭ, جال-قۇيرىعى توگىلگەن, ارقىراعان ايعىرعا ءمىندىم دە, ون شاقىرىم جەردەگى كولحوزعا بەت الدىم. ەكى ارالىقتاعى جول بويىندا ەل جوق, سىباي-سالتاڭ ءجۇرۋ قاۋىپتى. سوندىقتان, بازاردان قايتقان جاياۋ-جالپىلى, ءبىرلى-جارىم ەسەك مىنگەن ادامدارعا ىلەسىپ, اسىقپاي كەلە جاتتىم. ادامدار قاراسى ءبىرقاۋىم.

شورالىسىيعا جەتكەندە الدا كەلە جاتقان ادامدار اياق استىنان ءبۇيى تيگەندەي دۇرلىكتى دە كەتتى. ەندى بايقادىم, سايداعى قامىس اراسىنان قاپىلىستا شىعا كەلىپ, بازارشىلاردى توناۋعا كىرىسكەن قاراقشىلار ءۇش-ءتورت بوزبالانى جىعىپ سالدى دا, قالعاندارىن ۇرىپ-سوعا باستادى.

ايقاي-شۋ, جىلاپ-سىقتاۋ. مەنىڭ جانىما جەتىپ كەلگەن, ءۇستىندە الا شاپانى بار, باسىنا قازانداي سالدە وراعان جاياۋ قاراقشىنىڭ ءبىرى جۇگەندى ۇستاي الىپ: «ۇكاجان! اتتان ءتۇس!» – دەدى جۇمساق ۇنمەن.

قاراقشىنىڭ بەتىنە قاراعان بويدا توبە شاشىم تىك تۇرىپ, تۇلا بويىم دىرىلدەپ قويا بەردى. مەنىڭ الدىمدا كادىمگى كۇندە كورىپ جۇرەتىن ءوزىمىزدىڭ ۋچاسكەلىك ميليتسيونەر تۇرعان-دى. تەك ول بۇل جولى باسپاشىلار كەيپىندە. شىمقاي قارا بەتىندە ويمىش-ويمىش شەشەك داعى بار, وتىزدار شاماسىندا. قاتەلەسۋىم مۇمكىن ەمەس.

قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا نارتاۋەكەلگە قالاي بارعانىمدى قايدام, قاراقشىنىڭ جۇگەن ۇستاعان قولىنان قامشىمەن ءبىر سالدىم دا, اتقا قامشى باسىپ, سىتىلىپ شىعا بەردىم. جۇيرىك ات جازىق دالامەن قۇستاي ۇشتى. قۇلاماۋ ءۇشىن ەردىڭ باسىنان قوس قولىممەن مىقتاپ ۇستاپ, تەبىنە تۇسەمىن. سوڭىمنان اتىلعان مىلتىق وعى قۇلاق تۇسىمنان ءبىر-ەكى رەت ىسقىرىپ وتكەنى بولماسا, بالەندەي ەشتەڭە بولعان جوق. ءسات ساناپ ۇزاي بەردىم. ەندى مەنى ەشقانداي وق قۋىپ جەتە الماستاي ەدى.

ايتسە دە, ولار مەنى قولعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن تىرىسىپ باقتى. بىراق, دەگەندەرىنە جەتە المادى. كولحوزعا تاياعاندا ەگىستىك القاپتاردان ەشكىم كورىنبەدى. سوندىقتان, كەڭسە الدىنا جەتە بەرە ايقاي سالدىم: «شورالىسايدا توناپ جاتىر. اتتان! اتتان!» – دەپ.

اتتى كولحوز باستىعىنىڭ تۋعان ىنىسىنە تاپسىردىم. ول مەنى تالدىڭ كولەڭكەسىنە سالعان جۇمساق كورپەشەگە وتىرعىزىپ, ءبىر كەسە سالقىن كوك شاي بەردى. بۇل ەكى ارادا تەز جينالعان قارۋلى ەرەسەكتەر تراكتوردىڭ تىركەمەسىنە وتىرا سالا, شورالىسايعا قاراي جوڭكىلدى, سوڭدارىنان اتتارىنا مىنە سالا مىلتىق اسىنعان جاس جىگىتتەر اتتاندى.

