«…شەكارادان ءبىرىنشى بولىپ ءوتتى»
جۇما, 2 قاراشا 2012 7:19
ۆيسلا-ودەر وپەراتسياسىندا ەرەن ەرلىك كورسەتكەن قازاق باتىرىنىڭ زيراتى 67 جىلدان سوڭ تابىلدى
اتا وسيەتى
مەنىڭ اتام مۇتاجبەك قالدىبەكوۆ سوعىسقا 1942 جىلى اتتانىپ, ءوزىنىڭ جاۋىنگەرلىك جولىن ايگىلى پانفيلوۆ ديۆيزياسىندا باستاعان مايدانگەر ەدى. ول سوعىس دالاسىندا ساپەر, كەيىن ساپەرلەر ۆزۆودىنىڭ كومانديرى بولعان. مايدانداعى ەرلىگى ءۇشىن العان وردەندەرى مەن مەدالدارى دا بار ەدى. سوعىستان كەيىن تۋعان جەرىندە اسكەري كوميسسار بولىپ كوپ جىل قىزمەت اتقاردى. 1997 جىلى قايتىس بولدى.
جۇما, 2 قاراشا 2012 7:19
ۆيسلا-ودەر وپەراتسياسىندا ەرەن ەرلىك كورسەتكەن قازاق باتىرىنىڭ زيراتى 67 جىلدان سوڭ تابىلدى
اتا وسيەتى
مەنىڭ اتام مۇتاجبەك قالدىبەكوۆ سوعىسقا 1942 جىلى اتتانىپ, ءوزىنىڭ جاۋىنگەرلىك جولىن ايگىلى پانفيلوۆ ديۆيزياسىندا باستاعان مايدانگەر ەدى. ول سوعىس دالاسىندا ساپەر, كەيىن ساپەرلەر ۆزۆودىنىڭ كومانديرى بولعان. مايدانداعى ەرلىگى ءۇشىن العان وردەندەرى مەن مەدالدارى دا بار ەدى. سوعىستان كەيىن تۋعان جەرىندە اسكەري كوميسسار بولىپ كوپ جىل قىزمەت اتقاردى. 1997 جىلى قايتىس بولدى.
مەن اتامنىڭ سوعىس جىلدارىنداعى شەجىرەلى جولىن عانا ەمەس, ونىڭ بەيبىت كەزەڭدەگى ءبىر ازاماتتىق ەرلىگىن ءاردايىم ماقتان تۇتىپ جۇرەمىن… ول 1970 جىلى ءوزىنىڭ جاقىن اعايىنى ءارى دوسى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى جولدىباي نۇرلىباەۆتىڭ مۇلدە دەرەكسىز كەتكەن وتباسىن, جۇبايى مەن ۇلىن تاۋىپ الادى. جولدىباي ەكەۋى مەكتەپتە بىرگە وقىعان, ءبىر پارتادا وتىرعان. مايدانعا دا قاتار اتتانعان. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ جولى مايدان دالاسىندا ەكى ايىرىلىپ كەتەدى.
ج.نۇرلىباەۆ 1945 جىلى مايداندا ەرلىكپەن قازا تاپقاننان كەيىنگى 25 جىل بويى ول تۋرالى تۋعان جەرىنە ەشبىر دەرەك جەتپەيدى. حابارسىز كەتكەندەردىڭ ەسەبىندە بولادى. ءبارى دە ويدا جوقتا… 1970 جىل. مۇتاجبەك اتام ءبىر كۇنى گەنەرال ف.ە.بوكوۆتىڭ مايداندىق مەمۋارىن وقي وتىرىپ, ءوز كوزىنە ءوزى سەنبەگەندەي كۇيدە وزىنە ءارى تانىس, ءارى ىستىق ەسىمگە قايتا-قايتا ءۇڭىلەدى. سول! ءوزىنىڭ جولدىبايى! كىتاپ اۆتورى ج.نۇرلىباەۆتىڭ ەرلىكتەرى تۋرالى بايانداپتى.
