ءامىرسانا قورعانى
جۇما, 9 قاراشا 2012 7:19
سەمەي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ م.قوزىباەۆ اتىنداعى تاريحي جانە ساياسي-الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر ورتالىعى ولكە تاريحىن زەرتتەۋمەن جۇيەلى تۇردە شۇعىلدانىپ كەلەدى. وبلىس اۋماعىندا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيالارعا قاتىسۋمەن قاتار ءوز باستاماسىمەن دە ەتنوگرافيالىق, تاريحي-مادەني ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىپ وتىرادى.
جۇما, 9 قاراشا 2012 7:19
سەمەي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ م.قوزىباەۆ اتىنداعى تاريحي جانە ساياسي-الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر ورتالىعى ولكە تاريحىن زەرتتەۋمەن جۇيەلى تۇردە شۇعىلدانىپ كەلەدى. وبلىس اۋماعىندا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيالارعا قاتىسۋمەن قاتار ءوز باستاماسىمەن دە ەتنوگرافيالىق, تاريحي-مادەني ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىپ وتىرادى.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ورتالىق ماماندارى مۇحامەتبەك اسىلبەكوۆ, ايدىن ءجۇنىسحانوۆ جانە سەمەي مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى عالىمبەك بازاربەكوۆ وبلىسىمىزدىڭ تارباعاتاي اۋدانىن ارالاپ شىقتى. ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ساپار بارىسىندا كورگەن-بىلگەنى مول, ولكەنىڭ وتكەنىن جادىنا جيناعان كوپتەگەن جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن كەزدەسىپ, وسى ءوڭىردىڭ تاريحىنا قاتىستى ماتەريالدار جيناقتادى. اۋدان اۋماعىنداعى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر مەن الۋان ءتۇرلى تابيعات كورىنىستەرىن سۋرەتكە ءتۇسىردى.
تارباعاتاي باۋرايىندا سوناۋ كونە زامانداعى ساق وبالارىنان باستاپ كۇنى كەشەگى اتا قونىسقا قايتا ورالعان بابالارىمىزدىڭ قالدىرعان ىزدەرى كومەسكى تارتسا دا ءالى دە كوپتەپ كەزدەسەدى. بىرەر عاسىر جات جۇرتتىڭ قولىندا بولعان كەزەڭدەر دە تارباعاتايدا ءوز تاڭباسىن قالدىرعان. قازىرگى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك جانە شىعىس ايماعى XVII-XVIII عاسىرلار ارالىعىندا جوڭعار مەملەكەتىنىڭ قول استىندا بولعانى ءمالىم. ويرات جۇرتىنىڭ ءتورت ءىرى تايپاسىنىڭ باسىن قوسقان ايبارلى مەملەكەتتىڭ ءبىر جارىم عاسىرعا سوزىلعان تاريحىنا كۋا بولعان تارباعاتاي وڭىرىنەن سول زامان بەلگىلەرى ءالى دە تابىلادى. سونىڭ ءبىرى – جوڭعار نويانى ءامىرسانانىڭ قامال-عيباداتحاناسى. جوڭعار مەملەكەتىنىڭ سوڭعى بيلەۋشىسى ءامىرسانا قونتايشىنىڭ وسى تارباعاتاي باۋرايىندا قونىسى بولعاندىعى جونىندە زەرتتەۋشى ي.يا.زلاتكين دە جازعان بولاتىن. كونەكوز قاريالار دا وسى ماڭدا «ءامىرسانا جامبىلى» بار دەپ ايتادى ەكەن.
وسى ساپار بارىسىندا ورتالىق ماماندارىنا سول اتاقتى ءامىرسانانىڭ قامالىنىڭ ءۇيىندىسىن كورۋدىڭ ءساتى تۇسەدى. ءجون سۇراعان ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنە ءوزى دە ولكەتانۋمەن اينالىساتىن اقمەكتەپ اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى ك.جىلقايداروۆا بۇل ءوڭىردى ءبىر كىسىدەي بىلەتىن اسحات حابيبۋلين اقساقالعا جولىعۋعا كەڭەس بەرەدى. جاسى 84-كە كەلسە دە ءالى تىڭ, جادى مىقتى اسحات اقساقال بالا كەزىندە كورگەن قامالدىڭ ورنىن ءۇش وزەن جارىسا اققان «جەتىارال» نەمەسە «تامدى ارال» دەگەن قالىڭ ءشيلى ويپاتتان جاڭىلماي تاۋىپ كورسەتەدى. بۇل جەردى اسحات اقساقالعا 1943 جىلى ناعاشىسى مۇحاممەد-ءزارىپ ابدول ۇلى كورسەتىپ: «بۇل – ءامىرسانا قوڭتاجىنىڭ قامالى» دەگەن ەكەن.
عارىشتان تۇسىرىلگەن سۋرەتتە قامال سۇلباسى جاقسى كورىنگەنمەن, قالىڭ شي مەن جىڭعىل اراسىنان ابدەن ءمۇجىلىپ, جال توبەشىككە اينالعان ەسكى ورنى جاقىننان بولماسا بايقالا بەرمەيدى. قامال-عيباداتحانا قۇلاندىسىنا قاراعاندا شيكى كىرپىشتەن نەمەسە دۋال قىلىپ بالشىقتان قۇيىلعان ءتارىزدى. «جامبىل» دەپ شىعىس جاقتا بالشىقتان سوعىلعان دۋال قورشاۋلاردى دا ايتا بەرەدى. سوعان قاراعاندا, «ءامىرسانا جامبىلى» دەگەن اتاۋ بۇنىڭ قامال ەكەنىن, ءارى بالشىقتان سوعىلعانىن كورسەتەتىن سياقتى.