كوپ ۇزاماي جانىما وسى اۋىلدا تۇراتىن ماقان ناعاشىم, مەرتاي, دۇيسەنبەك اقساقالدار كەلىپ: «قۇلجان ۇرپاعى! باتىردىڭ ارۋاعى ساقتاعان عوي!» دەپ قاۋقىلداسىپ جاتتى. كەيىننەن اكەم, ول شىنىندا دا سولاي دەدى. تۇسىمە جەبەۋشى پەرىشتە كىرگەنىن ايتقانىمدا: «انە, كوردىڭ بە, اللاعا تاۋبە!» دەپ ودان سايىن ارقالاندى. ءوزىم دە ءالى كۇنگە سولاي ويلايمىن, ارۋاققا سەنەمىن. ءومىرلىك ءتاجىريبەلەرى مول اقساقالدار (ساۋاتسىز بولسا دا) دۇرىس پايىمدايدى: ارۋاق – اتا-بابالار رۋحى. ونى ارداقتاۋ, ۇمىتپاۋ كەرەك.

ماقان ناعاشىم مەنى ۇيىنە الىپ بارىپ, استى-ۇستىمە ءتۇسىپ ماپەلەدى. كورشى-قولاڭدار جينالىپ, نەشە ءتۇرلى سۇراقتار بەرىپ جاتتى. كەشكە شورالىسايعا كەتكەن ادامداردىڭ دەرەگىن بىلدىك. كومەككە اتتانعاندار جەتكەندە, قاراقشىلاردى اشىنعان كولحوزشىلاردىڭ وزدەرى-اق ەكەۋىن ءولتىرىپ, ۇشەۋىن ءولىمشى ەتىپ قۋىپ جىبەرىپتى. ولگەن ەكەۋدىڭ ءبىرى – مەنىڭ اتىمدى تارتىپ الماق بولعان ميليتسيونەر ەكەن. قارا قۇسقا تيگەن سوققىدان مەرت بولىپتى.

ەرتەڭىنە ۇيگە باردىم. اكەم بىرنەشە كۇن بويى ەشقايدا ءجىبەرمەدى, تىسقا شىعارمادى, بولعان جاي تۋرالى ەشكىمگە تىسىڭنەن شىعارما, ەگەر ولگەن ميليتسيونەر باسپاشىلاردىڭ جانسىزى بولسا, وندا بۇل جەردە باسقا دا سونداي بىرەۋلەر ءجۇرۋى مۇمكىن دەدى. بازارلاۋعا كەلىپ, ءبىزدىڭ قوراعا ەسەگىن قالدىراتىن ماقان اعاما دا سونى ايتتى…

ايتسە دە, باسپاشىلاردىڭ ارەكەتى باسەڭسۋ ورنىنا, ودان ءارى ورشىگەن ۇستىنە ءورشي بەردى. 1946 جىلى ماي مەرەكەسىنەن كەيىن ءبىز تۇراتىن جاڭا جولدىڭ ء(ارى اۋدان ورتالىعى) كوشەلەرىندە پايدا بولعان ءتورت بىردەي كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ءارتۇرلى كاسىپورىن, مەكەمە, مەكتەپتەردە كەزدەسۋلەرگە قاتىسىپ, سوعىستا جاساعان «ەرلىكتەرى» حاقىندا ايتىپ ءجۇردى. ولاردىڭ بىرىمەن مەن كوزبە-كوز ۇشىراسىپ, نەشە قيلى سۇراقتار جاۋدىرىپ, قايدا بارسا سوڭىنان قالماي ىلەستىم دە ءجۇردىم. بىردە قانت زاۋىتىنىڭ جازعى كينوتەاترىندا وتكەن كەزەكتى كەزدەسۋدەن كەيىن الگى «باتىر» مەنى وڭاشا جەرگە شاقىرىپ الىپ «بۇدان بىلاي ماعان جولاما, ەگەر تاعى ءبىر رەت كورسەم, جانىڭدى جاھاننامعا جىبەرەمىن» دەپ قۇلاعىمدى بۇراپ-بۇراپ جىبەردى. جانىم شىعا شىڭعىرىپ, ازار قۇتىلدىم.

بىرنەشە كۇننەن كەيىن قالادا الدەبىر قاسكۇنەمدەر سوعىستان قايتىپ كەلە جاتقان ءتورت باتىردى ءولتىرىپ, بارشا قۇجاتتارى مەن كيىم-كەشەگىن توناپ الىپتى دەگەن لاقاپ تارادى (ارينە, ءارقايسىسى ءار جەردە توناعان بولۋى دا مۇمكىن). سونىڭ ىزىنشە بىزگە كەلگەن «باتىرلار» دا قارالارىن باتىردى. جارتى جىلدان كەيىن ۇستالىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن ولار تۋرالى مالىمەتتى گازەتتەن وقىدىق. «ساۋاپ بولىپتى, – دەستى قالىڭ قاۋىم. – قان جىبەرمەيدى؟ وزدەرىنە سول كەرەك, يتتەرگە يت ءولىمى لايىق».