وسىدان سوڭ-اق اتام جولدىباي باۋىرىنىڭ دەرەكتەرىن ءىزدەستىرۋگە بەل شەشىپ كىرىسەدى. ءوزىنىڭ اۋداندىق اسكەري كوميسسار دارەجەسىندەگى قىزمەتى دە كوپ سەپتىگىن تيگىزەدى بۇعان. ءسويتىپ, كوپ ۇزاماي ول ج.نۇرلىباەۆتىڭ مايداندىق جولىنىڭ كوپ ءجايتتەرىنە قانىعادى. ونىڭ كاپيتان شەنىندە بولعانىن, تانكىگە قارسى سوعىساتىن ارتيللەريالىق پولكتىڭ باتارەيا كومانديرى ەكەنىن انىقتايدى. ەڭ باستىسى, جولدىبايدىڭ مايداندا ءجۇرىپ راديست قىز ەكاتەرينا پرۋدنيكوۆاعا ۇيلەنگەنىن جانە ودان 1944 جىلى ۇلدى بولعانىن بىلەدى. ەكاتەرينا بولسا كۇيەۋىنىڭ مايداندا قازا تاپقانىن بىلگەنمەن, جۇبايىنىڭ تۋعان-تۋىستارىنىڭ مەكەن-جايلارىن بىلمەگەندىكتەن, حابارلاۋعا ءمۇمكىندىگى بولماعان. ەر مەن ەلدىڭ اراسى وسىلايشا ءۇزىلىپ قالا بەرگەن…
ۇزاق ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە مۇتاجبەك اتام باۋىرىنىڭ جارى مەن ۇلىن تابادى. باتىردىڭ ۇلى گەورگي ول كەزدە 25 جاستاعى جىگىت ەدى. باۋىرىنىڭ جەسىرى مەن ۇلىن اتام قازاقستانعا شاقىرادى. جولدىباي باتىردىڭ ۇرپاعى گەورگيدىڭ اتا-بابا جەرىندە, قازاقستاندا تۇراقتاۋىنا مۇرىندىق بولادى. اكەسى تۋعان توپىراققا ورنىققان گەورگي جولدىباي ۇلى, مەنىڭ سۇيىكتى جورا اعاتايىم سول كەزدەن باستاپ ءبىزدىڭ وتباسىمىزدىڭ ءبىر مۇشەسىنە اينالعان-دى.
وكىنىشتىسى سول – اتام ءوزىنىڭ ويىنداعى باستى ءبىر ارمانىن ورىنداي الماي كەتتى. ول باۋىرىنىڭ جاتقان جەرىن, زيراتىن تابۋ تۋرالى ارمان ەدى. وسىنداي ساتتىلىك, باتىر زيراتىن تابۋ باقىتى ارادا تاعى دا 42 جىل وتكەندە مەنىڭ ەنشىمە بۇيىرىپتى. اتا وسيەتىن ورىنداۋ جولىنداعى ۇزاق ىزدەنىستىڭ ءبىر ساتىندە مەن باتىر اتام جولدىباي نۇرلىباەۆتىڭ قيىرداعى پولشا جەرىنىڭ پيلا قالاسى ماڭىنداعى مايدانداستار زيراتىنا جەرلەنگەنىن ءبىلدىم.
سوعىس اياقتالعاننان كەيىن 67 جىل وتكەندە حالقىمىزدىڭ قاھارمان ۇلدارىنىڭ ءبىرى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى جولدىباي نۇرلىباەۆتىڭ زيراتى وسىلايشا تابىلدى. ەندىگى جەردە ءبىز, ونىڭ ۇرپاقتارى باتىر زيراتىنا بارىپ تاعزىم ەتۋگە, قۇران باعىشتاپ, تۋعان جەرىنىڭ توپىراعىن باتىر قابىرىنە اپارۋعا, ەر ەسىمىنە لايىق قۇرمەت كورسەتۋگە, ەڭ باستىسى, ءمۇتاجبەك اتامىزدىڭ وسيەتىن ورىنداۋعا مۇمكىندىك الىپ وتىرمىز.