قامال قابىرعالارىنىڭ جال ءتارىزدى ءۇيىندىسىنىڭ بيىكتىگى ءبىر جارىم, كەيبىر جەرلەرىندە ەكى مەتردەي بولادى, ونىڭ سىرتىنان اينالدىرا قازىلعان ور دا ايقىن بىلىنەدى, قازىرگى تەرەڭدىگى ءبىر مەتردەي. اسحات اقساقال قامال ورنى بالا كەزىندە كورگەنىنەن كوپ وزگەرە قويماعانىن, تەك ور بۇدان گورى تەرەڭدەۋ بولعانىن ايتادى. قامالدىڭ ءپىشىنى دۇرىس تىك ءتورتبۇرىشتى, ۇزىن قابىرعاسى 120 مەتر, ەنى 110 مەتر شاماسىندا. سولتۇستىك ءجانە وعان قاراما-قارسى قابىرعاسىنىڭ ورتاسىندا 8 مەتردەي بولاتىن قامال قاقپالارىنىڭ ورنى ويىستاۋ بولىپ ءبىلىنىپ تۇر. قامال-قورعاننىڭ ورتاسىندا ءار قابىرعاسى 20 م, بيىكتىگى ەكى مەتردەي بولاتىن شارشى ءپىشىندى توبەشىك بار. شاماسى ول عيباداتحانا بولۋى كەرەك.
ەندى ءامىرسانا تۋرالى قىسقاشا ماعلۇمات بەرە كەتەيىك. تارباعاتاي ءوڭىرى ەجەلدەن تۇرىك تايپالارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە نايمانداردىڭ قونىسى بولىپ كەلگەن ەدى. شىڭعىس حان يمپەرياسىنىڭ شاعاتاي ۇلىسىنىڭ قۇرامىندا بولعان كەزدە دە مۇندا نايماندار تۇرعانى تۋرالى ناقتىلى دەرەكتەر بار. الايدا, XVII عاسىردان باستاپ كۇش جيىپ, ءبىر تۋدىڭ استىنا توپتاسقان ويراتتار بۇل جەرلەردى ءوز قاراماعىنا قاراتادى دا, جەڭىلىسكە ۇشىراعان نايماندار وڭتۇستىك-باتىسقا قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولادى.
ويراتتار نەمەسە باتىس موڭعولدار شوروس, ءدۇربىت, حوشاۋىت, تورعاۋىت دەپ اتالاتىن ءىرى ءتورت تايپادان قۇرالدى. بىتىراڭقى رۋ-تايپالاردى بىرىكتىرىپ, 1621 جىلى وسى مەملەكەتتىڭ نەگىزىن سالۋشى شوروس تايپاسىنىڭ تايشىسى قاراقۇلا قونتايشى اتاندى. ودان كەيىنگى بيلەۋشىلەر باتىر, سەنگە, عالدان-بوشىقتى, سىبان-رابدان, قالدان-سەرەن بيلىكتە بولعان كەزىندە جوڭعار مەملەكەتى ءوزىنىڭ داۋىرلەۋ كەزەڭىن باستان وتكەردى. 1745 جىلى قالدان-سەرەن ولگەننەن كەيىن, تاق مۇراگەرلەرى اراسىنداعى تارتىس سالدارىنان جوڭعار مەملەكەتى ۇلكەن ساياسي داعدارىسقا ۇشىرادى دا, وسى ءساتتى ۇتىمدى پايدالانعان تسين يمپەرياسى كوشپەلى مەملەكەتتى جويىپ جىبەردى. ءامىرسانا وسى ەلدىڭ 1755-1757 جىلدار ارالىعىنداعى سوڭعى بيلەۋشىسى ءارى قىتاي باسقىنشىلىعىنا قارسى ۇلت-ازاتتىق كۇرەستىڭ كوسەمى بولدى. ءامىرسانا جوڭعار بيلەۋشىلەرى ديناستياسىنا جيەن, سىبان-رابداننىڭ قىزى بوتولوگتان تۋادى. قازاق حانى ابىلايمەن دوستىق قارىم-قاتىناستا بولعان, باسىنا ءىس تۇسكەن كەزەڭدەردە قاشىپ كەلىپ, ابىلايدى پانالاعان كەزدەرى دە بولعان.
قىتايلاردان جەڭىلگەننەن كەيىن 1757 جىلى ءامىرسانا رەسەيگە بارىپ باس ساۋعالايدى. سول جاقتا توبولسك قالاسىندا سۇزەكتەن قايتىس بولادى. ايەلى بيتەي اتاقتى قالماق قونتايشىسى قالدان-سەرەننىڭ قىزى ەدى. ول ءامىرسانا ولگەن سوڭ الدىمەن قالماقيادا بولىپ, سودان كەيىن پەتەربۋرگ قالاسىندا تۇرادى. سول جەردە 1761 جىلى دۇنيەدەن وتەدى. ءامىرسانانىڭ ۇلى پينتسۋك حريستياندىقتى قابىلداپ رەسەيدە قالادى.
مۇحامەتبەك اسىلبەكوۆ,
م.قوزىباەۆ اتىنداعى تاريحي جانە ساياسي-الەۋمەتتىك
زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ
جەتەكشى مامانى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى.