ول شاقتا كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جەر اۋىپ كەلگەندەردىڭ لاڭى دا از ەمەس-ءتى. امال قانشا, بارىنە كوندى, ءتوزدى, سابىر ساقتادى. شىدامنىڭ دا شەگى بار دەگەندەي, حالىقتىڭ ەشتەڭەگە قاراماي بۇرق ەتكەلى تۇرعان اشۋ-ىزاسىنا توسقاۋىل قويعان ىسپەتتى بولعان مىنا ءبىر وقيعانى دا ايتا كەتكەندى ءجون سانايمىن.

مەن ءار جەكسەنبى سايىن بازاردا ساتاتىن ءموپ-ءمولدىر ءارى تاستاي سۋىق بۇلاق سۋىنان ءتۇسەتىن ازىن-اۋلاق قارجىعا وقۋلىق, ءتۇستى قالام, داپتەر, سياساۋىت سەكىلدى كەرەك-جاراقتار الاتىنمىن. الگى ءبىر باسپاشى اتىمدى تارتىپ الا جازداعان وقيعادان كەيىن ءبىر اي شاماسى بازارعا بارماي كەتكەن بولاتىنمىن. جاعداي ءبىرشاما تۇزەلدى-اۋ دەگەندە بازارعا قايتا شىقتىم. بۇل جولى سۋدى اكەم جاساپ بەرگەن شاعىن ورىندىقتا, تازا جەردە وتىرىپ ساتامىن. شەشەم شەلەكتىڭ سىرتىن اق داكەمەن وراپ قويعان. شىلدەنىڭ ىستىعىندا سۋ شاق كەلمەيدى. ەكى كومەكشىم كەزەك-كەزەك تاسيتىن سالقىن سۋ ءاپ-ساتتە سارقىلادى.

سول ءبىر قارعىس اتقىر كۇنى سۋدى ۇلكەن بازاردىڭ سابان بازار دەپ اتالاتىن بولىگىندە ساتىپ تۇردىم. مۇندا كەلەتىندەر نەگىزىنەن قىزىلقۇمدى مەكەندەيتىن دالا قازاقتارى. شەتىنەن ءمارت, جومارت, اكەلگەن ايران, ءسۇت, ماي, سۇزبە, قاتىقتارىن ساۋدالاسپاي, بولماشى اقشاعا بەرە سالادى. جۇرت ولاردى «قاڭلىلار» دەپ تە اتايدى.

انە, سول سابان بازارعا – مەن ايتقالى وتىرعان – قايعىلى وقيعا بولاتىن كۇنى تاڭەرتەڭمەن ات ارباعا باۋ-باۋ جوڭىشقا, قۇرت, ماي, سۇزبە, قاتىق تيەگەن قارتاڭ ادام كەلدى. جانىندا ون التى-ون جەتى جاستاعى ۇلى بار. قاسى-كوزى قيىلعان, سىمباتتى دا كەلبەتتى, مۇرتى ەندى-ەندى تەبىندەي باستاعان, دەمبەلشە كەلگەن ءجاسوسپىرىم. كيىمى ءساندى. اشىق داۋىسى قوڭىراۋداي سىلدىرايدى. اكە مەن بالانىڭ ساۋداسى بىردەن قىزىپ سالا بەردى. ەكى ەزۋى ەكى قۇلاعىنا جەتكەن قارتاڭ ادام جوڭىشقادان تۇسكەن اقشانى قالتاسىنا سالۋعا ارەڭ ۇلگەرەدى. قۇرت ساتىپ تۇرعان بالاسى دا ريزا, كوڭىلدى.

وسى مەزگىلدە نيازباش قىستاعىندا تۇراتىن ءبىر توپ بۇزاقى جاستار باسا-كوكتەپ بازارعا كىرىپ كەلدى دە, ادەتتەگىدەي, ساتۋشىلارعا جاعالاي ءتيىسىپ, ءبىرىنىڭ باس كيىمىن لاقتىرىپ, ءبىرىنىڭ تاۋارىن شاشىپ, تەۋىپ, اقشاسىن تارتىپ الىپ, قىز-كەلىنشەكتەرگە وكتەمسىپ, ويلارىنا كەلگەنىن ىستەي باستادى. ازىرگە ەشكىمنەن بەتى قايتىپ كورمەگەن سودىرلار بۇعان دەيىن دە كوپتىگىن مالدانىپ, بارىنشا ەركىنسىپ العان-دى.