ومىرگە قۇشتار ازامات
ىزدەنىس بارىسىندا مەن ج.نۇرلىباەۆتىڭ ءومىر دەرەكتەرىنە قاتىستى بارلىق قۇجاتتاردى پاراقتاپ شىقتىم. باتىردىڭ ۇلى گەورگي – مەنىڭ جورا اعاتايىم اكەسى تۋرالى مالىمەتتەردى مۇقيات جيناپ ءجۇر ەكەن. ونىڭ اراسىندا رەسمي قاعازدار, گازەت قيىندىلارى مەن فوتوسۋرەتتەر, حاتتار ءتارىزدى مول ماتەريال بار. سولاردىڭ بارلىعىن شولىپ قاراپ شىققاننان كەيىن وي قورىتا وتىرىپ, مەنىڭ كوز الدىما اينالاسىنا ءورشىل دە اڭعال كوڭىلمەن كوز تىگىپ, ارمان جەتەگىندە عۇمىر كەشكەن, ءسۇيىكتىسىن تاۋىپ, شىنايى ماحابباتپەن ونىڭ كەۋدەسىنە دە شىراق جاعا ءبىلگەن, ەرتەڭگى باقىتتى دا بەيبىت ءتىرلىكتى اڭساعان تاماشا ازامات, ادال دوس, شىنايى پاتريوت, وتانىن جاۋدان قورعاپ, جەڭىستى جاقىنداتا تۇسكەن ءجىگەرلى دە قاھارمان جىگىتتىڭ وبرازى كەلە قالعانداي بولدى.
وسىناۋ ورتا بويلى قاراتورى قازاق جىگىتىنە مايداندىق راديونىڭ قۇلاعىندا ويناعان ارۋ قىز كاتيۋشانىڭ عاشىق بولۋى, عاشىق بولىپ قانا قويماي, مايدان دالاسىندا, وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ تۇرمىسقا شىعۋى ادام تاڭدانارلىقتاي ءجايت دەسەك, قاتەلەسپەسپىز. ءتىپتى ەكەۋىنىڭ شاعىن ۇيلەنۋ تويى دا مايدان جەرتولەسىندە وتكەنىن كەيىنىرەك ەكاتەرينا ارتەموۆنانىڭ ءوزى دە سان رەت ەسىنە الىپ ايتىپ وتىراتىن.
جولدىباي مەن كاتيۋشانىڭ, سۇراپىل سوعىس دالاسىنداعى ەكى جۇرەكتىڭ شىنايى ماحابباتىنا تاڭدانباۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. «ۇشىپ بارايىن دەسەم قاناتىم جوق, – دەپ جازادى جورا كاتياعا. – قىمباتتىم, اراداعى وسى ءبىر الشاقتىقتىڭ سونشالىقتى جانىمدى قينايتىنىن بىلسەڭ, شىركىن! بىراق, امال نە, ءبىزدىڭ دە جانىمىز جادىرايتىن كۇن تۋار ءالى. قول جەتپەسىم مەنىڭ! شىنىمدى ايتسام, ەكەۋمىزدىڭ كوپ ۇزاماي قاۋىشاتىنىمىزعا دەگەن سەنىمىم مول. مەن ساعان جەڭىسپەن ورالامىن جانە ودان ءارى دە ەكەۋمىز جۇبىمىز جازىلماستان ءومىر سۇرەتىن بولامىز». حاتىن «مايداندىق ءسالەممەن! ءسۇيدىم ءوزىڭدى! ءوزىڭنىڭ جوريگىڭ» دەگەن سوزدەرمەن اياقتايدى.
سول كەزدە 22 جاستاعى جاس جورا قالىڭدىعىنىڭ اناسىنا بىلاي دەپ حات جازادى: «سالەمەتسىز بە, ماماتاي! ءومىرىمىز جامان ەمەس. نەمىستەر يەگىمىزدىڭ استىندا, 300 مەتر جەردە وتىر… نەمىس باسقىنشىلارىمەن سوعىسىپ ءجۇرىپ, كۇتپەگەن جەردەن مەن كاتيا ەسىمدى قىزدى جولىقتىردىم. ول ءسىزدىڭ قىزىڭىز بولىپ شىقتى. ءسىزدىڭ وسىنداي ارۋدى تاربيەلەپ وسىرگەنىڭىزگە جانە ونىڭ ماعان شىنايى دوس بولعانىنا شەكسىز العىسىمدى ءبىلدىرەمىن…». وت شارپىپ, اجال اڭىراعان, قان سۋداي توگىلگەن سۇراپىل سوعىس ورتاسىندا وتىرىپ جازىلعان وسىناۋ جولداردا ادامعا دەگەن قانشا جىلىلىق, مەيىرىم مەن نازىك سەزىم شۋاعى تۇنىپ جاتىر دەسەڭىزشى. دالا پوشتاسىنىڭ مورتاڭباسىمەن بەكىتىلگەن وسىناۋ ءۇشبۇرىشتى جاۋىنگەر حاتتارىندا جورا سوعىستاعى قاھارماندىقتىڭ بەينەسى ەمەس, ومىرگە شەكسىز عاشىق, بەيبىت ومىرگە, بولاشاق باقىتتى ومىرگە شىن سەنگەن ءازيز جۇرەكتى جان ءتارىزدى.
باتىردىڭ مايدان جولى
جولدىبايدىڭ مايدان جولى ستالينگرادتان باستالادى. ول مۇندا سوعىسقا 1942 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا, قايناعان قىرعىن كەزىندە كىرەدى. ول ءۇش جىلعا جۋىق مايداننىڭ ەڭ قاۋىپتى الدىڭعى شەبىندە بولادى. سەبەبى, ول قىزمەت ەتەتىن تانكىگە قارسى ارتيللەريالىق باتارەيالار جاياۋ اسكەردىڭ جولىن اشىپ وتىرۋعا ءتيىس ەدى. سول سەبەپتى دە تانك شابۋىلىنىڭ قاۋپى قاي تۇسقا تونسە, ارتيللەريا سول شەپتەن تابىلاتىن. ناعىز اجالعا بەل بۋعاندار ءتارىزدى ەدى ولار. وسى تۇستاعى ەرلىگى مەن باتىرلىعى ءۇشىن جولدىباي نۇرلىباەۆ «ستالينگرادتى قورعاعانى ءۇشىن» مەدالىمەن جانە «ءىى دارەجەلى وتان سوعىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالادى. 1945 جىلدىڭ 15 قاڭتارى كۇنى ول «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنە ۇسىنىلادى. الايدا ەسىل ەر ول ماراپاتتى كورە المايدى. وسى ۇسىنىستان كەيىن شامامەن ەكى اپتاداي ءوتكەندە, جەڭىسكە ءۇش-اق اي قالعاندا, ياعني 1945 جىلدىڭ 30 قاڭتارىندا ج.نۇرلىباەۆ ەرلىكپەن قازا تابادى. سوڭعى شايقاستاعى قاھارماندىعى ءۇشىن مارقۇم كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلادى.
مىنە, مەنىڭ قولىمدا «ەرلىكتىڭ قىسقاشا مازمۇنى» باياندالعان ماراپاتقا ۇسىنۋ قاعازىنىڭ سارعايعان كوشىرمەسى وتىر. ول جولدىباي نۇرلىباەۆ ەرلىكپەن قازا تاپقاننان كەيىن التى كۇن وتكەندە, 1945 جىلدىڭ 5 اقپانىندا تولتىرىلىپتى. باتىردىڭ بۇل ەرلىگى گەنەرال ف.ە.بوكوۆتىڭ مەمۋارىندا دا باياندالادى. ماراپات قاعازىن وقي وتىرىپ, نەبارى 22-اق جاستاعى جىگىتتىڭ بويىنداعى شەكسىز ەرلىك پەن قاھارماندىققا باس شايقايسىڭ.