ولار كەنەت ءجاسوسپىرىم قازاقتىڭ جانىنا بارىپ, جارتىلاي ساتىلعان ءبىر دوربا قۇرتتى ءاي-ءشاي جوق الا جونەلدى. بۇعان شىداماعان جاس جىگىت سوڭدارىنان بارىپ, دوربانى قايتارۋدى تالاپ ەتتى. سول-اق ەكەن, قورشاپ العان قورقاۋلار ونى الىپ ۇرىپ جەرگە جاتقىزدى دا, بىرەۋى وتكىر پىشاقپەن كەڭىردەكتەن ورىپ جىبەردى. قان بۇرقىراي اتىلدى. قىر-قىر ەتكەن ءجاسوسپىرىم جىگىت ءاپ-ساتتە جان تاپسىردى. العاشىندا ەشكىم ەشتەڭە بايقاي دا العان جوق. جىگىتتىڭ اكەسى دە, مەن دە نە بولعانىن بىلمەدىك. ارتىنان بەلگىلى بولدى. ويبايىن سالعان قارتاڭ قازاق بوتاداي بوزداپ قويا بەردى. قانىشەرلەر تۇس-تۇسقا بىتىراپ عايىپ بولدى. قارتاڭ قازاق پەن اينالاداعى ايەلدەردىڭ زارلاعان ءۇنى وسى كۇنگە دەيىن قۇلاعىمنان كەتپەيدى.

باستاپقىدا ەس-تۇسىنەن ايىرىلعانداي بولعان قارتاڭ قازاق ەسىن تەز جيناپ, بالاسىنىڭ ءمايىتىن ارباعا سالدى دا, قانىشەرلەردى قارعاپ-سىلەپ, بازاردان شىعىپ جۇرە بەردى. ونىمەن بىرگە باسقا دالا قازاقتارى دا اتتاندى. بۇدان كەيىن بازاردا بەرەكە بولعان جوق. جۇرت تەز تاراپ كەتتى. مەن دە ۇيگە قايتتىم. اۋلادا وسى وقيعا جايلى قۇلاعدار بولعان قازاعى, ورىسى, تاتار, وزبەگى ارالاس ءبىراز ادام وتىر ەكەن. ولار مەنەن سۇرادى: «توبەلەس بولدى ما؟» – دەپ. «بولعان جوق. قازاق جىگىت دوربانى بەرىڭدەر دەپ قول سوزىپ ەدى, انالار قورشاپ الدى دا, جىعىپ سالىپ باۋىزداپ تاستادى», – دەدىم. «قازاقتاردان ەشكىم بولىسپادى ما؟ «ەشكىم بولىسقان جوق. ءتىپتى, ءجىگىتتىڭ اكەسى دە ورنىنان تۇرا الماي, دەل-سال بوپ وتىرىپ قالدى». «بۇزاقىلاردىڭ ءبىرەۋ-مىرەۋى ۇستالدى ما؟». «ۇستالعان جوق». «بۇزاقىلار قانشا ادام؟». «ءبىلمەيمىن, وننان اسپاسا, كەم ەمەس».

ولار ماعان باسقاداي سۇراق بەرگەن جوق. شەكەلەرىن قولىمەن سۇيەگەن اقساقالدار اقىرىن عانا قوزعالاقتاپ قويىپ, ءۇنسىز وتىر.

بۇل وقيعادان كۇللى قالا ءىشىن تارتىپ, بۇرىن-سوڭدى بايقالماعان اۋىر تىنىشتىق ورنادى. بۇرىنعىداي ءبىر-بىرىمەن ۇرسۋ, كەرىسۋ, جانجالداسۋ دا جوق. بالالار كوشەدە وينامايدى, بازارعا بارمايدى. قالا ۇستىندە اجال كولەڭكەسى قالقىپ جۇرگەندەي.

بۇعان دەيىن ءبىزدىڭ ۇيمەن ارالاس-قۇرالاس وزبەك كورشىلەرىمىزدىڭ ءبىرى – ۋسمان-اكانىڭ بالا-شاعاسى ەرتەلى-كەش بۇرىنعىداي كەلە بەرمەيدى. كەلمەك تۇگىل, ۇيلەرىنەن اتتاپ شىقپايدى. اندا-ساندا ۋسمان-اكانىڭ ايەلى ءتۇن جامىلىپ كەلىپ, اناممەن الدەنە جونىندە سىبىرلاپ سويلەسەدى دە, كەتىپ قالادى.