مايدان قۇجاتتارىن مۇقيات وقي وتىرىپ, اتامىز ج.نۇرلىباەۆتىڭ گەرمانيا شەكاراسىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اتتاعانىن بىلگەن كەزىمدە, تاڭعالعانىمدى سۇراماڭىز. بۇل دەرەكتىڭ راستىعىن: «پولكوۆنيك ح.ف.ەسيپەنكو اۆانگاردقا 1006-شى اتقىشتار پولكىنىڭ 1-ءشى باتالونىن, 266-شى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 360-شى ارتيللەريا ديۆيزيونىن, كاپيتان جولدىباي نۇرلىباەۆتىڭ باسقارۋىنداعى تانكىگە قارسى 507-ءشى اسكەري پولكتىڭ 1-ءشى باتارەياسىن جانە ساپەرلار ۆزۆودىن ءبولدى… فاشيستەردى ءوز جەرىندە تالقانداۋدى ءبىز قانشا ۋاقىت ارماندادىق! سونىمەن, ءبىز گەرمانياعا كىردىك…», دەپ جازعان گەنەرال ف.ە.بوكوۆتىڭ مەمۋار-ەستەلىگىنەن تاپتىم (ف.ە.بوكوۆ. «ۆەسنا پوبەدى». م. ۆوەنيزدات, 1985 ج., 68-بەت).
بۇل سوعىستىڭ تاريحىنداعى اسا ءبىر ايگىلى كەزەڭ ۆيسلا-ودەر وپەراتسياسى ەدى. ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە پودپولكوۆنيك ۆ.ا.دميتريەۆ بىلاي دەيدى: «…گەرمانيا شەكاراسىنا كەلگەن تۇستا كاپيتان نۇرلىباەۆتىڭ باتارەياسى سان جاعىنان وزدەرىنەن الدەقايدا باسىم دۇشپان اسكەرىن تالقانداي وتىرىپ, شەكارادان ءبىرىنشى بولىپ ءوتتى. ءارى قاراي جىلجي وتىرىپ, بىرنەشە ەلدى مەكەندى باسىپ الدى. كاپيتان نۇرلىباەۆتىڭ باتارەياسى لۋكاتس كرەيتس قالاسى ءۇشىن بولعان ۇرىستا قالاعا ءبىرىنشى بولىپ كىرىپ, قارسىلاسىنىڭ مينومەت باتارەياسىن تاس-تالقان ەتتى, قويان-قولتىق ايقاستا جاۋدىڭ 50 سولداتىنىڭ كوزىن جويدى. وسى ۇرىستا كاپيتان نۇرلىباەۆ ەرلىكپەن قازا تاپتى. ونىڭ ۇرىستا كورسەتكەن قاھارماندىعى مەن ەرلىگى ەڭ جوعارى ماراپات – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا لايىق».
قايسارلىقتىڭ قۋات-كۇشى, ەرلىكتىڭ قۇدىرەتى
تۋعان جەرىنەن جىراقتا, باتىستاعى پولشا جەرىندە مەنىڭ اتام, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى جولدىباي نۇرلىباەۆ ماڭگىلىك قونىسىن تاپقان. وسىناۋ جاننىڭ تاعدىرىندا قانشاما جان اۋىرتار تۇستار بار دەسەڭىزشى. ول مايداندا 1945 جىلى كوز جۇمدى. بىراق تۋعان ەلى ونىڭ قاھارماندىققا تولى تاعدىرى تۋرالى ارادا 25 جىل وتكەندە عانا ءبىلدى. ال 67 جىلدان سوڭ باتىردىڭ زيراتى تابىلدى!
جولدىباي قاراپايىم اۋىل بالاسى بولىپ ءوستى. جۇرەگى قايسارلىق پەن مەيىرىمگە تولى بولدى. مۇنداي جىگىتتەر بۇگىندە دە ءبىزدىڭ قاتارىمىزدا از ەمەس. اراعا ونداعان جىلدار سالىپ ج.نۇرلىباەۆ ورتامىزعا قايتا ورالدى, ارقايسىمىز ءوز بويىمىزدا وي تازالىعى مەن جان جومارتتىعىن ساقتاي بىلۋگە ءتيىس ەكەنىمىزدى تاعى دا ەسكەرتۋ ءۇشىن ورالعان بولار. سوندا عانا ءبىزدىڭ جاندۇنيەمىز كۇيبەڭ تىرلىكتىڭ دەڭگەيىنەن الدەقايدا جوعارىدان تابىلماق. ال بۇل – قايسارلىقتىڭ قۋات-كۇشى, ەرلىكتىڭ قۇدىرەتى!
ايگۇل تولەمباەۆA,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور.
الماتى.