شامامەن, ارادا ەكى ايداي ۋاقىت وتكەندە قالادا اسا قاتال, مەيلىنشە جوسىقسىز, تاعى ءبىر جانتۇرشىگەرلىك قايعىلى وقيعا ورىن الدى. وعان دەيىن بازاردا البا-جۇلبا كيىنىپ, ءۇستى-باسىنا تەمىر-تەرسەكتەن جاسالعان نەشە ءتۇرلى ارزان سىلدىرماق تاققان الدەبىر باقسى قازاق پايدا بولعان-دى. باسىندا ساقال-مۇرتسىز سارعىش ءوڭىن قالقالاپ تۇراتىن قۇمىرا-قالپاق. قولىندا قايىر-ساداقا سالاتىن تەمىر توستاق. كۇنىنە الدەنەشە رەت اقىرىپ-وكىرىپ, قيلى-قيلى دىبىس شىعارىپ, الاسۇرا بيلەيدى, سەلكىلدەيدى, قالتىلدايدى, دىرىلدەيدى. قالاعاندارعا الداعى تاعدىرىن بولجاپ, بىرەۋلەردى ەمدەگەن بولادى. ونان سوڭ ارا-تۇرا تال كولەڭكەسىندەگى شاڭى شىققان قارا جەردە وتكەن-كەتكەن ادامدارعا تەسىلە قاراپ جاتىپ دامىلدايدى, تىنىعادى. ونان سوڭ تاعى «جىندانادى». قايىر سۇرايدى.

بازاردا ءبىراز كۇن بولعان سوڭ, باقسى اۋىل-اۋىلدى ارالاپ, وندا دا قايىرشىلىق جاسايدى. زاتتاي الۋعا ەسەگىم جوق دەپ, تەك اقشا سۇرايدى. بىرنەشە كۇن قاتارىنان نيازباش قىشلاعىندا دا بولىپ, شايحانادا تۇنەپ جۇرەدى. وڭەشىن جىرتا دارىلداپ ايتاتىن وسيەت, كورىپكەلدىك سوزدەرمەن حالىقتىڭ كوڭىلىن اۋلايدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ, كەنەت عايىپ بولادى. اتى-ءجونى كىم, قايدان كەلىپ, قايدا كەتكەنىن ەشكىم بىلمەيدى. وسى جايلى ايتقانىمدا اكەم مىرس ەتتى دە, تەرىس اينالىپ كەتتى.

ءبىر كۇنى ءتۇن ورتاسىنا تامان جۇرتتىڭ ءبارى شىرت ۇيقىدا جاتقاندا نيازباش قىشلاعىنا ءجۇز قارالى اتتى ادام كەلىپ كىرەدى. اتتاردىڭ تۇياعىنا كيىز قاپتالعاندىقتان, تىرس ەتكەن دىبىس بىلىنبەيدى دە, ەستىلمەيدى دە. ءبىرنەشە توپقا بولىنگەن اتتىلار الدىن-الا بەلگىلەنگەن ۇيلەرگە ءۇن-ءتۇنسىز كىرىپ بارىپ, اۋلادا قۇرىلعان ماساحانا ىشىندە قاننەن-قاپەرسىز ۇيىقتاپ جاتقان كەمپىر-شال, ەركەك-ايەل, بەسىكتەگى ءسابيلەرگە دەيىن تۇگەل قىرىپ سالادى. قىرىپ سالادى دا, كەلگەن ىزدەرىمەن جىمدارىن بىلدىرمەي, قىشلاقتان شىعىپ كەتەدى. ەشكىم ەشتەڭە سەزبەيدى, يتتەر دە ۇرمەيدى. قاننەن-قاپەرسىز اۋىل ادامدارى بۇل جايدى ەرتەڭىنە ءبىر-اق بىلەدى. سول ءتۇنى الدىن-الا ەن-تاڭبا سالىنىپ, بالاسى قاندى وقيعاعا قاتىسقان 16 وتباسى تۇگەل وپات بولادى. وسىلاي دەپ ءالي بابامىزدىڭ قىزى داريعا اپكەمە ۇيلەنگەن, تەرگەۋشى بوپ ىستەيتىن اۋەلبەك جەزدەم ايتتى.

وسى وقيعادان كەيىن ەل ءىشى ءوز-وزىنەن تىنىشتالىپ, ۇرى-قارىلار جوعالىپ, اركىم ءوز جونىمەن, اياعىن اڭداپ باسىپ جۇرەتىن بولدى. زورلىق-زومبىلىق, سوتقارلىق, بۇزاقىلىق كۇرت تىيىلدى.

جازىپ العان

زاكىر اساباەۆ.

الماتى.